«کویر» شریعتی در نسبت با انسان، سنت و جهان امروز بررسی شد

به گزارش ایلنا به نقل از  روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، پنجاه‌ویکمین نشست «صد کتاب» با محوریت بررسی کتاب «کویر» اثر علی شریعتی، یکشنبه ۲۴ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰ تا ۱۲ در تالار فرهنگ مرکز همایش‌های بین‌المللی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.

در این نشست، احسان شریعتی، پژوهشگر و مدرس فلسفه و مطالعات اجتماعی، و زهرا شیخ، نویسنده و پژوهشگر، درباره جایگاه کتاب «کویر» در میان آثار علی شریعتی و نسبت آن با تجربه زیسته، زبان، عرفان، سنت و جهان معاصر سخن گفتند. همچنین مریم میرزاده، مترجم آثار شریعتی به زبان عربی، با ارسال پیامی تصویری درباره تجربه ترجمه آثار شریعتی و بازتاب کتاب «کویر» در جهان عرب سخنانی ارائه کرد. دبیری این نشست را امیر خاقانی، پژوهشگر سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، برعهده داشت.

امیر خاقانی، پژوهشگر سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و دبیر نشست، در آغاز این برنامه با اشاره به جایگاه علی شریعتی در تاریخ فکری معاصر ایران گفت: «شریعتی شخصیتی بسیار معاصر در زیست امروزین ایرانیان است؛ چهره‌ای که از او با عنوان‌هایی چون معلم انقلاب، ایدئولوگ تشیع علوی و احتمالاً یکی از اثرگذارترین بازیگران فکری انقلاب ۱۳۵۷ یاد شده است.»

او در ادامه با اشاره به امکان خوانش‌های متفاوت از این اثر گفت: «آیا شریعتی صرفاً دنباله‌ مدرنیته سانتی‌مانتال و رمانتیک ایرانی است که فرصتی برای ارائه خوانشی انقلابی و مدرن از اسلام فراهم دید؟ یا کویر را باید نوعی اتوبیوگرافی ملیِ جامعه‌ای در بحران چگونه بودن دانست؟ یا این کتاب دست‌نوشته‌های شخصی و خوش‌خوان یک خداگرای سوسیالیست است؟»

زهرا شیخ، نویسنده و پژوهشگر،به عنوان اولین سخنران در این نشست با بیان اینکه کتاب «کویر» را از سه منظر تجربه زیسته، نوشتار و زبان، و محتوای اجتماعی بررسی می‌کند، گفت: «آنچه درباره این کتاب بیان می‌کنم، بیش از هر چیز حاصل دریافت شخصی من از کویر است. نخست از منظر تجربه زیسته خودم به این اثر نگاه می‌کنم، سپس درباره شیوه نوشتار و زبان آن سخن می‌گویم و در پایان، به سویه اجتماعی و محتوایی کتاب می‌پردازم.»

او با اشاره به نخستین مواجهه خود با این اثر افزود: «من کتاب کویر را نخستین بار در شانزده‌سالگی خواندم؛ زمانی که تازه با تنهایی انسان روبه‌رو شده بودم. تنهایی‌ای که پدر، مادر، دوست و خانواده نمی‌توانند آن را پر کنند. نوعی دلتنگی و غربت که بسیاری از ما تجربه کرده‌ایم و انسان، به‌ویژه در سن نوجوانی، گاه با احساس پوچی درگیر می‌شود.»

این نویسنده و پژوهشگر در بخش دیگری از سخنان خود به شیوه نوشتار «کویر» پرداخت و گفت: «شریعتی از این نوشته‌ها با عنوان کویریات یاد می‌کند و برخی نیز آن‌ها را مقاله دانسته‌اند. با این حال، اگر از منظر نویسندگی و مطالعات مربوط به نثر به این اثر نگاه کنیم، می‌توان گفت نوع نوشتار کویر بسیار به سبک جستار نزدیک است.»

او با توضیح تفاوت جستار و مقاله تحلیلی افزود: «در جستار، تجربه معنوی و مادی فرد به رسمیت شناخته می‌شود. تفاوت جستار با مقاله تحلیلی در این است که مقاله تحلیلی بر اثبات یک نظر بر پایه روش علمی تکیه دارد، اما در جستار شخصی، نویسنده نظر و تجربه خود را بیان می‌کند و الزاماً در پی اثبات علمی آن نیست. نویسنده می‌تواند نظریه‌هایی را که شاید قرن‌ها پذیرفته شده‌اند، با تجربه زیسته خود بسنجد و اگر آن‌ها را برای زیستن خود کارآمد ندید، در برابرشان بایستد.»

شیخ زبان کتاب را یکی از مهم‌ترین عوامل ماندگاری آن دانست و بیان کرد: «به نظر من، کویر به شکلی شگفت‌انگیز و گاه جادویی، هم زبان ادبی و عاشقانه را در اوج خود دارد و هم زبان علمی و تحلیلی را. خواننده هنگام مطالعه این کتاب، این دو سطح زبانی را تجربه می‌کند. وقتی با واژه‌های شریعتی همراه می‌شود، کتاب فقط خوانده نمی‌شود، بلکه زیسته می‌شود.»

او با اشاره به امکان تجربه‌پذیری این اثر برای نسل‌های مختلف ادامه داد: «این کتاب اثری است که انسان در هر زمان و هر دوره‌ای می‌تواند آن را بخواند، با آن زندگی کند و آن را تجربه کند. وقتی شریعتی از تجربه معنوی سخن می‌گوید، خواننده گرما را احساس می‌کند و وقتی از نظریه‌های مدرن و ازخودبیگانگی انسان سخن می‌گوید، سرمای عقل مدرن را حس می‌کند. حتی اگر خواننده نداند سوسیالیسم و کاپیتالیسم دقیقاً چیست، انرژی این مفاهیم را از طریق زبان کتاب دریافت می‌کند و این ویژگی برای من بسیار قابل ستایش است.»

این پژوهشگر دغدغه اصلی شریعتی در «کویر» را در دو محور «انسان» و «چگونه زیستن» خلاصه کرد و گفت: «به باور من، مسئله اصلی شریعتی در این کتاب انسان است و اینکه انسان چگونه باید زندگی کند. این دو مسئله از زمانی که انسان بر زمین قدم گذاشته، موضوع پرسش او بوده و تا زمانی که انسان هست، این پرسش‌ها نیز باقی می‌مانند. از همین رو، موضوعات کویر جاودانه‌اند و کتاب نیز به واسطه همین دغدغه‌ها ماندگار می‌شود.»

او درباره تصویر انسان در اندیشه شریعتی توضیح داد: «انسانی که شریعتی از آن سخن می‌گوید، انسانی گم‌گشته در خاکستانی ناآشناست؛ انسانی که خود را در این جهان غریب می‌بیند. او آسمانی کوتاه دارد، گرفتار است، گم‌گشته است و در این سرزمین، غربت را تجربه می‌کند. چنین انسانی، انسانی مضطرب است و مدام در جست‌وجوی آرامش است.»

شیخ با نقد تقلیل انسان به ساحت مادی در برخی نظریه‌های جدید افزود: «شریعتی در کویر نشان می‌دهد که بسیاری از نظریه‌های علمی و بسیاری از کسانی که درباره زیستن انسان اندیشیده‌اند، در نهایت نتوانسته‌اند به کار انسان بیایند؛ زیرا انسان را تک‌ساحتی کرده، او را به ماده تقلیل داده، برای آینده‌ای مبهم ذخیره کرده و از ساحت معنا دور ساخته‌اند. در مقابل، شریعتی اصالت را به تجربه معنوی می‌دهد.»

او در پاسخ به پرسش «چگونه زیستن» از منظر کتاب «کویر» گفت: «برداشت من از کویر این است که انسان برای رهایی از غوغای روزمرگی باید به خویشتن خود بازگردد. این بازگشت زمانی ممکن می‌شود که انسان خلوتی برای خود داشته باشد؛ خلوتی بدون نقاب‌های اجتماعی، بدون عناوین سیاسی و دانشگاهی، و بدون فاصله گرفتن از خود عریان خویش.»

این نویسنده در جمع‌بندی سخنان خود، «کویر» را اثری فراتر از یک کتاب برای خواندن دانست و اظهار کرد: «ما در عصری زندگی می‌کنیم که به‌شدت گرفتار شی‌وارگی، کالازدگی و مصرف شده‌ایم و در میان انواع ارتباطات مجازی و ظاهراً واقعی قرار داریم. شاید من در شانزده‌سالگی می‌فهمیدم که تنها هستم، اما نسل امروز، به دلیل احاطه شبکه‌های اجتماعی، حتی فرصت تشخیص تنهایی خود را هم پیدا نمی‌کند. جهان ارتباطات آن‌قدر انسان امروز را دربرگرفته که او کمتر مجالی برای اندیشیدن به خویشتن خود دارد.»

شیخ در پایان تأکید کرد: «به همین دلیل، کویر فقط کتابی برای خواندن نیست؛ موقعیتی برای تجربه کردن است. این اثر ما را دعوت می‌کند در برابر ابتذال روزمره و زیست جهانی که همه چیز را به ماده تقلیل داده است، سر بلند کنیم و دوباره به آسمان نگاه کنیم.»

احسان شریعتی، پژوهشگر و مدرس فلسفه و مطالعات اجتماعی، در ادامه نشست با اشاره به ضرورت بازخوانی «کویر» در شرایط دشوار امروز گفت: «اینکه چرا باید در این شرایط دشوار و در روزهای سخت جنگ به کتاب کویر شریعتی توجه کنیم، پاسخ روشنی دارد؛ اتفاقاً در همین روزهاست که باید به کتاب‌های عمیق و وجودی توجه کرد.»

او با اشاره به زمینه تاریخی انتشار این اثر توضیح داد: «زمان انتشار این کتاب به اواخر دهه ۴۰ بازمی‌گردد؛ دورانی که جامعه عمیقاً درگیر سرخوردگی‌های پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بود. در شرایطی که بسیاری از جریان‌ها تصور می‌کردند باید به سراغ مبارزات مسلحانه رفت، شریعتی اثر کویر را منتشر کرد؛ اثری که از نگاه بسیاری، ادبی و رمانتیک به نظر می‌رسید.»

شریعتی درباره واکنش‌های زمان انتشار «کویر» افزود: «به همین دلیل، کویر در زمان انتشار چندان مورد توجه قرار نگرفت و حتی با انتقاد جریان‌های مختلف سیاسی مواجه شد.»

این پژوهشگر با تأکید بر جایگاه نویسندگی در کارنامه علی شریعتی بیان کرد: «بسیاری شریعتی را بیشتر به‌عنوان سخنران می‌شناسند، در حالی که کتاب کویر نشان می‌دهد او نویسنده‌ای زبردست بود و توانست اثری با این عمق پدید آورد. در واقع، شریعتی کار اصلی خود را نوشتن می‌دانست.»

او با اشاره به نسبت این اثر با زندگی شخصی و زیست‌بوم فکری شریعتی ادامه داد: «کتاب کویر به‌نحوی به زادگاه شریعتی اشاره دارد، اما نباید تصور کرد که این اثر در دوران تنهایی و فراغت او نوشته شده است.»

احسان شریعتی درباره شرایط تألیف «کویر» گفت: «بسیاری گمان می‌کنند این کتاب در دوره‌ای آرام و خلوت نوشته شده، در حالی که شریعتی آن را در یکی از سخت‌ترین و پرمشغله‌ترین دوره‌های زندگی خود تألیف کرد؛ دورانی که هم تدریس در دانشگاه فردوسی مشهد را برعهده داشت و هم سخنرانی‌های مهمی مانند امت و امامت را در حسینیه ارشاد ایراد کرد.»

او با بیان اینکه علی شریعتی علاقه ویژه‌ای به این اثر داشت، اظهار کرد: «شریعتی شخصاً این کتاب را بسیار دوست داشت و کویر را مهم‌ترین اثر خود می‌دانست؛ به‌گونه‌ای که برای انتشار آن، خود به چاپخانه می‌رفت و روند انتشار کتاب را پیگیری می‌کرد.»

این مدرس فلسفه و مطالعات اجتماعی در تبیین مضمون اصلی «کویر» گفت: «داستان کویر، ادعای ساختن خویشتنی نوین است؛ خویشتنی که نه با نفی سنت، بلکه با نقد سنت و ازسرگیری آن، به دنبال نوزایی سنت است.»

او با اشاره به پیوندهای عرفانی و فلسفی در این اثر ادامه داد: «شریعتی در عرفان، دنباله‌رو عارفان بزرگی مانند ابوسعید ابوالخیر، خرقانی، احمد غزالی و عین‌القضات همدانی بود. او این سنت‌های عرفانی را با فلسفه‌های اگزیستانسیال، از کیرکگور تا یاسپرس، ترکیب کرد و آن را به یک پروژه وجودی تبدیل ساخت.»

احسان شریعتی در پایان با تأکید بر اهمیت امروزین «کویر» عنوان کرد: «کتاب کویر پاسخی به بحران‌های فرهنگی، اخلاقی و معنوی انسان در دنیای امروز است؛ بحران‌هایی که نه‌تنها حل نشده، بلکه پس از گذشت چند دهه عمیق‌تر شده است. از همین رو، کویر همچنان اثری مهم برای جهان امروز به شمار می‌آید.»

مریم میرزاده، مترجم آثار علی شریعتی به زبان عربی، نیز در بخشی از برنامه با ارسال پیامی تصویری، درباره تجربه خود در ترجمه آثار شریعتی و بازتاب این آثار در جهان عرب سخن گفت.

او با اشاره به آغاز فعالیت خود در حوزه ترجمه آثار شریعتی عنوان کرد: «تجربه ترجمه برای من با آثار دکتر شریعتی آغاز شد. انگیزه من برای شروع ترجمه آثار شریعتی، به مطالعه ترجمه‌هایی بازمی‌گردد که پیش‌تر از آثار ایشان منتشر شده بود. زمانی که دیدم این ترجمه‌ها تا چه اندازه ناکارآمد هستند، وظیفه خود دانستم گامی در مسیر آشنا کردن جهان عرب با افکار شریعتی بردارم.»

میرزاده در ادامه با اشاره به استقبال مخاطبان عرب‌زبان از کتاب «کویر» گفت: «انتشار کتاب کویر در جهان عرب با استقبال فراوان همراه شد و این اثر به چندین چاپ در لبنان رسید.»

در پایان برنامه، کلیپ زندگی و آثار علی شریعتی، محصول سازمان و اسناد کتابخانه ملی ایران، پخش شد و حاضران پرسش‌های خود را درباره جایگاه «کویر» در اندیشه علی شریعتی، نسبت این اثر با تجربه معنوی و امکان بازخوانی آن در جهان امروز مطرح کردند.