صدای مقاومت در میدان‌های نبرد + چند موسیقی ماندگار

به گزارش خبرنگار ایلنا،  موسیقی در تاریخ جوامع انسانی تنها یک هنر سرگرم‌کننده نبوده، بلکه در بسیاری از بزنگاه‌های تاریخی، به ابزاری برای تقویت روح جمعی، انتقال مفاهیم ایدئولوژیک و تقویت اراده ملی تبدیل شده است. به گونه‌ای که در بسیاری از تمدن‌های باستانی، صداهای موسیقایی برای ایجاد نظم در حرکت نیروها، انتقال فرمان‌ها و تقویت روحیه سربازان به کار گرفته می‌شد.

ارتباط موسیقی با میدان نبرد در تاریخ سابقه‌ای طولانی  دارد. از دوران باستان، ارتش‌ها برای ایجاد هماهنگی در حرکت نیروها، تقویت روحیه سربازان و ایجاد هراس در دشمن از صداهای موسیقایی استفاده می‌کردند.

با این تفاسیر و به گواه اسناد تاریخی، موسیقی جنگی تنها یک ابزار صوتی نبوده؛ بلکه نوعی «زبان نمادین» به شمار می‌رفته که احساسات جمعی، شجاعت و هویت ملی را منتقل می‌کرده است. 

 اگر موسیقی جنگ را در کلیت، حماسی بدانیم؛ این ژانر به عنوان یکی از مهم‌ترین ابزارهای فرهنگی، در شکل‌گیری روحیه مقاومت و همبستگی اجتماعی نقش مهمی ایفا کرده و تاریخ گواهی بر این موضوع است. تجربه ایران در دوران جنگ هشت‌ساله با عراق و همچنین تنش‌های نظامی در منطقه نشان می‌دهد که موسیقی می‌تواند در کنار سایر عناصر فرهنگی، به تقویت اراده جمعی جامعه کمک کند.

نگاهی کوتاه به تاریخچه موسیقی و جنگ در ایران

 موسیقی در ایران پرقدمت‌ترین هنر به شمار می‌رود، که همین موضوع سندی محکم در اثبات وجود موسیقی حماسی در ایران است. در این سرزمین؛ از دوره‌های تاریخی مختلف نشانه‌هایی از حضور سازهای رزمی در میدان‌های نبرد وجود دارد؛ سازهایی که علاوه بر کارکرد نظامی، میان نیروها و سربازان، نوعی شور حماسی و حس همبستگی ایجاد می‌کرده‌اند. و اینکه ایرانیان در ادوار مختلف، در میدان‌های جنگ برای اعلام حمله، عقب‌نشینی یا ایجاد شور رزمی از سازهای کوبه‌ای و بادی  به کار گرفته می‌شدند. این پیوند تاریخی نشان می‌دهد که موسیقی جنگ در کشورمان، تنها یک عنصر صوتی نیست، بلکه نوعی زبان نمادین است که مفاهیمی مانند شجاعت، شهادت ، مقاومت و هویت جمعی را منتقل می‌کند.

شکل‌گیری موسیقی حماسی در دوران دفاع مقدس

با آغاز جنگ ایران و عراق در سال ۱۳۵۹، فضای فرهنگی جامعه ایران نیز تحت تأثیر شرایط جنگی قرار گرفت و موسیقی به سرعت خود را با آن وفق داد. در این دوره، سرودها و قطعات حماسی از طریق  تلویزیون و رادیو  به سمع و نظر عامه مردم می‌رسید. به جرأت می‌توان گفت همان معدود آتار به بخشی از زندگی روزمره مردم  تبدیل شده بودند. 

مهمتر اینکه این آتار مدام در جبهه‌ها پخش می‌شدند. اینگونه بود که موسیقی با روح و جان رزمندگان عجین شده بود.  بسیاری از آثار موسیقایی آن دوران با مضامین ایثار، شهادت، مقاومت و دفاع از سرزمین ساخته شدند. ازجمله مهم‌ترین آثار موسیقایی این دوره می‌توان به سرودها و قطعاتی مانند «خجسته باد این پیروزی» با صدای محمد گلریز،  «این بانگ آزادی» با صدای گلریز اشاره کرد.

ویژگی مهم موسیقی این دوره، پیوند آن با عناصر مذهبی و آیینی بود. بسیاری از قطعات با الهام از نوحه‌خوانی، مراثی مذهبی و موسیقی آیینی شکل گرفتند و همین موضوع باعث می‌شد که مخاطبان ارتباط عاطفی عمیق‌تری با آن‌ها برقرار کنند. واضح‌تر اینکه، موسیقی حماسی در دوران دفاع مقدس، به نوعی «رسانه فرهنگی جنگ» تبدیل شد؛ بستری که از طریق آن مفاهیم مقاومت، شهادت و دفاع از سرزمین در میان مردم بازتولید می‌شد.

بررسی تجربه جنگ تحمیلی، نشان می‌دهد که موسیقی حماسی در شرایط جنگی چند کارکرد مهم دارد که عبارتند از: تقویت روحیه رزمندگان، ایجاد همبستگی ملی، انتقال مفاهیم فرهنگی و ارزشی، ثبت خاطره تاریخی جنگ.

موسیقی حماسی در منازعات امروز

در تمام سال‌های پس از جنگ نیز؛ با افزایش تنش‌های سیاسی و نظامی در منطقه، و تهدادات مداوم آمریکای جنایت‌کار و اسرائیل غاصب برای کشورمان، موسیقی حماسی همواره در فضای رسانه‌ای و فرهنگی ایران اهمیت پیدا داشته و  همان‌گونه که سرودها و آثار دوران دفاع مقدس توانستند به نمادهای فرهنگی آن دوره تبدیل شوند، آثار موسیقایی مرتبط با تحولات این سالها نیز به بخشی از حافظه تاریخی جامعه بدل شده‌اند.

ماندگارترین موسیقی‌های دوران دفاع مقدس

در ادامه به چند اثر موسیقایی مهم دوران دفاع مقدس با ذکز توضیحاتی، پرداخته خواهد شد. با این توضیح که مداحی و سرود را نیز باید زیر شاخه‌های موسیقی حماسی دانست. 

«صبح پیروزی» (خجسته باد) : محمد گلریز

قطعه «صبح پیروزی» که در میان مردم بیشتر با نام «خجسته باد این پیروزی» شناخته می‌شود، با صدای محمد گلریز یکی از شناخته‌شده‌ترین سرودهای دوران دفاع مقدس به شمار می‌آید. پس از موفقیت عملیات بیت‌المقدس و آزادسازی خرمشهر در سوم خرداد ۱۳۶۱، این سرود به طور گسترده از رادیو و تلویزیون پخش شد. تکرار پخش آن در رسانه‌ها باعث شد که «صبح پیروزی» به سرعت در میان مردم شناخته شود و به عنوان سرودی که یادآور شادی و غرور ملی در آن روز تاریخی است، در حافظه جمعی جامعه جای بگیرد. 

«کربلا کربلا» : اکبر شریعت

نوحه «کربلا کربلا» با صدای اکبر شریعت از جمله آثار دوران جنگ تحمیلی است. شریعت که از رزمندگان اهل داراب در استان فارس بود و برادرش نیز در جریان جنگ به شهادت رسیده بود، این نوحه را در سال ۱۳۶۳ اجرا کرد؛ اثری که از نظر لحن و ساختار با بسیاری از نوحه‌های رایج آن دوره تفاوت داشت و به همین دلیل توجه زیادی را به خود جلب کرد. نکته قابل توجه درباره این اثر آن است که اجرای آن به شکل کاملاً ساده و بدون ادعای حرفه‌ای در عرصه مداحی یا خوانندگی انجام شد. 

«سوی دیار عاشقان»: صادق آهنگران

صادق آهنگران در سال‌های جنگ تحمیلی آثار متعددی اجرا کرد که بسیاری از آن‌ها به بخش مهمی از فضای معنوی جبهه‌ها و خاطره جمعی آن دوران تبدیل شدند. از جمله شناخته‌شده‌ترین این آثار می‌توان به نوحه «سوی دیار عاشقان» اشاره کرد. گفتنی است بخش قابل توجهی از نوحه‌هایی که آهنگران اجرا می‌کرد بر اساس سروده‌های حبیب‌الله معلمی، شاعر اهل بهبهان، شکل گرفته بود. 

«ممد نبودی ببینی»: غلامعلی کویتی پور

به مناسبت اولین سالگرد شهادت شهید محمد جهان‌آرا، جواد عزیزی شعری محاوره‌ای با عنوان «ممد نبودی» سرود و آن را برای دوستان خود اجرا کرد. این شعر بر اساس ملودی نوحه مشهور «لیلا بگفتا ای شه لب تشنه کامان» ساخته شده بود که در دهه ۴۰ توسط سیدمحمد محزون ساخته و با صدای جهانبخش کردی‌زاده اجرا شده بود. پس از آن، عزیزی اثر را به حسین فخری، مداح جوان خرمشهری، سپرد تا در اولین سالگرد شهادت جهان‌آرا بر مزار شهید اجرا کند. سپس غلامعلی کویتی‌پور، دیگر مداح شناخته‌شده خرمشهری، این نوحه را در سال ۱۳۶۲ و در سالروز آزادسازی خرمشهر در مسجد جامع شهر اجرا نمود و فیلم این اجرا از تلویزیون پخش شد که باعث شهرت فراگیر اثر شد. سال‌ها بعد، مسعود کرامتی این نوحه را در سال ۱۳۷۲ با تغییراتی در شعر و تنظیم ارکسترال توسط محمدرضا علیقلی اجرا کرد و این نسخه نیز بارها از رسانه ملی پخش شد، و بدین ترتیب «ممد نبودی» به یکی از آثار شاخص موسیقی دفاع مقدس تبدیل شد. 

قطعه «ای لشگر صاحب زمان»، صادق آهنگران 

قطعه «ای لشگر صاحب زمان» از شاخص‌ترین نوحه‌های صادق آهنگران در دوران دفاع مقدس است که با سروده‌ای از حبیب‌الله معلمی و اجرای پرشور در میان رزمندگان اسلام بسیار محبوب شد. مدتی بعد، این نوحه توسط ارکستر سمفونیک تهران با تنظیمی از حشمت‌الله سنجری و اجرای مهدی شمس‌نیکنام همراه با گروه کر به شکل ارکسترال کلاسیک ضبط و ارائه گردید، که به شهرت و ماندگاری اثر افزود.

سخن پایانی؛ موسیقی جنگ؛ بخشی از حافظه فرهنگی

در پایان باید گفت، تجربه تاریخی نشان می‌دهد که موسیقی حماسی تنها به لحظه جنگ محدود نمی‌شود؛ بلکه به مرور زمان به بخشی از هویت فرهنگی یک ملت تبدیل خواهد شد. سرودها و قطعاتی که در دوران دفاع مقدس ساخته شدند، امروز نه تنها یادآور خاطرات جنگ، بلکه نشانه‌ای از مقاومت و همبستگی اجتماعی در یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر ایران هستند.

از این منظر، موسیقی حماسی را می‌توان پلی میان هنر، تاریخ و هویت ملی دانست؛ پلی که در بزنگاه‌های حساس، صدای مقاومت و امید یک جامعه را بازتاب می‌دهد.