سرمایه اجتماعی پس از جنگ باید به نهادهای پایدار تبدیل شود

به گزارش ایلنا، نهمین نشست استماع نخبگانی در خصوص بررسی راهکارهای حفظ و ارتقای سرمایه اجتماعی در فضای جنگ و پساجنگ ذیل طرح سیمرغ رمضان(پویش خرد ملی برای ایران برخاسته) با حضور بابک نگاهداری، رییس مرکز پژوهش های مجلس، جمعی از اساتید علوم اجتماعی از جمله بیژن عبدالکریمی استاد فلسفه، میثم مهدیار عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی، سید حسین شهرستانی معاون پژوهشگاه فرهنگ و هنر، جبار رحمانی عضو پژوهشگاه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، رضا صفری شالی ، عضو هیات علمی دانشگاه خوارزمی و صابر جعفری، عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی، برگزار شد.

بابک نگاهداری، در این نشست با اشاره به این نکته که ملت‌ها در تاریخ خود لحظاتی را تجربه می‌کنند که فراتر از یک رخداد سیاسی یا نظامی، به نقطه‌ای برای بازشناسی هویت جمعی و بازیابی توانمندی‌های درونی آنان تبدیل می‌شود، بیان داشت: آنچه ملت بزرگ ایران در جریان جنگ تحمیلی اخیر تجربه کرد، از همین سنخ است؛ رخدادی که در کنار ابعاد امنیتی و سیاسی، یک واقعیت اجتماعی عمیق را نیز آشکار ساخت و آن، ظرفیت کم‌نظیر جامعه ایرانی برای بازتولید انسجام ملی در لحظات سرنوشت‌ساز بود.

وی افزود: اگر بخواهیم با نگاه علمی و مبتنی بر داده به این تجربه بنگریم، باید اذعان کنیم که وقوع یک تهدید فراگیر خارجی، شرایطی را پدید آورد که بسیاری از شکاف‌ها تحت‌الشعاع یک هویت مشترک و فراگیر قرار گرفت و نوعی همبستگی ملی کم‌نظیر را شکل داد.

نگاهداری در ادامه سخنان خود گفت: نتایج پیمایش‌های ملی که در روزهای پس از جنگ انجام شده‌اند، تصویری روشن از این تحول اجتماعی ارائه می‌کنند. یکی از مهم‌ترین یافته‌ها آن است که نزدیک به ۷۲ درصد مردم ایران معتقدند آینده کشور پس از این جنگ بهتر از گذشته خواهد بود که این عدد صرفاً یک شاخص افکار عمومی نیست؛ بلکه نشانه‌ای از احیای امید اجتماعی است. 

رییس مرکز پژوهش های مجلس در بخش دیگری از سخنان خود بیان داشت: یافته مهم دیگر آن است که ۶۶ درصد مردم، ایران را پیروز قطعی این نبرد ارزیابی کرده‌اند که فارغ از تحلیل‌های نظامی و سیاسی، آنچه در اینجا اهمیت دارد، شکل‌گیری یک ادراک عمومی از اقتدار ملی است. 

نگاهداری در این گزارش تصریح کرد: براساس یافته‌های موجود، ۸۵.۷ درصد مردم با محدود شدن توان موشکی کشور مخالف‌اند. این موضوع نشان می‌دهد که درک عمومی جامعه از الزامات امنیت ملی، به سطحی فراتر از اختلافات سیاسی و جناحی ارتقا یافته و به یک فهم مشترک ملی تبدیل شده است.

نگاهداری بیان داشت: اما شاید یکی از مهم‌ترین ابعاد این همبستگی ملی، حضور فعال مردم در عرصه عمومی باشد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که ۲۶ درصد شهروندان به‌طور مستمر در اجتماعات و برنامه‌های مرتبط با حمایت از کشور حضور داشته‌اند و بین ۵۳ درصد مردم بر اساس نتایج مرکز تحلیل اجتماعی متا تا ۶۸ درصد مردم براساس نتایج مرکز افکارسنجی ملت، دست‌کم یک بار در این تجمعات مشارکت کرده‌اند. 

وی در ادامه توضیح داد: این آمار حامل یک پیام مهم است. خیابان و عرصه عمومی در این مقطع، صرفاً محل حضور گروه‌های سیاسی همسو نبود؛ بلکه به بستری برای ظهور «ما»ی ملی تبدیل شد. به همین دلیل است که نزدیک به ۶۸ درصد مردم خواهان استمرار چنین اجتماعات و مناسبت‌هایی هستند. این مطالبه اجتماعی نشان می‌دهد که جامعه نیازمند مسیرهایی برای ابراز هویت جمعی و مشارکت ملی است.

وی در اشاره به ابعاد دیگر تحول در حوزه اجتماعی هم گفت: بعد دیگر این تحول، بازسازی اعتماد عمومی به نهادهای کشور است. مطابق پیمایش‌های انجام‌شده، بیش از ۸۰ درصد مردم براساس نتایج مرکز تحقیقات صدا و سیما، عملکرد دولت در مدیریت شرایط جنگی و تأمین کالاهای اساسی را مناسب یا بسیار مناسب ارزیابی کرده‌اند.

رییس مرکز پژوهش ها ادامه داد: همچنین حدود ۸۷ درصد مردم عملکرد نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران را قوی یا بسیار قوی ارزیابی کرده‌اند و سطح اعتماد به نیروهای مسلح به مرزهای تاریخی خود نزدیک شده است. این اعتماد، صرفاً محصول موفقیت‌های نظامی نیست؛ بلکه نتیجه احساس امنیت، اطمینان و همدلی میان مردم و مدافعان کشور است. 

نگاهداری در ادامه سخنان خود به فرصت تاریخی جامعه ایران اشاره کرد و گفت: به همین دلیل، امروز در برابر یک پنجره فرصت تاریخی قرار داریم؛ پنجره‌ای که شاید تنها چند ماه گشوده باشد. اگر در این فرصت، سرمایه اجتماعی شکل‌گرفته به سازوکارهای پایدار مشارکت مردمی، شفافیت، پاسخگویی و حکمرانی کارآمد تبدیل شود، می‌تواند به یکی از مهم‌ترین پشتوانه‌های پیشرفت ایران در دهه‌های آینده بدل گردد.

وی تصریح کرد: به باور من، مهم‌ترین دستاورد این مقطع تاریخی نه صرفاً افزایش اعتماد، نه افزایش مشارکت و نه حتی افزایش امید اجتماعی است؛ بلکه ظهور نوعی «سوژگی ملی» در جامعه ایران است. مردم ایران در این آزمون تاریخی نشان دادند که صرفاً مخاطب سیاست‌ها نیستند؛ آنان خود را صاحب نقش، صاحب مسئولیت و شریک آینده کشور می‌دانند. حضور کسانی که در عرصه‌های رسمی سیاسی مشارکت نداشتند اما در دفاع از ایران حضور یافتند، گواه همین بلوغ اجتماعی است.

رییس مرکز پژوهش های مجلس در ادامه به سه مأموریت اساسی پیش روی نظام حکمرانی اشاره کرد و گفت: نخست، به رسمیت شناختن این بلوغ اجتماعی و گسترش مشارکت واقعی مردم در فرآیندهای تصمیم‌گیری، نظارت و اجرا؛ دوم، تبدیل شبکه‌های خودجوش همبستگی به نهادهای پایدار مردمی و محلی؛ و سوم، صیانت از اعتماد عمومی از طریق شفافیت، پاسخگویی و مبارزه بی‌امان با فساد.

وی افزود: رهبر معظم انقلاب اسلامی با دقت و ژرف‌اندیشی، حفظ انسجام ملی را در گرو تعریف نقش جدی برای مردم دانسته‌اند. این سخن، در حقیقت نقشه راه آینده کشور است. انسجام ملی یک سرمایه مصرفی نیست که از آن بهره‌برداری کنیم و به حال خود رها شود؛ بلکه سرمایه‌ای است که باید پیوسته بازتولید، تقویت و نگهداری شود.

نگاهداری در جمع بندی سخنان خود بیان کرد: امروز مسئولیت مشترک همه ما، به‌ویژه نخبگان علمی و مدیران کشور، آن است که این سرمایه ارزشمند را به موتور محرک پیشرفت ملی تبدیل کنیم؛ تا ایران اسلامی بتواند با اتکا به مردم، با اعتماد به توانمندی‌های خود و با امید به آینده، مسیر تعالی و اقتدار را با شتاب بیشتری ادامه دهد.

در ادامه این نشست، اساتید حاضر به بیان دیدگاه های خود در زمینه تقویت سرمایه اجتماعی در دوران جنگ و الزامات حفظ این سرمایه در دوران پساجنگ پرداختند. این اساتید مهم ترین رویکرد را توجه به مشکلات معیشتی و اقتصادی مردم دانستند که امروز بیشترین فشار را به مردم وارد می کند. همچنین در این نشست اساتید به بازگشایی دانشگاه ها تاکید کردند و این امر را کمک کننده به ایجادی فضای گفت و گو و تقویت سرمایه اجتماعی عنوان کردند.

بیژن عبدالکریمی در این نشست با اشاره به اهمیت نظرسنجی ها در فهم تحولات اجتماعی تاکید کرد: با این حال افراط در این زمینه می تواند ما را از مباحث کلان و استراتژیک امنیت ملی غافل کند. 

عبدالکریمی ادامه داد: نیروهای دفاعی و مقاومت ما شاهکار خلق کردند. اما این شاهکار در سایر نهادهای سیاست‌گذاری ما دیده نمی‌شود. برای تکمیل عملکرد نیروهای مقاومت، سایر نهادهای ما هم باید تن به تحولات ساختاری با همان منطق مقاومت بدهند.

جبار رحمانی، عضو پژوهشگاه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم هم در این نشست بیان کرد: با همه نقدهای موجود باید به داده‌های مستخرج از نظرسنجی‌ها که در سطح ملی انجام می شود اعتماد کرد. 

وی با تفکیک دو حوزه سرمایه اجتماعی عمودی و افقی تاکید کرد در حوزه سرمایه اجتماعی  عمودی ما با دو آسیب مواجه هستیم. یکی عدم رضایت مندی نهادی و دیگری هم پایین‌بودن سطح اعتماد عمومی است. نقطه قوت ما هم سرمایه اجتماعی افقی و درون‌گروهی در جامعه است. 

رحمانی‌،‌ افزود: برخی برخوردهای ناصواب با دانشگاه و جامعه دانشگاهی درست نیست؛ ضرورت دارد خدمات این نهاد را ببینیم و برخی برخوردها را ترویج نکنیم و به یاد داشته باشیم که ما حول پرچم جمع شدیم و نباید این مسئله تضعیف شود.

سید حسین شهرستانی شهرستانی در این نشست با بیان اینکه برخلاف پیش بینی ها، جنگ منجر به ارتقای سرمایه اجتماعی در کشور شد و افزود: اما این به این معنا نیست که راه حل هر مشکلی جنگیدن است. 

وی تصریح کرد: جنگ همانطور که در کوتاه مدت سرمایه اجتماعی را بالا می برد با عیان‌شدن عوارض جنگ سرمایه اجتماعی هم تحت تاثیر قرار می گیرد. نه سیاست جنگ گریزی درست است و نه رویکرد جنگ‌طلبانه. 

شهرستانی بیان کرد: اما باید به این نکته توجه کنیم که جنگ فرصت مناسبی برای حل مشکلات است؛ مشکلاتی که در شرایط عادی امکان مدیریتش کمتر بود.

میثم مهدیار عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی هم در این نشست گفت: سرمایه اجتماعی و نظرسنجی های موجود اجتماعی، مبتنی بر علوم اجتماعی متعارف در ایران و قرارداد اجتماعی است. برهمین اساس آمارهایی که به دست می آید در برخی مواقع با واقعیت های اجتماعی هم سان نیست. 

وی تصریح کرد: این روند باعث شده تصویر واقعی از جامعه ایران در این پیمایش ها شکل نگیرد. جامعه ایران و فرهنگ ایران پوسته ها و لایه های مختلفی دارد و این پیمایش ها همه لایه ها را نشان نمی دهد.

رضا صفری شالی عضو هیات علمی دانشگاه خوارزمی هم در این نشست با اشاره به سرمایه اجتماعی نهاد دانشگاه در ایران بیان کرد: نباید دست به تخریب این نهاد بزنیم آن هم در زمانی که بسیاری از نهادها در جامعه ایران با افت سرمایه اجتماعی مواجه شدند. 

وی تصریح کرد: ‌بررسی ها نشان می دهد که در زمان های بحران، سرمایه اجتماعی در ایران تقویت می شود اما متاسفانه در حفظ آن موفق نبودیم. 

وی ادامه داد: توجه به تکثر جامعه و تلاش برای به رسمیت شناختن این تکثر باعث می شود ما در حفظ سرمایه اجتماعی پسا جنگ موفق تر عمل کنیم.

صابر جعفری عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی هم در این نشست بیان کرد: حتما اینطور است که نباید افکار عمومی، سیاست را شکل دهند اما اراده سیاسی هم قطعا باید به افکار عمومی توجه داشته باشد. وی ادامه داد: سرمایه اجتماعی را در علوم اجتماعی با مشارکت، ارتباط و اعتماد می سنجند اما برای فهم جامعه ایران این سه عنصر نابسنده هستند و ضروری است مولفه‌های جدید نیز به این شاخص‌ها افزوده شود. 

شایان ذکر است نشست‌های استماع نخبگانی در راستای ماموریت ریاست محترم مجلس شورای اسلامی، در خصوص دریافت ایده‌های نخبگانی در خصوص مسائل جنگ و پساجنگ و راهکارهای رفع آنها برگزار می‌شود.