مخاطرات و مدیریت بحران در میراث‌فرهنگی بررسی شد

به گزارش ایلنا به نقل از میراث آریا، در نشست شناخت مخاطرات و مدیریت بحران در میراث‌فرهنگی که با هدف بررسی چالش‌های پیش روی محوطه‌ها و بناهای تاریخی در برابر بلایای طبیعی و انسان‌ساخت، روز دوشنبه ۱۱ خرداد، در سالن کنفرانس پردیس موزه‌ای دفینه تهران برگزار شد، موضوعات کلیدی و متنوعی در حوزه مدیریت بحران، هشدارهای علمی و تخصصی درباره فرونشست‌ها در عرصه‌ها و حریم میراث فرهنگی از جمله پایگاه‌های جهانی پارسه و پاسارگاد و کاروانسرای صدرآباد مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت. 

در ابتدای نشست، سید محمدامین امامی استاد گروه مرمت و باستان‌سنجی دانشگاه هنر اصفهان در بخشی از سخنان خود تأکید کرد: شناسایی، ارزیابی و تحلیل خطرات در محوطه‌ها و اشیاء میراث فرهنگی، ضرورتی انکارناپذیر است. 

او هشدار داد که میراث فرهنگی همواره در معرض خطرات طبیعی مانند سیل، زلزله و فرسایش و خطرات انسانی از جمله توسعه بی‌رویه، گردشگری ناپایدار، مدیریت نامناسب و غارت قرار دارد. 

به گفته این استاد دانشگاه، آسیب‌پذیری مکان‌های تاریخی زمانی افزایش می‌یابد که رویکرد نگهداری وجود نداشته باشد، مرمت‌ها نادرست انجام شود یا شهرنشینی کنترل‌نشده حاکم شود. 

امامی با اشاره به شکنندگی بسیاری از آثار مهم میراث فرهنگی در سراسر جهان، خاطرنشان کرد: این آثار با چالش‌های گوناگونی روبه‌رو هستند. 

او خطرات طبیعی را به دو دسته تقسیم کرد و گفت: وقایع فاجعه‌بار و ناگهانی مانند سیل و زلزله که تأثیر فوری بر مکان‌های میراث می‌گذارند، و تهدیدهای مداوم با اثرات تجمعی و آهسته مانند فرسایش و پوسیدگی مواد. در مقابل، خطرات انسانی ناشی از فعالیت‌هایی نظیر توسعه کنترل‌نشده، گردشگری بی‌ضابطه، مدیریت نامناسب، عدم نگهداری و غفلت است. 

استاد گروه مرمت و باستان‌سنجی دانشگاه هنر اصفهان افزود: آسیب‌پذیری مکان‌های میراثی به زمینه‌های زیست‌محیطی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی بستگی دارد و در شرایطی مانند نبود رویکرد نگهداری، انجام حفاری یا مرمت نادرست، توسعه‌ی شهرنشینی بی‌رویه، از بین رفتن دانش محلی و نبود سیستم‌های مدیریتی تشدید می‌شود. 

این استاد دانشگاه در پایان سخنانش؛ راهکارهایی برای کاهش خطرات ارائه داد و تصریح کرد: تدوین رویکرد نهادی و راهبرد مشترک با همکاری مقامات محلی و کارکنان، آموزش مناسب گروه‌های هدف مختلف، تهیه دستورالعمل‌ها و استانداردهای ارزیابی ریسک، و در نهایت ادغام مدیریت ریسک در شیوه‌های حفاظت و برنامه‌های مدیریتی. 

به گفته او، هنگامی که تهدیدها و علل تخریب از طریق یک فرآیند برنامه‌ریزی مدیریتی شناسایی، ارزیابی و اولویت‌بندی شوند، اثرات آن‌ها به حداقل می‌رسد یا کاهش می‌یابد. 

امامی تأکید کرد: با تعریف، نهادینه‌سازی و اجرای چنین رویکردی، می‌توان از ارزش‌ها و یکپارچگی مکان‌های میراث فرهنگی بهتر محافظت کرد. 

حمید فدایی عضو هیئت علمی گروه حفاظت و مرمت از پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری سخنرانی خود را با عنوان «مشارکت محلی در کاهش بحران‌های زیست‌محیطی در میراث جهانی پارسه» بیان کرد که راهکارهای عملی برای نقش‌آفرینی جوامع بومی در حفاظت از یکی از مهم‌ترین آثار ثبت‌شده جهانی ایران بررسی شد. 

او با بیان این که محوطه میراث جهانی تخت جمشید در سال‌های اخیر با تهدیدات فزاینده‌ای ناشی از تغییرات اقلیمی مواجه شده است، گفت: پدیده‌ای که ضرورت تدوین راهبردهای سازگاری مؤثر را بیش از پیش آشکار می‌سازد. پژوهش حاضر را با هدف بررسی ابعاد و پیامدهای تغییرات اقلیمی بر تخت جمشید و تبیین نقش مشارکت جوامع محلی در مدیریت این چالش‌ها انجام داده‌ام. تمرکز اصلی این پژوهش بر ارتباط میان خشکسالی‌های طولانی‌مدت، بارندگی‌های شدید، افت منابع آب زیرزمینی، تداوم شیوه‌های سنتی کشاورزی و بروز مخاطراتی همچون فرونشست زمین است که هم میراث فرهنگی و هم معیشت جوامع محلی، به‌ویژه کشاورزان دشت مرودشت، را تحت تأثیر قرار می‌دهد. 

این عضو هیئت علمی تصریح کرد: یافته‌ها نشان می‌دهد که مخاطرات اقلیمی نه‌تنها پایداری سازه‌های تاریخی تخت جمشید را تهدید می‌کنند، بلکه با افزایش فشار بر منابع آب و معیشت محلی، زمینه‌ساز تعارضات مدیریتی و کاهش اثربخشی اقدامات حفاظتی می‌شوند. نتایج این پژوهش بر ضرورت ارزیابی جامع آسیب‌پذیری و مشارکت فعال جوامع محلی در تدوین راهبردهای سازگاری تأکید دارد. در این راستا، توسعه زیرساخت‌های منطقه‌ای، ترویج کشاورزی پایدار، پایش مستمر و توانمندسازی جوامع محلی را به‌عنوان راهکارهای کلیدی پیشنهاد می‌کنم. 

حمید فدایی عضو هیئت علمی گروه حفاظت و مرمت پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، در نشست تخصصی «شناخت مخاطرات و مدیریت بحران در میراث فرهنگی» با ارائه سخنرانی خود با عنوان «مشارکت محلی در کاهش بحران‌های زیست‌محیطی در میراث جهانی پارسه»، راهکارهای عملی برای نقش‌آفرینی جوامع بومی در حفاظت از یکی از مهم‌ترین آثار ثبت‌شده جهانی ایران را بررسی کرد. 

او با اشاره به تهدیدات فزاینده تغییرات اقلیمی برای محوطه میراث جهانی تخت جمشید، بر ضرورت تدوین راهبردهای سازگاری مؤثر تأکید کرد. 

این پژوهشگر حوزه میراث فرهنگی، تمرکز اصلی پژوهش خود را بر ارتباط میان خشکسالی‌های طولانی‌مدت، بارندگی‌های شدید، افت منابع آب زیرزمینی، تداوم شیوه‌های سنتی کشاورزی و بروز مخاطراتی همچون فرونشست زمین دانست که هم پایداری سازه‌های تاریخی و هم معیشت جوامع محلی، به‌ویژه کشاورزان دشت مرودشت، را تحت تأثیر قرار می‌دهد. وی افزود که در این مطالعه با بهره‌گیری از رویکرد کیفی‑مشارکتی و داده‌های اجتماعی، ادراکی و تجربی ذی‌نفعان گردآوری شده است. 

فدایی در پایان خاطرنشان کرد که مخاطرات اقلیمی نه‌تنها تخت جمشید را تهدید می‌کند، بلکه با افزایش فشار بر منابع آب، زمینه‌ساز تعارضات مدیریتی و کاهش اثربخشی اقدامات حفاظتی می‌شود. نتایج این پژوهش بر ضرورت ارزیابی جامع آسیب‌پذیری و مشارکت فعال جوامع محلی در تدوین راهبردهای سازگاری تأکید دارد. 

به گفته او، توسعه زیرساخت‌های منطقه‌ای، ترویج کشاورزی پایدار، و همچنین حمایت از هنر و صنایع دستی ساکنان بومی که نقشی کلیدی در حفظ هویت فرهنگی منطقه داشته و می‌تواند منبع درآمدی پایدار و جایگزین برای کاهش فشار بر منابع طبیعی باشد از راهکارهای کلیدی به شمار می‌رود. افزون بر این، پایش مستمر و توانمندسازی جوامع محلی در حوزه‌های هنری و صنایع دستی، همراه با ترویج این صنایع در منطقه، می‌تواند به حفاظت از میراث جهانی پارسه کمک شایانی کند. 

محسن قانونی متخصص حفاظت و مرمت آثار تاریخی و فرهنگی، عضو گروه موزه‌های دفینه عنوان سخنرانی خود را با عنوان «فرونشست زمین، بحران خاموش برای کاروانسرای صدرآباد» بیان کرد. 

او این کار را دستاورد پژوهشی مشترک با سمانه صادقی‌مهر معرفی کردند و هشدار دادند که فرونشست زمین، کاروانسرای تاریخی صدرآباد (دوره صفوی) را با تهدیدی جدی مواجه ساخته است. 

قانونی افزود: فرونشست زمین ناشی از برداشت بی‌رویه آب و خشکسالی، به بحرانی خاموش برای این بنا تبدیل شده و کاروانسرا با نشست، ترک‌خوردگی و تغییرشکل سازه‌ای روبه‌رو است؛ مجاورت با دریاچه حوض‌سلطان نیز آسیب را تشدید کرده است. راهکار پیشنهادی ایشان، تغییر رویکرد از حفاظت سنتی به مدیریت بحران پیشگیرانه، همراه با پایش مداوم و اصلاح الگوی هیدرواقلیمی است. این مورد، هشداری جدی برای بازنگری در سیاست‌های حفاظت از آثار در مناطق خشک ایران محسوب می‌شود. 

او بیان کرد که بر اساس یافته‌های این پژوهش، نرخ فرونشست در محدوده این بنای ارزشمند به مرز بحرانی رسیده است. خشکسالی‌های مستمر و برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی برای مصارف صنعتی و کشاورزی، عامل اصلی این پدیده هستند. افزون بر این، همجواری کاروانسرا با دریاچه حوض‌سلطان و نوسانات فصلی آن، چالش‌های سازه‌ای را دوچندان کرده است. پیامدهای این بحران در کالبد بنا به صورت نشست‌های نامتقارن، تغییرشکل‌های سازه‌ای و گسیختگی در اجزای باربر نمایان شده که اصالت و یکپارچگی این اثر ملی را تهدید می‌کند. 

این محقق تأکید کرد که ضروری است رویکرد از «حفاظت سنتی» به «مدیریت بحران پیشگیرانه» تغییر یابد؛ مقابله با این چالش نیازمند تدوین استراتژی‌های ملی تاب‌آوری، مانیتورینگ دقیق نرخ نشست و اصلاح الگوهای هیدرواقلیمی در پیرامون محوطه‌های تاریخی است. کاروانسرای صدرآباد هشداری جدی برای بازنگری در سیاست‌های کلان مدیریت میراث فرهنگی در مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران به شمار می‌رود. 

خه‌بات درفشی عضو هیئت علمی دانشیار گروه میراث طبیعی این پژوهشگاه در نشست تخصصی «شناخت مخاطرات و مدیریت بحران در میراث فرهنگی» بیان کرد که فرونشست زمین در دشت مرودشت، تخت جمشید و نقش رستم را تهدید می‌کند. 

او تأثیر عوامل زمین‌شناسی بر پایداری و ناپایداری اماکن باستانی نقش جنس خاک، سفره‌های آب زیرزمینی، فرسایش و دیگر پارامترهای زمین‌شناسی در تاب آوری بناهای تاریخی تحلیل کرد. 

این عضو هیئت علمی هشدار داد: فرونشست زمین در دشت مرودشت استان فارس که ناشی از برداشت بی‌رویه آب زیرزمینی و خشکسالی‌های پیاپی است، دو محوطه جهانی تخت جمشید و نقش رستم را در معرض خطر قرار داده است. 

او با استناد به داده‌های راداری و تحلیل‌های تفاضلی جابه‌جایی قائم زمین، بر ضرورت انجام مطالعات پایه، پایش مستمر و اتخاذ راهبردهای مدیریتی برای کاهش خطرات ژئومورفولوژیکی در حریم میراث جهانی تأکید کرد. 

به گفته درفشی، بازگشت به الگوی مدیریت بهینه منابع آبی مشابه گذشته‌های دور و بهره‌گیری از مطالعات میان‌رشته‌ای می‌تواند ضمن حل بحران کنونی، تضمین‌کننده توسعه پایدار در جوامع محلی نیز باشد. 

اسدالله جودکی عزیزی مدیر پردیس موزه‌ای دفینه، با ابراز خرسندی عمیق از برگزاری این نشست تخصصی، بر اهمیت والای آن در عرصه حفاظت از میراث فرهنگی تأکید کرد. 

او با اشاره به فضای علمی و تعامل سازنده میان پژوهشگران، از تداوم چنین رویدادهایی استقبال کرد و آن را گامی مؤثر در جهت همافزایی دانشی دانست. 

جودکی بیان کرد که ارتباطات هدفمند و مستمر با دستگاه‌های علمی و پژوهشگران برجسته، بی‌گمان بر غنای علمی و اجرایی این گونه همکاری‌ها خواهد افزود و از این رویداد مهم، می‌توان با ارائه راهکارهای علمی و عملی، چالش‌های ناشی از بحران‌هایی همچون کم‌آبی، فرونشست زمین و دیگر تهدیدات زیست‌محیطی و فرهنگی را به شایستگی مرتفع ساخت. 

او در ادامه با اشاره به ظرفیت‌های ارزشمند پردیس موزه‌ای دفینه، اعلام کرد که این مجموعه آمادگی کامل دارد تا میزبان نشست‌های آتی با موضوعات مرتبط باشد و این روند همکاری‌های علمی را به شکلی پویا و مستمر ادامه دهد. دکتر جودکی همچنین از برنامه‌ریزی برای انتشار نتایج این نشست در قالب ویژه‌نامه‌ای علمی‑تخصصی خبر داد و آن را اقدامی شایسته برای ماندگاری دانش تولیدشده و بهره‌مندی جامعه علمی و اجرایی کشور دانست. 

غلامرضا رحمانی عضو هیئت علمی و رئیس پژوهشکده حفاظت و مرمت، حضور علاقه‌مندان، دانشجویان و پژوهشگران را در این گونه نشست‌ها ضروری دانست و اعلام کرد که پژوهشگاه میراث فرهنگی با داشتن کادر علمی مجرب و سیستم آزمایشگاهی و کارگاهی مناسب، آمادگی همکاری‌های لازم برای آموزش و برگزاری دوره‌های تخصصی را دارد و این نوع فعالیت‌های علمی را یکی از اهداف اصلی و کلیدی پژوهشکده عنوان کرد. 

فرامرز رستمی چراتی دبیر نشست نیز در پایان؛ ضمن تشکر از همکاری و مشارکت مدیریت موزه‌ای دفینه، بیان کرد که مطالب ارائه‌شده دقیقاً خلأهای امور حفاظتی و مرمتی را تکمیل می‌کند و افزود: چکیده و عصاره این نشست‌ها در امور اجرایی دستگاه‌های متولی و مسئول می‌تواند راهکار اساسی برای حل و فصل علمی و اجرایی مسائل باشد.