تمدنی بر پایۀ «مدفوع پرندگان دریایی»!

سال ۱۵۳۲ در شهر کاخامارکای پرو، فاتح اسپانیایی فرانسیسکو پیزارو و گروهی از اروپاییان، فرمانروای اینکا آتاهوآلپا را به اسارت گرفتند و زمینه سقوط امپراتوری اینکا را فراهم کردند.

پیش از این حمله سرنوشت‌ساز، برادر پیزارو، پدرو پیزارو مشاهده جالبی کرد: به جز خود فرمانروای اینکا، تنها کسی که در کاخامارکا روی تخت روان (سکوی قابل‌حمل) جابه‌جا می‌شد، فرمانروای چینچا بود.

چرا فرمانروای چینچا چنین جایگاه بلندی در جامعه اینکا داشت؟ در مطالعه‌ای جدید که در PLOS One منتشر شده، شواهدی از منبع غیرمنتظره‌ای از قدرت و نفوذ پیدا شده است: مدفوع پرندگان.

یک منبع قدرتمند و باارزش

چینچا در جنوب پرو، یکی از چندین دره‌رود در امتداد ساحل بیابانی است که توسط آب‌های مرتفع آند تغذیه می‌شود و از دیرباز برای کشاورزی با استفاده از سیستم‌های آبیاری حیاتی بوده است. نزدیک به ۲۵ کیلومتر دورتر از ساحل، جزایر چینچا قرار دارند که بزرگ‌ترین ذخایر گوآنو (کود مرغ دریایی) در اقیانوس آرام را دارند.

کود پرندگان دریایی یا همان فضولات آن‌ها یک کود آلی بسیار غنی است. در قیاس با کود حیوانات زمینی مانند گاو، کود پرندگان دریایی حاوی مقادیر بسیار بیشتری نیتروژن و فسفر است که برای رشد گیاهان ضروری است.

در ساحل پرو، جریان اقیانوسی هامبولت/پرو، منابع غنی ماهی‌گیری ایجاد می‌کند. این منابع غذایی، میزبان کلونی‌های عظیم پرندگان دریایی هستند که روی جزایر صخره‌ای مستقر می‌شوند.

پرندگان دریایی از جزایر ساحلی برای ساختن لانه‌های خود استفاده می‌کنند و غذای خود را همان‌جا، در منابع غنی ماهی‌گیریِ جریان اقیانوسی پرو به دست می‌آورند

به لطف اقلیم خشک و کمابیش بدون باران، مدفوع پرندگان دریایی شسته نمی‌شود و به‌تدریج تا ارتفاع چند متری انباشته می‌شود. این ترکیب محیطی منحصر به فرد، کود پرندگان دریاییِ پرو را بسیار ارزشمند کرده است.

تحقیقات اخیر با ترکیب تصاویر نمادین، منابع تاریخی مکتوب و تحلیل ایزوتوپ‌های پایدار ذرت باستانی نشان داده که جوامع بومی در دره چینچا دست‌کم ۸۰۰ سال پیش از فضولات پرندگان دریایی برای کوددهی محصولات خود و افزایش تولید کشاورزی استفاده می‌کردند.

محققان معتقدند این کود احتمالاً در شکل‌گیری پادشاهی چینچا و روابط آن با امپراتوری اینکا نقش داشته است.

فرمانروایان ساحل بیابانی

پادشاهی چینچا (۱۰۰۰–۱۴۰۰ میلادی) جامعه‌ای بزرگ با جمعیتی کمابیش ۱۰۰ هزار نفر بود. این جامعه به گروه‌های تخصصی مانند ماهی‌گیران، کشاورزان و بازرگانان تقسیم می‌شد و کنترل دره چینچا را تا زمان الحاق به امپراتوری اینکا در قرن پانزدهم در دست داشت.

با توجه به نزدیکی ذخایر تاریخی فضولات پرندگان دریایی در جزایر چینچا، مورخ پرویی مارکو کوراتولا در سال ۱۹۹۷ پیشنهاد کرد که فضولات پرندگان دریایی منبع اصلی ثروت چینچا بوده است. این فرضیه آزمایش شده و شواهدی قوی نیز برای آن پیدا شده است.

یک آزمایش بیوشیمیایی

تحلیل بیوشیمیایی روش مطمئنی برای شناسایی استفاده از کودها در گذشته است. یک مطالعه آزمایشی در سال ۲۰۱۲ نشان داد گیاهانی که با کود شترمرغ‌ها (آلپاکا و لاما) و پرندگان دریایی تغذیه شده‌اند، مقادیر ایزوتوپ نیتروژن بالاتری نسبت به محصولات بدون کود دارند.

بلال‌های باستان‌شناسی از محوطه‌هایی در دره‌ی چینچا برای انجام تحلیل ایزوتوپی جمع‌آوری شدند

محققان ۳۵ نمونه ذرت باستانی جمع‌آوری‌شده از گورهای دره چینچا را برای تحلیل ایزوتوپی بررسی کردند. بیشتر نمونه‌ها مقادیر ایزوتوپ نیتروژن بالاتری از حد انتظار برای ذرت بدون کود داشتند که نشان‌دهنده استفاده از کود بود. حدود نیمی از نمونه‌ها مقادیر بسیار بالایی داشتند که تنها با استفاده از کود پرندگان دریایی سازگار است.

این تحلیل شیمیایی تأیید می‌کند که پیش از دوران اسپانیایی، کشاورزان چینچا از فضولات پرندگان دریایی برای کوددهی محصولات استفاده می‌کردند.

تصاویر و منابع مکتوب

فضولات و پرندگانی که آن‌ها را تولید می‌کردند، برای مردم چینچا اهمیت فرهنگی و نمادین نیز داشتند. تحلیل آثار باستان‌شناسی نشان می‌دهد مردم چینچا درک عمیقی از ارتباط زمین، دریا و آسمان داشتند. استفاده از فضولات پرندگان و ارتباط آن‌ها با جزایر، تنها یک انتخاب عملی نبود؛ بلکه بخشی از جهان‌بینی آن‌ها بود.

این شیء چوبیِ تزیین‌شده از چینچا که به‌عنوان پاروی آیینی یا چوبِ کَندن تفسیر شده، پرندگان دریایی و ماهی‌ها را کنار پیکره‌های انسانی و نقوش هندسی به تصویر می‌کشد

در آثار فرهنگی چینچا از جمله پارچه‌ها، سفال‌ها، نقوش معماری و اشیاء فلزی، تصاویر مکرر پرندگان دریایی، ماهی، موج و ذرت جوانه‌زده دیده می‌شود. این تصاویر نشان می‌دهند چینچایی‌ها از چرخه کامل بوم‌شناختی آگاه بودند: پرندگان دریایی ماهی می‌خوردند، فضولات تولید می‌کردند، فضولات آن‌ها ذرت را تغذیه می‌کرد و ذرت مردم را تغذیه می‌کرد.

حتی نام‌های محلی پرو، مانند پیسکو که از واژه‌ای در زبان کوئچوآ به معنی پرنده گرفته شده و لوناهوآنا که ممکن است به «مردم گوآنو» ترجمه شود، بازتاب این ارتباط است.

قدرت فضولات پرندگان

فضولات پرندگان دریایی به‌عنوان کود مؤثر و باارزش، به جوامع چینچا امکان داد تا تولید محصولات خود را افزایش دهند و شبکه‌های تجاری خود را گسترش دهند و به این ترتیب به توسعه اقتصادی پادشاهی چینچا کمک کنند.

تصور محققان اینست که ماهی‌گیران به جزایر چینچا سفر کرده و فضولات پرندگان را جمع‌آوری می‌کردند و آن را به کشاورزان و بازرگانان دریایی می‌رساندند تا در سواحل و مناطق مرتفع معامله شود.

افزایش تولید کشاورزی و نفوذ تجاری چینچا، اهمیت استراتژیک آن را برای امپراتوری اینکا افزایش داد. حدود سال ۱۴۰۰ میلادی، اینکاها چینچا را پس از یک تسلیم «صلح‌آمیز» وارد امپراتوری خود کردند که یکی از معدود اتحادهای محاسبه‌شده از این نوع بود.

اگرچه جزئیات این توافق هنوز موضوع بحث است، اما این باور وجود دارد که فضولات پرندگان دریایی در این مذاکرات نقش داشته، زیرا دولت اینکا به ذرت علاقه‌مند بود، اما دسترسی به کودهای دریایی نداشت. این ممکن است دلیل احترام بالای فرمانروای چینچا باشد که همان‌طور که پدرو پیزارو اشاره کرده بود، بر تخت روان جابه‌جا می‌شد.

اینکاها ارزش این کود را تا حدی درک کردند که دسترسی به جزایر گوآنو را در فصل تخم‌گذاری محدود کردند و کشتن پرندگان گوآنو را در جزایر یا خارج از آن‌ها با مجازات مرگ ممنوع کردند.

مطالعه اخیر گستره جغرافیایی شناخته‌شده کوددهی با فضولات پرندگان در جهان پیش‌اینکایی را گسترش می‌دهد و به شدت از پژوهش‌هایی که نقش آن را در شکل‌گیری پادشاهی چینچا پیش‌بینی کرده بودند، حمایت می‌کند. با این حال، هنوز باید درباره گستردگی و زمان آغاز این کاربرد اطلاعات بیشتری جمع‌آوری شود.