صادرات فرهنگی از ظرفیت تا واقعیت

به گزارش ایلنا به نقل از روابط عمومی موسسه کمک به توسعه فرهنگ و هنر؛ در نشست «هم‌افزایی و انتقال تجربه تجارت صنایع فرهنگی و خلاق و حضور در بازارهای بین‌المللی»، سید صادق پژمان، مدیرعامل مؤسسه کمک به توسعه فرهنگ و هنر، با اشاره به جایگاه صنایع فرهنگی در اقتصاد امروز جهان، بر ضرورت توسعه صادرات این بخش تأکید کرد. 

پژمان با بیان اینکه ایران به عنوان کشوری با پیشینه تمدنی و فرهنگی غنی باید یکی از بازیگران اصلی صادرات محصولات فرهنگی در منطقه و جهان باشد، گفت آمارهای موجود نشان می‌دهد صادرات صنایع فرهنگی و خلاق کشور همچنان فاصله زیادی با ظرفیت‌های واقعی آن دارد. به گفته او، مجموع صادرات این حوزه در بهترین برآوردها بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلیون دلار است؛ عددی که متناسب با ظرفیت‌های فرهنگی ایران نیست. 

مدیرعامل مؤسسه کمک به توسعه فرهنگ و هنر بخشی از این عقب‌ماندگی را ناشی از موانع داخلی و بخشی دیگر را حاصل محدودیت‌های بین‌المللی دانست. او تحریم‌ها را یکی از مهم‌ترین موانع توسعه صادرات فرهنگی عنوان کرد و گفت مشکلات انتقال پول، دشواری دسترسی به بازارهای هدف و محدودیت در همکاری‌های بین‌المللی، فعالان این حوزه را با چالش‌های متعددی مواجه کرده است. 

پژمان همچنین نبود یک برند ملی قدرتمند را از دیگر مشکلات صادرات فرهنگی دانست. به اعتقاد او، بسیاری از کشورها توانسته‌اند از طریق محصولات فرهنگی و خلاق تصویری روشن از خود در بازارهای جهانی بسازند، در حالی که ایران هنوز در این زمینه با ضعف‌های جدی روبه‌رو است. 

او در ادامه بر اهمیت تولید محتوای جهان‌شمول تأکید کرد و گفت تجربه موفق برخی بازی‌های دیجیتال و انیمیشن‌های ایرانی نشان داده است که هر زمان روایت‌ها برای مخاطب جهانی قابل فهم و جذاب بوده‌اند، امکان حضور در بازارهای بین‌المللی نیز فراهم شده است. 

پژمان در پایان صادرات صنایع فرهنگی را فراتر از یک فعالیت اقتصادی دانست و تأکید کرد این حوزه می‌تواند علاوه بر ارزآوری، باعث ارتقاء تصویر کشور شود و به همین دلیل بسیاری از دولت‌ها امروز صنایع فرهنگی را نه یک موضوع فانتزی بلکه یک دارایی راهبردی ملی می‌دانند. 

در این نشست امیر روشن، معاون کسب‌وکار سازمان توسعه تجارت، تلاش کرد تصویری عملیاتی‌تر از وضعیت صادرات خدمات در کشور ارائه دهد. او تأکید کرد که بسیاری از فعالان صنایع خلاق هنوز تعریف دقیقی از مفهوم صادرات خدمات ندارند. 

به گفته او، صادرات خدمات فقط به معنای صدور نرم‌افزار یا خدمات فنی مهندسی نیست. هر فعالیتی که منجر به ورود ارز خارجی به کشور شود، می‌تواند در این دسته قرار بگیرد. از جذب گردشگر خارجی گرفته تا تولید محتوای دیجیتال، انیمیشن، بازی‌های رایانه‌ای و خدمات دانش‌بنیان. 

روشن اعلام کرد صادرات خدمات کشور در سال گذشته رشد قابل توجهی را تجربه کرده است. به گفته او، حجم صادرات خدمات از حدود ۱.۲ میلیارد دلار به نزدیک ۳ میلیارد دلار رسیده که بخشی از این رشد ناشی از تسهیل برخی مقررات بوده است. 

اما در کنار آمارها، او روی یک مشکل قدیمی نیز دست گذاشت؛ نبود شناخت کافی از بازارهای هدف. 

به اعتقاد معاون سازمان توسعه تجارت، بسیاری از صادرکنندگان ایرانی بدون مطالعه بازار وارد کشورهای هدف می‌شوند و همین مسئله موجب شکست پروژه‌های صادراتی می‌شود. او تأکید کرد تجارت حرفه‌ای بدون شناخت دقیق رفتار مصرف‌کننده، فرهنگ بازار و نیازهای مشتریان امکان‌پذیر نیست. 

یکی از بخش‌های قابل توجه صحبت‌های او به تجارت الکترونیک فرامرزی اختصاص داشت. روشن از برنامه‌هایی برای توسعه فروش مستقیم کالاها و محصولات ایرانی در بازارهای خارجی از طریق سکوهای دیجیتال خبر داد. 

به گفته او، مدل جدید تجارت فرامرزی می‌تواند امکان فروش مستقیم محصولات را برای کسب‌وکارهای کوچک و متوسط فراهم کند و بخشی از موانع سنتی صادرات را کنار بزند. روسیه، کشورهای عضو اتحادیه اوراسیا و عمان از جمله بازارهایی هستند که در مرحله نخست مورد توجه قرار گرفته‌اند. 

در بخش دیگری از نشست، سهراب سلیمی، مدیرکل دفتر صادرات خدمات فنی مهندسی و دانش‌بنیان سازمان توسعه تجارت، جزئیات بیشتری درباره سازوکارهای رسمی صادرات خدمات ارائه کرد. 

او از «کمیته ماده ۵» به عنوان مرجع شناسایی ارز حاصل از صادرات خدمات یاد کرد و گفت بسیاری از فعالان صنایع خلاق هنوز از ظرفیت‌های این کمیته آگاهی کافی ندارند. 

به گفته سلیمی، تاکنون ده‌ها شرکت فعال در حوزه خدمات خلاق از طریق این سازوکار شناسایی شده‌اند. او به نمونه‌هایی از شرکت‌های ایرانی اشاره کرد که در حوزه انیمیشن برای بازارهایی مانند کانادا، مالزی و استرالیا تولید محتوا می‌کنند و توانسته‌اند مشتریان بین‌المللی جذب کنند. 

سلیمی توضیح داد صادرکنندگان خدمات پس از دریافت تأییدیه‌های لازم می‌توانند از مزایایی مشابه صادرکنندگان کالا بهره‌مند شوند؛ از جمله ثبت رسمی صادرات، استفاده از مشوق‌های صادراتی و برخورداری از معافیت‌های مالیاتی. 

او همچنین به ظرفیت‌های معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری برای حمایت از صنایع خلاق اشاره کرد و گفت بسیاری از حوزه‌های فرهنگی و هنری اکنون در فهرست فعالیت‌های مورد حمایت این نهاد قرار گرفته‌اند. 

در پایان، معصومی، مدیرکل دفتر ترویج تجارت سازمان توسعه تجارت، زاویه دیگری از موضوع را مطرح کرد؛ زاویه‌ای که بیشتر بر بازارسازی و برندسازی متمرکز بود. 

او معتقد است صادرات فرهنگی را نباید صرفاً فروش کالا دانست. از نگاه او، هر محصول فرهنگی ایرانی که وارد بازارهای جهانی می‌شود، در واقع حامل یک روایت، یک هویت و بخشی از تصویر ایران است. 

معصومی تأکید کرد که موفقیت در بازارهای بین‌المللی بدون برندسازی، بسته‌بندی حرفه‌ای و روایت‌سازی امکان‌پذیر نیست. به گفته او، محصولات فرهنگی ایران در بسیاری موارد از نظر محتوا و کیفیت توان رقابت دارند، اما در معرفی، بازاریابی و ساخت برندهای جهانی ضعف دارند. 

او همچنین بر ضرورت تبدیل نمایشگاه‌ها و رویدادهای صادراتی به ابزارهای واقعی توسعه بازار تأکید کرد و گفت حضور در یک نمایشگاه زمانی ارزشمند است که به شبکه‌سازی، فروش و ایجاد ارتباط پایدار با مشتریان منجر شود. 

آنچه از مجموع سخنان حاضران در این نشست برمی‌آید، این است که صنایع فرهنگی و خلاق ایران بیش از آنکه با کمبود استعداد، محتوا یا ظرفیت تولید مواجه باشند، با چالش دسترسی به بازارهای جهانی روبه‌رو هستند. چالشی که از تحریم‌ها و محدودیت‌های مالی آغاز می‌شود و تا ضعف برندینگ، نبود مطالعات بازار، کمبود کانال‌های توزیع و ضعف در روایت‌سازی ادامه پیدا می‌کند. 

اما بخش مهم نشست، زمانی بود که نوبت به فعالان صنایع فرهنگی و خلاق رسید. جایی که مدیران و فعالان حوزه‌های انیمیشن، اسباب‌بازی، صنایع دستی و کسب‌وکارهای خلاق از فاصله میان سیاست‌گذاری و واقعیت‌های بازار سخن گفتند. 

یکی از فعالان حاضر در نشست با اشاره به تجربه بیش از یک دهه فعالیت در حوزه صنایع خلاق، مهم‌ترین نیاز این بخش را کاهش بروکراسی و ایجاد یک اکوسیستم منسجم دانست. به گفته او، نهادهای متعددی از جمله وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان‌های فرهنگی، نهادهای حمایتی و مجموعه‌های مختلف دولتی در این حوزه فعالیت می‌کنند، اما نبود هماهنگی میان آن‌ها باعث پراکندگی منابع و موازی‌کاری شده است. او تأکید کرد صادرات صنایع خلاق بیش از هر چیز به یک ساختار منسجم و یک راهبرد واحد نیاز دارد. 

در ادامه، یکی از مدیران فرهنگی حاضر در جلسه پیشنهاد تشکیل یک هسته تخصصی برای شتاب‌دهی صادرات انیمیشن را مطرح کرد. به اعتقاد او، بسیاری از تولیدکنندگان انیمیشن توانایی تولید محتوای باکیفیت را دارند اما برای ورود به بازارهای جهانی به شبکه‌سازی، بازاریابی و ارتباطات بین‌المللی نیازمند هستند. او همچنین بر دوبله نمونه‌های کوتاه انیمیشن به زبان‌های مختلف و تمرکز بر بازارهایی مانند آسیای میانه و کشورهای همسایه تأکید کرد. 

در بخش پایانی نیز نماینده صنف انیمیشن ایران از مشکلات ساختاری این صنعت سخن گفت. او تأکید کرد تولید انیمیشن یک زنجیره تخصصی و پرهزینه است که بدون آموزش، زیرساخت مناسب و ارتباط مستمر با بازارهای جهانی نمی‌تواند توسعه پیدا کند. به گفته او، بسیاری از استودیوهای ایرانی توان فنی لازم برای تولید آثار صادراتی را دارند، اما مسیر ورود به بازارهای بین‌المللی برای آن‌ها شفاف نیست. 

وی همچنین به آسیب‌های ناشی از اختلالات اینترنتی اشاره کرد و گفت در دوره جنگ و محدودیت‌های اینترنت، بخش بزرگی از صنعت انیمیشن کشور عملاً متوقف شد. به اعتقاد او، تولید انیمیشن امروز کاملاً وابسته به ارتباطات آنلاین، انتقال فایل و همکاری‌های بین‌المللی است و هرگونه اختلال در این زیرساخت‌ها می‌تواند اعتماد مشتریان خارجی را از بین ببرد. 

در شرایطی که بسیاری از کشورها سهمی بین ۳ تا ۵ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را از اقتصاد خلاق تأمین می‌کنند، فعالان این حوزه امیدوارند با اصلاح برخی سیاست‌ها، توسعه زیرساخت‌های صادراتی و تسهیل ارتباط با بازارهای جهانی، صنایع فرهنگی نیز بتوانند به یکی از موتورهای رشد اقتصادی ایران تبدیل شوند؛ صنعتی که برخلاف بسیاری از منابع سنتی، بر پایه سرمایه‌های فکری، خلاقیت و فرهنگ شکل گرفته است.