تروما در خبرنگاران چگونه شکل می‌گیرد؟

«امیر حسین جلالی ندوشن» سخنگوی انجمن روانپزشکان ایران در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا در خصوص شکل‌گیری تروما در حرفه خبرنگاران، گفت: موضوع خبرنگار و تروما به طور کلی موضوعاتی هستند که می‌توان آن‌ها را زیرمجموعه بحران و فاجعه قرار داد. خبرنگاران برخلاف دیگر شهروندان در کنار گروه‌هایی مانند امدادگران، کادر درمان، نیروهای نظامی و پلیس به جای اجتناب از صحنه‌ها به رویارویی با آن‌ها می‌پردازند. این مواجهات ممکن است باعث شود برخی از افرادی که در این موقعیت‌ها حاضر می‌شوند، بارها با صحنه‌های مشابه روبرو شوند و پس از انتقال اجساد یا مجروحان، ممکن است این مواجهات برای آن‌ها پایان یابد.

وی افزود: اما بسیاری از عکاسان و خبرنگاران ممکن است، بارها تصاویر و داستان‌ها را مرور کنند. آن‌ها باید از میدان اطلاعات کسب کنند و این فراتر از دانش فنی یا کمک‌های فنی است که دیگر گروه‌های خدماتی در بحران به آن نیاز دارند. خبرنگاران با داستان‌های درد، رنج، از دست دادن، ویرانی و آشفتگی مواجه می‌شوند. به نوعی می‌توان گفت که ذهن ما، مغز ما و سیستم پردازش روانی‌مان برای مواجهه مکرر با چنین واقعیت‌هایی، بدون مراقبت، ارزیابی، بررسی و حمایت طراحی نشده است.

این روانپزشک در ادامه خاطرنشان کرد: نتیجه این وضعیت آن است که کار خبرنگاری در بحران و فاجعه به‌ویژه یک کار بسیار دشوار و زیان‌آور است. در عین حال، خبرنگاران به عنوان یک واحد، داستان‌ها را ثبت و نقل می‌کنند و می‌توانند نقش تعیین‌کننده‌ای در ساخت تاریخ، ارتقاء آگاهی جامعه و حتی در مبارزه با جنایت و مسائل دیگر ایفا کنند. از نظر شخصی، خبرنگاران و عکاسان در این شرایط چیزی را در خود از دست می‌دهند تا به جامعه ارزشی را ارائه دهند.

او ادامه داد: به همین دلیل، مراقبت از روزنامه‌نگاران و عکاسانی که به این مأموریت‌ها اعزام می‌شوند، اهمیت زیادی دارد. علاوه بر این، باید پس از هر مأموریت، چه در حین رفت و چه در بازگشت، ارزیابی‌ها و بررسی‌هایی انجام شود. نباید هر کسی به‌راحتی به این مأموریت‌ها برود و افرادی که اعزام می‌شوند، به مراقبت‌های مشخص و معینی نیاز دارند.

به گفته وی درست است که ماهیت شغل خبرنگاری، به‌ویژه در شرایط تنش‌زا و استرس‌زا، بار روانی بسیار زیادی را به همراه دارد. لازم است تفاوتی میان تروما، ضربه روانی و بار روانی ناشی از موقعیت‌های تنش‌آور قائل شویم و هر موضوع را در اندازه خود مورد بررسی قرار دهیم. بسیاری از روزنامه‌نگاران، به‌ویژه آن‌هایی که در سرویس‌های جنایی یا وقایع اجتماعی فعالیت می‌کنند، ممکن است با بار روانی سنگینی، چه به‌صورت روزمره و چه در جریان مأموریت‌ها و گفتگوهای خود، مواجه شوند.

جلالی ندوشن توضیح داد: اما مسئله جنگ و فجایع به نوعی متفاوت است. در این شرایط، تهدید جانی و اثرات منفی آن بر روی سلامت روانی خبرنگاران و عکاسان بسیار بیشتر است. در واقع، افرادی که اخبار را دنبال می‌کنند یا در مورد موضوعات خاصی تحقیق می‌کنند، معمولاً با خطرات جانی کمتری مواجه هستند. در چنین مواقعی، خبرنگاران و عکاسان همواره در معرض تهدید جانی و ترس فراگیر قرار دارند. وقتی یک رویارویی با تنش، ترس و تهدید همراه باشد، احتمال اینکه فرد گرفتار سندرم‌های پس از آسیب (PTSD) شود، به شدت افزایش می‌یابد. تنش‌های مداوم می‌توانند سلامت جسمی، مانند سلامت قلب و ارگان‌های حیاتی و همچنین سلامت روانی فرد را در درازمدت به خطر بیندازند.

وی افزود: با این حال، راهکارهایی وجود دارد که می‌توان از طریق آن‌ها به مراقبت و پیشگیری از این عوارض پرداخت. در مورد فاجعه و بحران، احتمال وقوع سندرم استرس پس از آسیب (PTSD) وجود دارد. این وضعیت به گونه‌ای است که افرادی که با آن مواجه می‌شوند، مانند نظامیان در جنگ یا افرادی که در زلزله‌ها و دیگر سوانح آسیب می‌بینند یا شاهد آسیب به دیگران هستند، زندگی‌شان به‌طور کلی تحت تأثیر همان حادثه تعریف می‌شود.

سخنگوی انجمن روانپزشکان تصریح کرد: مغز ما در مواجهه با یک حادثه آسیب‌زا، قادر به عبور از آن تجربه نمی‌شود و ترس و وحشت ناشی از آن، به اشکال مختلف بر زندگی فرد سایه می‌افکند. به عنوان مثال، ممکن است از یک موضوع خاص ناراحت شده و دچار نگرانی شوم، اما بدن و ذهن من به مرور زمان به سطح کارکرد اولیه بازمی‌گردند. با این حال، ممکن است در درازمدت احساس خستگی، بی‌حوصلگی یا بی‌انگیزگی کنم. مسئله تروما و فجایع نباید در دسته آسیب‌های مزمن ناشی از استرس‌های روزمره قرار گیرد. آسیب‌های تروما و فجایع به طور کلی ورای این تنش‌ها هستند و تأثیرات عمیق‌تری بر سلامت روانی و جسمی فرد می‌گذارند. این نوع آسیب‌ها معمولاً نیازمند توجه و درمان ویژه‌ای هستند تا فرد بتواند با اثرات آن‌ها مقابله کند و به یک زندگی عادی بازگردد.

وی در خصوص حمایت از خبرنگاران در برابر این آسیب‌های روانی نیز گفت: واقعیت این است که در ادبیات علمی و تجربیات جهانی، بخش مهمی از موضوع مسئولیت سازمان‌های رسانه‌ای و سیاست‌گذاری‌های کلان در حوزه مراقبت از خبرنگاران و ارتقای سلامت جسمی و روانی آن‌هاست. خبرنگاری که بیمه ندارد، امنیت شغلی‌اش تأمین نشده و حقوقش به موقع پرداخت نمی‌شود، به وضوح در معرض آسیب‌های بیشتری قرار دارد. این وضعیت می‌تواند موجب افزایش شکنندگی و آسیب‌پذیری روانی در او شود. همچنین، خبرنگاران با تهدیدها و آسیب‌های متعددی مواجه هستند. در این شرایط، وجود حداقل یک نگاه امیدوارانه از سوی سیاست‌گذاران که به سلامت و رفاه خبرنگاران توجه داشته باشند، ضروری است. به‌علاوه، مسئولیت ارتقاء سلامت خبرنگاران باید به عهده سازمان‌های خبری باشد تا از آن‌ها حمایت کنند و شرایط بهتری برای کار آن‌ها فراهم آورند.

جلالی ندوشن در ادامه توضیح داد: یکی از اقداماتی که باید پس از بازگشت از ماموریت انجام شود، استراحت کافی است. حتی اگر یک روز پس از بازگشت باشد، افراد باید از محیط تنش‌زا، کار و مواجهه مجدد با تجربیات خود در ماموریت پرهیز کنند. متأسفانه، در بسیاری از سازمان‌ها، هنوز آگاهی کافی نسبت به این موضوع وجود ندارد و این کمبود آگاهی می‌تواند منجر به آثار منفی بر سلامت روانی خبرنگاران شود.

به گفته وی علاوه بر مسائل لجستیک و بودجه‌ای، درک نادرست از مفهوم رشادت، شهامت و کافی بودن نیز می‌تواند به این مشکل دامن بزند. ما باید تلاش کنیم که این آگاهی را افزایش دهیم و به اهمیت استراحت و مراقبت از سلامت روانی خبرنگاران توجه بیشتری کنیم. تنها در این صورت است که می‌توانیم به بهبود شرایط کاری و روانی آن‌ها کمک کنیم.

وی در پایان تأکید کرد: خبرنگاران باید به علائم و نشانه‌هایی که بعد از مواجهه با تجربیات سخت بروز می‌کند، توجه کنند. به ویژه، اگر پس از یک هفته از بازگشت، علائمی مانند اختلال خواب، افزایش عصبانیت، کاهش امید به زندگی، کاهش میل به صحبت کردن درباره تجربه‌ها، احساس کرختی و بی‌حسی، یا عدم علاقه به فعالیت‌های روزمره را مشاهده کردند، مهم است که جدی بگیرند. همچنین، اگر میل به مصرف سیگار، مواد مخدر، الکل یا داروهای خواب‌آور و ضد اضطراب در آن‌ها افزایش یافته باشد، توصیه می‌شود که حداقل یک مشاوره حرفه‌ای داشته باشند. در صورت لزوم، دریافت کمک حرفه‌ای می‌تواند بسیار مؤثر باشد و به آن‌ها در مدیریت عوارض روانی ناشی از تجربیات سخت کمک کند.