بیابان‌زایی؛ سومین چالش بزرگ جامعه جهانی

بیابان‌زایی اما پدیده‌ای است که در اثر عملکرد نادرست انسان در طبیعت به وجود می‌آید و تخریب خاک در مناطق خشک، نیمه خشک و کم‌رطوبت را به دنبال دارد و در کنار دو چالش بزرگ، یعنی تغییر اقلیم و کمبود آب شیرین، سومین چالش مهم جامعه جهانی در قرن ۲۱ محسوب می‌شود و همراه با تغییر آب و هوا و از دست دادن تنوع زیستی، به عنوان بزرگترین چالش توسعه پایدار شناخته شده است.

بر اساس برآوردها، بیابان‌زایی یک ششم جمعیت و یک چهارم مساحت جهان را تحت تاثیرات مخرّب و گسترده خود قرار داده است و هر ساله حدود ۱۲ میلیون هکتار از اراضی کشاورزی، مراتع و جنگل‌ها در سراسر جهان به دلیل نزول کیفیت خاک و کمبود رطوبت به بیابان تبدیل می‌شود. این پدیده بیشتر در زمین‌های خشک حاشیه بیابان‌های جهان، یعنی سرزمین‌هایی که حدود یک میلیارد نفر در آن زندگی می‌کنند، اتفاق می‌افتد؛ بهره‌برداری نادرست از زمین‌های کشاورزی، استفاده‌ افراطی از کود و سموم شیمیایی، چرای مفرط و بیش از ظرفیت از مراتع، بهره‌برداری‌های بی‌رویه از جنگل‌ها و نیز سفره‌های آب زیرزمینی، از جمله عملکردهای مخرّب انسان است که منجر به بیابان‌زایی می‌شود.

در سال ۱۹۹۲ و در اجلاس جهانی زمین در ریو، بیابان‌زایی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین تهدیدها برای توسعه پایدار شناخته شد. دو سال بعد (1994) مجمع عمومی سازمان ملل متحد، 17 ژوئن را به عنوان «روز جهانی مبارزه با بیابان‌زایی و خشکسالی» تعیین کرد که هدف از این نامگذاری، افزایش آگاهی عمومی در مورد اقدامات مبارزه با بیابان‌زایی به‌ویژه در مناطقی است که با خطر خشکسالی شدید مواجه هستند.

تاکنون اقدامات مبتکرانه زیادی در سطح جهانی در راستای تثبیت شن‌ها و ریگ‌های روان جهت مقابله با تخریب‌های زیست‌محیطی انجام شده است که از آن جمله می‌توان به فعالیت‌هایی نظیر کاشت نهال، بذرافشانی، محصورسازی اراضی، استفاده از نفت خام به منظور محافظت از ریشه‌های گیاهان، کاشت درختان و گیاهان مقاوم و متناسب با مناطق خشک همچون گیاهان شوره‌زی، پخش سیلاب و پخش آب، تعادل دام و مراتع برای حفاظت از پوشش گیاهی موجود، بهره‌گیری از روش‌های کارآ در انباشتن آب باران، احیاء شوره‌زارها و استفاده از سوخت‌های جایگزین، اشاره کرد.

باید توجه داشت که تلاش برای بیابان‌زدایی بدون توسعه علمی و آموزشی در سطوح مختلف جامعه میسّر نخواهد بود. به همین سبب، دانشگاه خاتم با پذیرش نقش خود در گسترش دانش و پرورش نیروی انسانی متخصص، اقدام به راه‌اندازی دانشکده کشاورزی و امنیّت غذایی کرده است. همچنین این دانشگاه تلاش دارد نگاه مبتنی بر پایداری را در مجموعه دانشگاهی خود به کار بندد و این مهم را با الزامات زیست‌محیطی آغاز کرده است.