پشت‌پرده کمبود شربت اپیوم؛ از نشت دارو در شبکه توزیع تا تجویز ۶۰ سی‌سی به جای ۱۸ سی‌سی و تبدیل آن به تریاک

«سلیمان عباسی» مدیر کل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا در خصوص تعلل در کشت خشخاش و همچنین کمبود داروهای مسکن در کشور، گفت: یکی از مسائل بسیار مهم امروز کشور، موضوع مواد مخدر و داروهای مخدری است. طبق ماده ۴۱ قانون مبارزه با مواد مخدر، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی موظف است میزان داروهای مورد نیاز خود را که در طول یک سال به آن احتیاج دارد، توسط معاونت درمان اعلام کند. این وزارتخانه اعلام می‌کند که در سال جاری، چه مقدار مواد دارویی برای درمان بیماران معتاد یا سایر بیماران مورد نیاز است. این اطلاعات به سازمان غذا و دارو ارائه می‌شود. سازمان غذا و دارو نیز بر اساس این پیش‌بینی، میزان مواد اولیه مورد نیاز برای تولید آن داروها را در سال جاری تعیین می‌کند و بر اساس همان نیاز، اقدامات لازم را انجام می‌دهد.

وی افزود: در کشور ما تأمین این مواد از دو منبع صورت می‌گرفت. بخشی از آن از محل کشفیات حاصل می‌شد که عمدتاً از همین طریق تأمین می‌گردید. پلیس با تلاش و زحمت فراوان و در مبارزه با قاچاقچیان، کشفیات خود را در اختیار سازمان غذا و دارو قرار می‌داد. این فرآیند با حضور نمایندگان پلیس و دادستان انجام و صورت‌جلسه می‌شد و سازمان غذا و دارو از این مواد برای تولید داروهای مخدر استفاده می‌کرد. بنابراین، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی موظف بود نیاز یکساله خود را پیش‌بینی و اعلام کند و در صورت وجود احتمال کمبود در میانه سال، آن را به نحو مقتضی اطلاع دهد.

نشت مقداری  از دارو  از کارخانه‌ها به دانشگاه‌ها و بعد مراکز ترک اعتیاد

عباسی خاطرنشان کرد: نکته بعدی این است که کشور افغانستان با روی کار آمدن طالبان، به منظور نشان دادن مشروعیت دولت خود، کشت خشخاش را متوقف کرد و این امر موجب کاهش مقدار کشفیات گردید. با این حال، دلیل اصلی کمبود حداقل برای سال جاری نمی‌توانست این موضوع باشد. در حقیقت، پیش‌بینی لازم انجام نشد و علاوه بر آن، مقداری از این مواد از چرخه تولید، توزیع و مصرف خارج شد. این نشت از کارخانه‌ها به دانشگاه‌ها و از آنجا به مراکز ترک اعتیاد رخ داده و باعث شده است که مراکز مجاز با کمبود دارو مواجه شوند.

در مراحل تولید، توزیع و مصرف نشت دارو رخ داده است

به گفته وی، بعضی از این داروها اکنون نزد پزشکان درمانگر و همچنین در عطاری‌ها و بازار موجود است. بنابراین، مشخص می‌گردد که در محاسبه اولیه مشکلی وجود نداشته و پیش‌بینی درست بوده است، ولی در مراحل تولید، توزیع و مصرف، نشت دارو رخ داده است. این نشت ممکن است از کارخانه یا در حین انتقال از کارخانه به دانشگاه‌ها رخ داده باشد، یا در محل مطب‌ها که به هر حال مقدار آن بسیار کمتر است. بنابراین، این موضوع نشان می‌دهد که در این بخش اتفاقی رخ داده است.

معدوم شدن بخشی از مواد مخدر به دلیل ناخالصی‌هایی که به آنها اضافه شده بود

مدیر کل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر با بیان اینکه با توجه به اینکه ما کشفیات را دریافت می‌کردیم، در خصوص کشفیات نیز دو مسئله به وجود آمده است، گفت: یکی اینکه معمولاً به این مواد ناخالصی اضافه می‌کردند و این مواد ناخالصی برای مصرف‌کنندگان موجب بروز بیماری‌ها و عوارض دیگری می‌شد. از سوی دیگر، گاهی اوقات مواد ناخالص دیگری به آن اضافه شده بود که امکان بهره‌برداری از آن و تولید دارو وجود نداشت، بنابراین، این مواد معدوم و سوزانده می‌شدند.

در خصوص شربت اپیوم ارزیابی‌های بسیار درستی انجام شده است

عباسی با اشاره به اینکه با توجه به اینکه کشور افغانستان اکنون کشت خشخاش را متوقف کرده است، این امر موجب کاهش کشفیات شده و مقداری از این بابت دچار مشکل شده‌ایم، تصریح کرد: اما درباره تدابیر اتخاذ شده باید گفت این موضوع چندین بار در کمیسیون بهداشت و درمان مطرح شده و خود متولیان امر درمان، یعنی معاونت درمان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، در این جلسات حضور یافته‌اند. همچنین، در خصوص شربت اپیوم و نحوه درمان و پروتکل‌های درمانی، ارزیابی‌های بسیار درستی انجام شده و جوامع علمی و انجمن‌های علمی حاضر در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، تدابیر جدیدی را در رابطه با این بحران درمانی اعلام کرده‌اند.

الزامی نیست همه معتادان صرفاً شربت اپیوم مصرف کنند

وی اضافه کرد: برای نمونه، پیش از این در مراحل اولیه درمان، داروی دیگری تجویز می‌شد و سپس به شربت اپیوم تغییر می‌یافت. این تغییر دارو ممکن است شرایط خاصی ایجاد کند، اما بر اساس پروتکل‌های علمی موجود، الزامی نیست که تمام بیماران معتاد صرفاً شربت اپیوم مصرف کنند. در حال حاضر نیز در مراکز درمانی که تعداد آن‌ها بسته به سهمیه از ۱۸۰ تا ۱۵۰ مرکز متغیر است و دو شیفته فعالیت می‌کنند، حدود پنجاه درصد بیماران شربت اپیوم، پنجاه درصد داروی بوپرونورفین و هشتاد تا صد نفر نیز متادون مصرف می‌کنند. بنابراین، بیمارانی که با بوپرونورفین و متادون مشکلی ندارند، می‌توانند همان داروی خود را ادامه دهند.

میزان استاندارد درمانی ۱۸ سی‌سی است اما در برخی مراکز تا ۶۰ سی‌سی تجویز می‌شده است!

مدیر کل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر اذعان داشت: اما در مورد بیمارانی که تعداد معدودی از آن‌ها شربت مصرف می‌کنند، در برخی مراکز دو یا سه اتفاق رخ داده است؛ در بعضی مراکز که آمار آن‌ها در دسترس است، میزان استاندارد درمانی ۱۸ سی‌سی بوده، اما در برخی مراکز دیگر تا ۴۰، ۵۰ یا ۶۰ سی‌سی تجویز می‌شده است.

مقدار بیشتری از شربت به بیرون از مراکز منتقل می‌شد

عباسی خاطرنشان کرد: تجویز مقادیر بالاتر، به طور کلی موجب کاهش موجودی شربت می‌شود. از سوی دیگر، برخی بیماران این شربت را باید در حضور پزشک یا پرستار مصرف می‌کردند، اما مقدار باقی‌مانده را برای مصرف روزهای بعد به منزل می‌بردند.هنگامی که مقدار تجویزی از ۱۸ سی‌سی به ۶۰ سی‌سی افزایش می‌یابد، این امر موجب می‌شود که مقدار بیشتری از شربت به بیرون از مراکز منتقل شود و در برخی موارد قاچاق یا سوءمصرف گردد.

وی در ادامه توضیح داد: در حقیقت این بیماران شربت را می‌جوشاندند و از آن تریاک تهیه می‌کردند و سپس آن تریاک را به فروش می‌رساندند. بنابراین، روند درمان دچار مشکلی شده بود. اما با توجه به اطلاعات علمی موجود در سطح جهان که به سمت درمان با بوپرنورفین حرکت می‌کند، با کشور همسایه روسیه تبادل علمی داشته‌ایم و آن‌ها را به ایران دعوت کرده‌ایم.

اثرات درمانی بوپرنورفین بهتر از شربت اپیوم است

وی یادآور شد: این مهمانان حدود چهار تا پنج روز در ایران حضور داشتند و تمام روز به برگزاری سمینار و مباحث علمی پرداختند. از آنان پرسیده شد که آیا درمان در کشورشان بر اساس شربت اپیوم است؟ پاسخ دادند که خیر، هرگز شربت تجویز نمی‌کنند و درمان بر اساس بوپرنورفین انجام می‌شود. بوپرنورفین تحول جدیدی در درمان است که پیش از این نیز وجود داشته، اما اکنون نشان داده است که اثرات درمانی آن بهتر از شربت اپیوم بوده است.

حرکت به سمت درمان با بوپرنورفین به دلیل کمبود شربت اپیوم

به گفته وی در ایران وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و معاونت درمان آن، بر اساس شواهد علمی و نظر انجمن‌های علمی که ساعت‌ها بر آن تأمل و بررسی کرده‌اند و همچنین با توجه به خواست مجلس، به این نتیجه رسیده‌اند که در شرایط کنونی کمبود شربت اپیوم، به سمت درمان با بوپرنورفین حرکت کنند. این رویکرد اکنون ابلاغ شده و بسیاری از مراکز بر اساس درمان با بوپرنورفین عمل می‌کنند، هرچند شربت به طور کامل قطع نشده است. پروتکل درمان به این سمت حرکت می‌کند و جهان نیز به سمت بوپرنورفین پیش می‌رود تا درمان مؤثرتر واقع شود.

عباسی تصریح کرد: در رابطه با تهیه مواد اولیه، نحوه درمان و پروتکل درمان، تدابیری که در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی پیش‌بینی شده و شواهد علمی و جهانی، این امر تحول مثبتی در درمان خواهد بود. البته ممکن است برخی از بیمارانی که شربت اپیوم مصرف می‌کنند، این تغییر را نپسندند یا برخی از همکاران پزشک اظهار کنند که اگر این دارو در اختیار بیماران قرار نگیرد، آنان به سمت مصرف مواد پرخطر خواهند رفت. در این خصوص باید به بیماران کمک کرد، زیرا اگر خود بیمار تمایل به کمک به خود نداشته باشد، قطعاً در درمان با شربت اپیوم نیز بهبودی حاصل نخواهد شد.

وی اظهار کرد: لذا افرادی که پنج، هفت، ده یا پانزده سال است شربت اپیوم دریافت می‌کنند، این مقدار مصرف باید برای آنها به تدریج کاهش می‌یافت، اما گاهی افزایش نیز یافته است. این امر نشان می‌دهد که در پروتکل درمان و موضوع درمان، چندان موفق نبوده‌ایم. بنابراین نیاز به بازنگری در پروتکل‌های درمان و همچنین در رابطه با تهیه دارو وجود داشته است. البته شربت اپیوم هنوز به طور کامل از دستور کار حذف نشده و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی نیز توجه لازم را به آن دارد، اما برای تولید مواد اولیه، از کشفیاتی که انجام می‌شد، استفاده می‌کردیم و این مسئله حل می‌شد.

عباسی با تاکید بر اینکه ستاد مبارزه با مواد مخدر، سیاست‌گذاری، هماهنگی، برنامه‌ریزی و نظارت را بر عهده دارد و متولی اصلی درمان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی است، خاطرنشان کرد: برای تأمین دارو، سازمان غذا و دارو مسئول است. پیش از این نیز همان روال وجود داشته است که باید پیش‌بینی اولیه به درستی انجام می‌گرفت، مواد اولیه تأمین و تولید صورت می‌پذیرفت. اما اکنون نیز هنوز خود وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی دقیقاً اعلام نکرده است که با این کمبود مواجه است. البته ممکن است مباحثی مطرح شود، اما مرجع اصلی، خود وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو هستند. ممکن است برخی از شرکت‌های دارویی مباحث اقتصادی و مالی را مطرح کنند، اما اکنون در بخش تولید، یکی از منابع ما کشفیات است.

وی در ادامه عنوان داشت: یکی دیگر از راهکارها، واردات است. واردات با توجه به قیمت‌های کنونی در بازار جهانی، بخش قابل توجهی از منابع ارزی کشور را مصرف می‌کند و بر اساس مفاد کنوانسیون بین‌المللی کنترل مواد مخدر، واردات بیش از مقدار مجاز تعیین‌شده امکان‌پذیر نیست. بنابراین، گام بعدی، حرکت به سمت کشت داخلی است. کشت خشخاش با کشت گونه‌های دیگر مانند شقایق الی فرا متفاوت است. در صورت‌ عدم کنترل و حرکت به سمت کشت خشخاش، هر فرد می‌تواند به کشت این گیاه اقدام کند، آن را تیغ بزند، شیره آن را استخراج کند و مورد استفاده قرار دهد که این امر خطرات و تبعات متعددی را به همراه خواهد داشت.

باید به سمت تأمین مواد اولیه از طریق کشت برویم

عباسی در خصوص بحث کاشت شقایق الی فرا در کشور نیز گفت: اکنون بحث تولید شقایق الیفرا مطرح شده است. شقایق الیفرا قابل تیغ‌زدن نیست و حتماً باید پس از رسیدن محصول، آن را برداشت و درو کنند و به کارخانه استحصال ببرند تا داروهای مورد نیاز از آن استخراج شود. با توجه به اینکه ستاد مبارزه با مواد مخدر کارخانه تولید ندارد، لذا مطالبه‌گری ما از طرف مردم این است که مراجع ذی‌ربط این مسئله را جدی‌تر بگیرند و به سمت تأمین مواد اولیه از طریق کشت پیش بروند.

کاشت شقایق الی فرا در زمین‌های محصور و تحت کنترل کامل

مدیر کل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر در پایان تاکید کرد: یک آیین‌نامه مشترک بین وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزارت جهاد کشاورزی و شرکت‌های ذی‌ربط تدوین شده است. طبق این آیین‌نامه، کشت در زمین‌های محصور و تحت کنترل کامل و با نظارت دقیق انجام می‌شود و قطعاً به مرحله تولید خواهد رسید. ممکن است در این فرآیند وقفه‌ای ایجاد شود، اما وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و سازمان غذا و دارو با تدابیر لازم و استفاده از داروهای جایگزین، این دوره گذار را پوشش خواهند داد. با توجه به مسائل فرهنگی و اجتماعی، شقایق الایفرا می‌تواند نیاز دارویی کشور را مرتفع سازد. طبق نظر وزارت جهاد کشاورزی، نوع بذر این گیاه در مراکز تحقیقاتی این وزارتخانه مورد ارزیابی و بررسی قرار گرفته و فرآیند کشت به سمت اجرا پیش می‌رود تا ان‌شاءالله این مشکل برطرف شود.