پشت پرده مزارع مشکوک خشخاش در ایران؛ ردپای مافیای مواد در شایعه قانونی شدن کشت خشخاش

طی هفته‌های اخیر تصاویر و ویدئوهایی از رویش یا کشت گسترده خشخاش در نقاط مختلف ایران در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست می‌شود. برخی طبیعت‌گردان و کاربران فضای مجازی تصاویری منتشر کرده‌اند که ظاهراً مزارع وسیعی از این گیاه را در مناطق دورافتاده، کوهستانی و حتی حاشیه برخی زمین‌های کشاورزی نشان می‌دهد؛ تصاویری که البته هنوز به‌صورت رسمی تأیید یا رد نشده‌اند، اما پرسش‌های زیادی را درباره وضعیت کشت خشخاش در ایران ایجاد کرده‌اند.

ماجرا از جایی پیچیده‌تر می‌شود که طی سه سال گذشته، حکومت طالبان در افغانستان محدودیت‌های سختگیرانه‌ای برای کشت خشخاش اعمال کرده است. براساس گزارش‌های منتشرشده از سوی دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC)، سطح زیر کشت خشخاش در افغانستان پس از فرمان ممنوعیت طالبان در سال ۲۰۲۲، بیش از ۹۰ درصد کاهش یافته است؛ اتفاقی که باعث جهش قیمت تریاک و نگرانی درباره جابه‌جایی مسیرهای تولید و قاچاق مواد مخدر در منطقه شده است.

کاهش شدید تولید در افغانستان، ایران را نیز در موقعیت متفاوتی قرار داده است. از یک سو، برخی کارشناسان نسبت به افزایش انگیزه شبکه‌های قاچاق برای انتقال کشت به مناطق دورافتاده ایران هشدار می‌دهند و از سوی دیگر، دو گروه دیگر نیز با چالش مواجه شده‌اند؛ معتادان که با افزایش قیمت مواد مخدر روبه‌رو شده‌اند و صنایع داروسازی که بخشی از نیازهای خود به مشتقات تریاک را از مسیرهای رسمی یا غیررسمی تأمین می‌کردند.

در این میان، شایعاتی نیز درباره احتمال قانونی شدن کشت خشخاش در ایران منتشر شد؛ شایعاتی که به سرعت با واکنش نهادهای رسمی همراه شد و مقامات قضایی و انتظامی بارها تأکید کردند که کشت خشخاش همچنان ممنوع و غیرقانونی است و تنها در موارد خاص و با مجوزهای محدود برای مصارف پزشکی و دارویی امکان‌پذیر خواهد بود.

عضو کمیسیون بهداشت مجلس اخیرا گفته میزان کشت خشخاش در استان‌های ایران بسیار بالا رفته در استانی که قبلا برنج می‌کاشتند، امروز به کاشت خشخاش روی آوردند با توجه به اینکه این محصولات خالص‌تر هستند، قطعاً شدت اعتیاد را افزایش می‌دهند خشخاش‌هایی که [غیر قانونی] کاشته می‌شوند، جزو کشفیات است و به کارخانه‌های داروسازی تحویل داده می‌شود.

فاطمه پاسبان، کارشناس کشاورزی و استادیار مرکز تحقیقات، آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان رضویدر گفت‌وگو با رویداد۲۴ تأکید می‌کند که هنوز آمار رسمی و مستندی درباره افزایش کشت خشخاش در ایران وجود ندارد و بسیاری از موارد مطرح‌شده در حد احتمال و گمانه‌زنی است.

بارندگی امسال عامل نمایان شدن مزارع خشخاش است

پاسبان یکی از دلایل احتمالی افزایش کشت خشخاش در ایران را کاهش کشت خشخاش در افغانستان خوانده و می گوید: کشت خشخاش در افغانستان تا حد زیادی ممنوع و بشدت دارای مجازات شده و بخشی از نیاز جهانی به این محصول، چه برای مصارف پزشکی و چه در سایر حوزه‌ها، از طریق افغانستان تأمین می‌شد. با کاهش تولید در این کشور، این احتمال وجود دارد که مافیای این گیاه، تولید را به سمت ایران حرکت داده باشند.

او در ادامه با اشاره به ویژگی‌های گیاه‌شناسی خشخاش و شرایط اقلیمی مؤثر بر رشد آن افزود: «از منظر گیاه‌شناسی، خشخاش گیاهی است که سازگاری بالایی با طبیعت دارد. بذر این گیاه می‌تواند سال‌ها در خاک باقی بماند و در صورت فراهم شدن شرایط مساعد، مجدداً رشد کند.»

این کارشناس کشاورزی با اشاره به وضعیت بارندگی در سال جاری تصریح کرد: «با توجه به اینکه امسال میزان بارندگی در کشور افزایش یافته، این موضوع می‌تواند یکی از دلایل مشاهده بیشتر رویش این گیاه در برخی مناطق باشد.»

ممکن است گیاهان دیگر را با خشخاش اشتباه بگیرند

پاسبان همچنین احتمال اشتباه در تشخیص این گیاه را از دیگر نکات قابل توجه دانست و گفت: «از آنجا که برخی گیاهان شباهت ظاهری با خشخاش دارند، این احتمال نیز وجود دارد که آنچه توسط برخی افراد مشاهده شده، الزاماً خشخاش نباشد. تاکنون بررسی، پایش و مطالعات دقیق گیاه‌شناسی درباره این موارد انجام نشده و مشخص نیست که تمام نمونه‌های مشاهده‌شده واقعاً خشخاش بوده‌اند یا خیر.»

او در بخش دیگری از این گفت‌وگو به ابعاد اقتصادی و سودآوری این محصول اشاره کرد و افزود: «خشخاش به دلیل ارزش اقتصادی بالا و امکان قاچاق و فروش آن در خارج از کشور، می‌تواند زمینه‌ساز فعالیت‌های غیرقانونی شود.»

افزایش قیمت جهانی تریاک پس از محدودیت کشت خشخاش در افغانستان، نگرانی‌ها درباره گسترش کشت غیرقانونی این محصول در برخی مناطق ایران را افزایش داده است؛ موضوعی که به اعتقاد فاطمه پاسبان می‌تواند زمینه فعالیت گسترده‌تر شبکه‌های قاچاق و سوءاستفاده از شرایط اقتصادی مناطق محروم را فراهم کند؛««با توجه به کاهش کشت خشخاش در افغانستان، این احتمال وجود دارد که در برخی نقاط، کشت غیرقانونی این گیاه در ایران نیز انجام شود؛ به‌ویژه در مناطقی که نظارت در آن‌ها دشوارتر است یا کمتر احتمال داده می‌شود که چنین کشت‌هایی در آن صورت بگیرد.»

او خبر می‌دهد که پیش از انقلاب نیز کشت خشخاش در کشور وجود داشت، اما این کشت تحت نظارت کامل دولت و در مناطق مشخص انجام می‌شد تا برای مصارف خاص مورد استفاده قرار گیرد. اما پس از انقلاب، این کشت ممنوع شد.

در ارتفاعات زاگرس، بخش‌هایی از کهگیلویه و بویراحمد، فارس و لرستان دنبال خشخاش غیرقانونی بگردید

پاسپان ادامه داد: «عموماً در ارتفاعات زاگرس، بخش‌هایی از کهگیلویه و بویراحمد، فارس و لرستان، در نقاط صعب‌العبور و دورافتاده، احتمال وقوع چنین کشت‌هایی وجود دارد. همچنین در مناطق مرزی به‌ویژه در شرق کشور و در مجاورت افغانستان که بزرگ‌ترین تولیدکننده خشخاش جهان بود، امکان وقوع این نوع کشت غیرقانونی بیشتر دیده می‌شود.»

مافیای مواد مخدر؛ پشت پرده کشت غیرقانونی خشخاش

این کارشناس کشاورزی با اشاره به تحولات اخیر افغانستان و تأثیر آن بر بازار مواد مخدر گفت: «ممنوعیت کشت خشخاش در افغانستان می‌تواند باعث کاهش عرضه و در نتیجه افزایش شدید قیمت تریاک و مشتقات آن شود. همین سودآوری بالا ممکن است برخی افراد را در داخل ایران به سمت این فعالیت سوق دهد.»

پاسبان با تأکید بر اینکه فعالیت در این حوزه به‌صورت فردی امکان‌پذیر نیست، تصریح کرد: «وقتی کالایی به‌صورت قاچاق تولید و جابه‌جا می‌شود، قطعاً یک شبکه مافیایی پشت آن قرار دارد. افراد به تنهایی نمی‌توانند چنین کاری انجام دهند. این شبکه‌ها به‌صورت سازمان‌یافته هم در حوزه تولید و هم در زمینه فروش و توزیع مواد فعالیت می‌کنند.»

پاسپان می گوید: «همین شبکه‌ها با کشاورزان خرده‌پا و مناطق دورافتاده که با فقر و کمبود درآمد مواجه هستند، قراردادهایی منعقد می‌کنند. به این صورت که برای خرید محصول از پیش توافق می‌شود و حتی مبالغی نیز در ابتدای کار به کشاورز پرداخت می‌کنند؛ چیزی شبیه قراردادهای کشت.»

این کارشناس حوزه کشاورزی با اشاره به مناطقی که بیشتر درباره آنها بحث کشت غیرقانونی مطرح می‌شود، گفت: «در حال حاضر بیشتر از مناطق بویراحمد، لرستان و نواحی مرزی نزدیک افغانستان نام برده می‌شود.»

پشت پرده خبر جعلی آزاد شدن کشت خشخاش

وی افزود: «نیروی انتظامی و نهادهای مسئول نیز تلاش می‌کنند با استفاده از فناوری‌ها و تکنولوژی‌های جدید، مناطق صعب‌العبور را رصد و پایش کنند تا مشخص شود در چه مناطقی کشت انجام می‌شود و بتوانند کنترل و نظارت بیشتری داشته باشند.»

این کارشناس کشاورزی با بیان اینکه اطلاعیه‌ها و اخبار منتشرشده این احتمال را تقویت می‌کند که شبکه‌های مافیایی به دنبال گسترش فعالیت خود هستند، اظهار کرد: «این شبکه‌ها تلاش می‌کنند هم گسترده‌تر شوند و هم قدرت بیشتری پیدا کنند تا بتوانند در این حوزه فعالیت بیشتری داشته باشند.»

پاسبان همچنین شرایط اقتصادی و معیشتی را از عوامل مهم گرایش برخی افراد به این فعالیت‌ها دانست و گفت: «بسیاری از مناطق کشاورزی و روستایی کشور با کمبود آب، خشکسالی، کاهش درآمد و فقر مواجه هستند. این شرایط می‌تواند باعث شود برخی افراد برای تأمین معیشت خانواده خود به ناچار وارد این حوزه شوند و شبکه‌های مافیایی نیز از این وضعیت سوءاستفاده کنند.»