چرا تبریز، برند شهر بی‌گدا را از دست داد؟

روزنامه حوان نوشت: روز گذشته، شهردار تبریز اعلام کرد که در آستانه سال نو و تعطیلات نوروزی، طرح ضربتی جمع‌آوری متکدیان از معابر شهر آغاز شده‌است، اما این اقدام پرسشی را پیش می‌آورد؛ اینکه آیا چنین طرحی می‌تواند ریشه مشکل را از اساس درمان کند، یا تنها قرار است سرپوشی موقت روی این معضل اجتماعی بگذارد؟

شهر بدون گدا

در حافظه جمعی ایرانی‌ها، نام تبریز نه‌تنها با تاریخ و بازار و نهضت مشروطه گره خورده، بلکه یک لقب دیگر هم سال‌ها کنارش نشسته بود. لقبی که نه از دل یک شعار تبلیغاتی، بلکه از دل مقایسه‌ها و تجربه‌های واقعی بیرون آمد، یعنی «شهر بدون گدا». روزگاری، مسافرانی که از تهران یا مشهد می‌آمدند، در چهارراه‌های شلوغ تبریز می‌ایستادند و تعجب می‌کردند که چرا اینجا کسی شیشه ماشین را نمی‌زند تا پول طلب کند؟ یا چرا کودک دستفروش یا زن سالخورده‌ای با چادر گلدار کنار چراغ قرمز دیده نمی‌شود؟!

این تصویر، اما کم‌کم به روایت غالب تبدیل شد، روایتی که رسانه‌ها هم، آن را بازتاب دادند و شهر به آن خو گرفت و دیگر، تبریز به شهری معرفی شد که شاید فقیر داشته‌باشد، اما فقرش به خیابان نمی‌آید. اینکه نیازمند هست، اما دست دراز نمی‌کند. کمک هست، اما از مسیرهای سازمان‌یافته و رسمی می‌گذرد.

آنطور که فعالان اجتماعی بارها و بارها اعلام کرده‌اند، کمک مستقیم در خیابان، راه به جایی نمی‌برد و اصلاً چندان پذیرفته نیست. به همین دلیل، شبکه‌ای از هیئت‌ها، خیریه‌ها، صندوق‌های خانوادگی و گروه‌های محلی در تبریز، پیش از آنکه نیاز به چهارراه برسد، دست نیازمندان را می‌گرفتند؛ و همین اقدام، اجازه نمی‌داد تکدی‌گری به یک پدیده قابل مشاهده و عادی در سطح شهر تبدیل شود.

در کنار این ساختار حمایتی، نوعی فرهنگ شهری هم نقش داشت، فرهنگی که کارکردن را بر نشستن کنار خیابان ترجیح می‌داد. روایت مسلط این بود که «در تبریز کسی برای نان، دست دراز نمی‌کند». جمله‌ای که به بخشی از برند اجتماعی شهر تبدیل شد.

اما این افسانه کم‌کم رنگ باخت. همان افسانه‌ای که زمانی از تلاقی شرایط اقتصادی، فرهنگی و مدیریت شهری شکل گرفته‌بود، به مرور زمان و با تزلزل بخشی از این توازن، آرام‌آرام به پایان رسید. حال دیگر، گدایانی در خیابان‌های تبریز دیده می‌شوند، گدایانی که کمتر کسی، عادت به حضورشان دارد.

چهارراه‌هایی که تغییر کرده

چراغ قرمز که می‌شود، شهر چند ثانیه‌ای مکث می‌کند. راننده‌ها به موبایل نگاه می‌کنند، مسافری از شیشه بیرون را تماشا می‌کند و برخلاف سال‌های قبل، گاهی دستی آرام به شیشه می‌خورد و پول‌طلب می‌کند. این تصویری است که دیدنش برای بسیاری از تبریزی‌ها تازگی دارد.

کسبه بازار قدیمی می‌گویند در سال‌های اخیر، چهره‌های ناآشناتری در چهارراه‌ها دیده می‌شوند، چراکه بیشترشان غیربومی‌اند. آنها اشاره به کسانی دارند که از شهرهای کوچک و روستاها به مرکز استان آمده‌اند. مهاجرتی که همراه با امید به درآمد و زندگی بهتر انجام شده، اما وقتی بازار کار کشش ندارد، بخشی از جمعیت در حاشیه شهر مستقر می‌شوند و این خود، آغاز ماجرای تکدی‌گری در تبریز شده‌است.

در کنار مهاجرت اما، فشارهای اقتصادی نیز بی‌تأثیر نبوده، افزایش هزینه مسکن، بالا رفتن مخارج روزمره و ناپایداری شغل‌های خرد، بخشی از طبقات کم‌درآمد را آسیب‌پذیرتر کرده‌است. آنچه امروز در چهارراه‌ها دیده می‌شود، الزاماً «رشد ناگهانی فقر» نیست، بلکه «آشکار شدن فقر پنهان» است، فقری که پیش‌تر در خانه‌ها و شبکه‌های حمایتی مهار می‌شد و اکنون به سطح خیابان آمده است. تغییر سبک زندگی هم سهم خود را دارد. شهر بزرگ‌تر شده، سرعت زندگی بالا رفته و پیوندهای سنتی محله‌ای کم‌رنگ‌تر شده‌اند. شبکه‌های همیاری محلی که زمانی پیش از رسیدن مشکل به خیابان مداخله می‌کردند، دیگر همان قدرت سابق را ندارند. شهر مدرن فرصت می‌دهد، اما تنهایی هم می‌آورد.

همه این عوامل کنار، آسیب‌زا شده‌است. در واقع، تبریز هنوز همان شهر تاریخی و پرتلاش است، اما چهارراه‌هایش دیگر آن وجهه سابق را ندارد، اما آیا این تغییر یک موج گذراست یا نشانه دگرگونی عمیق‌تر در ساختار اجتماعی شهر را نشان می‌دهد؟!

طرح ضربتی یا سرپوش گذاشتن روی واقعیت؟

با نزدیک شدن به سال نو، تبریز در معابر خود حال و هوای متفاوتی را تجربه خواهد کرد، حال و هوایی که از یک‌سو گردشگران و مسافران را به تماشای زیبایی‌های شهر می‌نشاند و از سوی دیگر اما، حضور گدایان را در چهارراه‌ها به تصویر می‌کشد.

روز گذشته یعقوب هوشیار، شهردار تبریز در جمع خبرنگاران و برای حل این مشکل گفت: «در آستانه سال نو و تعطیلات نوروزی، طرح ضربتی جمع‌آوری متکدیان از معابر این شهر آغاز شد.» او ادامه داد: «هر سال در ایام تعطیلات عید، تبریز پذیرای مسافران و گردشگران مختلف از شهرهای دیگر است. لزوم اجرای این طرح بیش از پیش ضروری است تا تبریز مانند همیشه، ویژگی و عنوان ارزشمند خود را حفظ کرده و نام و آوازه آن همچنان در اذهان و روایت‌ها تکرار شود.»

شهردار یادآور شد: «سال‌هاست تبریز عنوان شهر بدون گدا را با افتخار به دوش می‌کشد و این موفقیت نتیجه همراهی شهروندان، وجود مؤسسات خیریه و مدیریت صحیح این معضل اجتماعی است.» او همچنین بیان کرد که برخی متکدیان وارداتی شناسایی‌شده و با استفاده از ابزارهای مدرن شهری، نسبت به جمع‌آوری آنها اقدام خواهد شد.

از نگاه هوشیار، همکاری شهروندان هم نقش کلیدی دارد: «شهروندان وجوه نذری و خیریه خود را به مسیرهای رسمی بسپارند و از پرداخت وجه به متکدیان حاضر در معابر خودداری کنند، همچنین سامانه ۱۳۷ هم برای گزارش فوری و رسیدگی سریع آماده است.»

بحران پنهان خیابان‌ها

بدون شک پاک‌شدن متکدیان از چهارراه‌ها، پایان ماجرای تکدی‌گری نخواهد بود. کارشناسان شهری بارها و بارها هشدار داده‌اند که تکدی‌گری نه فقط یک چالش بصری، بلکه محصول عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است که سال‌ها انباشته شده و حالا خود را در خیابان‌ها نشان می‌دهد.

از همین‌رو، راه‌حل کارشناسان، ترکیبی از توانمندسازی اقتصادی، حمایت اجتماعی و هدایت کمک‌های نقدی به مسیرهای رسمی است. بدون شک جمع‌آوری صرف متکدیان، بدون اصلاح ریشه‌ها، بحران را مجدد بازمی‌گرداند، همان‌طور که تجربه کلانشهرهای دیگر نشان داده‌است.

طرح‌های ضربتی هر چقدر هم حرفه‌ای باشد، تنها علائم ظاهری بحران را پاک خواهد کرد. اکنون تبریز دو مسیر در پیش دارد، اینکه با طرحی ضربتی و خیلی فوری، خیابان‌هایی تمیز و بدون سایه تکدی‌گری را تجربه کند، یا اینکه با تحول ساختاری که از خیابان‌ها فراتر برود و فرصت‌های اقتصادی ایجاد کند و همچنین با تقویت نهادهای حمایتی و آموزش مهارتی، معضل را ریشه‌ای حل کند.

هر چند مسیر دوم سخت‌تر است، اما اگر تبریز واقعاً می‌خواهد الگوی موفقیت پایدار جامعه‌محور باشد (نه فقط ظاهر پاک خیابان‌ها) باید فراتر از پاکسازی عمل کند. اکنون زمان گذار از مدیریت ظاهری شهر به مدیریت اجتماعی آن است، زمانی که برنامه‌های بلندمدت، نگاه علمی و مشارکت همگانی می‌طلبد، نه فقط طرح‌های ضربتی مقطعی.