آیا دستخط اهمیت دارد؟

به گزارش ایلنا به نقل از نیویورک تایمز، امروزه محققان با این پرسش مواجه هستند که آیا به راستی دستخط اهمیت دارد یاخیر؟ آن‌هم در جهانی که سرعت تایپ و گردش بی وقفه اطلاعات ما را احاطه کرده است، آیا این مساله مهم است؟ بسیاری بر این باورند که دستخط تنها یادگاری از گذشته بوده و به زودی به طور کامل حذف خواهد شد. برخی دیگر بر این باورند که برای چنین نتیجه‌گیری هنوز زود است. براساس گفته‌های روانشناسان و عصب‌شناسان ارتباط میان نوشتن دستی و توسعه آموزشی بسیار عمیق و گسترده است.

به هرروی نوشتن با دست، دیگر ابزار ضروری ارتباط نیست و دقیقاً به همین دلیل می‌تواند نقش اصیل‌تری پیدا کند. امروز دست‌خط می‌تواند بیش از یک وسیله انتقال پیام باشد: نوعی کنش بدنی، هماهنگی میان ذهن و حرکت، و شکلی از بیان خلاقانه که هیچ دو نمونه مشابهی ندارد. این مهارت قرار نیست به موزه‌ها سپرده شود. نوشتن با دست می‌تواند دوباره زنده شود، همچون نخستین عمل هنری انسان؛ ساده، شخصی و در دسترس.

پیش از آن‌که نوشتن به شکل امروزی درآید، انسان‌ها نشانه می‌ساختند: خط روی شن، نقاشی روی دیواره غار، یا حکاکی روی سنگ. این نشانه‌ها فقط ثبت تصویر نبودند؛ تلاشی برای فهم و ارتباط با جهان بودند. کشیدن درخت یا حیوان، نوعی تماس با معنا و انرژی پیرامون ایجاد می‌کرد؛ تجربه‌ای که هنوز برای هر کسی که طراحی می‌کند آشناست.

الفبای امروز هم از دل همین تصاویر بیرون آمده است: گاو، ماهی، دست، قلاب، خانه. این شکل‌ها در گذر زمان ساده شدند، تا حدود ۱۲۰۰ پیش از میلاد که الفبای ۲۲ حرفی فنیقیان شکل گرفت و بعدها به حروف رومی رسید. این نظام نوشتاری برای تجارت کارآمد بود، اما هم‌زمان چیزی بیش از ابزار حساب‌وکتاب باقی ماند: پلی میان صدای درون و جهان بیرون، میان فکر و حرکت دست بر صفحه.

پژوهشی در دانشگاه ایندیانا صورت گرفته که بسیار قابل توجه است. در این پژوهش، کودکانی که هنوز خواندن و نوشتن نیاموخته بودند، یک حرف را به سه روش اجرا کردند: کشیدن آزاد، دنبال کردن نقطه‌چین، و فشار دادن کلید روی رایانه. اسکن مغزی نشان داد که تنها در حالت نوشتن آزاد، فعالیت مغز به‌طور چشمگیر و در چند ناحیه مختلف افزایش می‌یابد؛ در حالی که تایپ و حتی رسم نقطه‌چین، واکنشی بسیار محدود ایجاد می‌کند.

نتیجه فراتر از کودکان بود. همان مقاله گزارش می‌دهد دانش‌آموزانی که با دست یادداشت‌برداری می‌کنند، مطالب را بهتر به خاطر می‌سپارند و راحت‌تر ایده‌پردازی می‌کنند. بی‌نظمی و تغییرپذیری دست‌خط، به شکلی پارادوکسیکال، ذهن را بیدار می‌کند. به‌نظر می‌رسد نقص‌ها و تفاوت‌های دست‌خط همان چیزی است که جریان خلاقیت را روشن نگه می‌دارد.

تمرین حضور در لحظه حال

فرقی نمی‌کند از دست‌خط خود راضی باشید یا از آن فرار کنید؛ نشستن روزانه برای چند دقیقه «نوشتن آهسته» می‌تواند دریچه‌ای به تمرکز و خلاقیت باز کند. این تمرین، نه برای خوش‌خط شدن، بلکه برای دیدنِ خود از خلال نوشتن است؛ پذیرفتن یگانگی، کژی‌ها و نقص‌ها.

نوشتن با دست، تجربه‌ای بدنی است: وزن قلم، تماس کاغذ، خستگی خفیف انگشتان. خطی که پیش می‌رود، شبیه نفس کشیدن است و کلماتی که شکل می‌گیرند، افکارند که از حالت معلق بیرون می‌آیند. همین اتصال بدن و ذهن است که نوشتن را به کنشی مراقبه‌ای بدل می‌کند؛ حضوری کامل در لحظه اکنون.

مسئله کنار گذاشتن فناوری نیست. رایانه‌ها و جهان دیجیتال بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی امروزند. اما نوشتن با دست می‌تواند نقشِ نیرویی بازدارنده و متعادل‌کننده در برابر این شتاب دائمی را بازی کند: تمرینی تأملی، راهی برای کندکردن سرعت، و بازگرداندن نوعی پیوند انسانی به تجربه نوشتن. دست‌خط، به‌شکلی ساده اما عمیق، یادآور این است که فکر فقط در صفحه نمایش شکل نمی‌گیرد؛ گاهی باید از راه دست، کاغذ و مکث عبور کند.

اثرات مثبت تمرین نوشتن دستی 

دو برگ کاغذ و قلمی دلخواه بردارید و بنشینید. بدن‌تان را حس کنید: دست روی کاغذ، انگشتان روی قلم، پاها روی زمین. بالای صفحه بنویسید: «When I write by hand» (وقتی با دست می‌نویسم) و ببینید چه چیزی خودش را نشان می‌دهد؛ خاطره‌ای قدیمی، حسی جسمانی، یا فقط صدای قلم.

بدون وسواس جمله‌سازی یا درست‌نویسی، ادامه دهید. سرعت را کم کنید و بگذارید کلمات بیایند. دو صفحه بنویسید یا ده دقیقه ادامه دهید، سپس نگاه کنید از کجا شروع کردید و به کجا رسیدید. این کار، ادامه همان کنش کهنی است که اندیشه را از «آسمان» به «زمین» می‌آورد. پیوند زدن این دو، جوهره هنر است.

در مطالعه‌ای که بر کودکان کلاس دوم تا پنجم انجام شد، ویرجینیا برنینگر، روانشناس دانشگاه واشنگتن، به این نتیجه رسید که چاپ حروف، نوشتن خطی و تایپ روی صفحه‌کلید هر یک با الگوهای مغزی متمایز و جداگانه‌ای همراه است؛ زمانی که کودکان متن را با دست می‌نوشتند، نه تنها کلمات بیشتری می‌نوشتند، بلکه ایده‌های بیشتری را اعلام می‌کردند.  ارتباط بین نوشتن و تولید ایده حتی فراتر می‌رود؛ زمانی که از این کودکان خواسته شد ایده‌هایی برای یک نوشته ارائه دهند، اشخاصی که خط دست بهتری داشتند، فعال‌سازی عصبی بیشتری در نواحی مرتبط با حافظه کاری داشتند.