آیت‌الله فیاض؛ نقش آفرینی در عقل جمعی تشیع

ابوالفضل فاتح در یادداشتی با عنوان آیت‌الله فیاض؛ نقش آفرینی در عقل جمعی تشیع نوشت:

الف: جوامع از نوعی عقل جمعی برخوردارند؛ عقلی که دیده نمی‌شود، اما جامعه را هدایت می‌کند، به آن جهت می‌دهد و در بزنگاه‌های تاریخی، مسیر آینده آن را رقم می‌زند. این عقل جمعی بیش از آنکه در نهادهای رسمی قدرت مستقر باشد، در لایه‌های عمیق‌تر و ماندگارتر جامعه ریشه دارد؛ در سنت‌های فکری، در حلقه های نخبگان و اهل خرد و حکمت، در دانشگاه ها و حوزه‌های علمیه، در مساجد و اندیشکده ها، در بازارهای سنتی و مدرن، در مکاتب فلسفی و فقهی و روشنفکری و در نهاد ها و شخصیت‌هایی که مرجع فکری و اخلاقی جامعه به شمار می‌روند و در یک کلام عقل منفصل یک ملت (یعنی نظام اندیشه و مرجعیت فکری فراتر از افراد) را شکل می‌دهند. میزان استحکام، در هم تنیدگی، همبستگی و  تار و پود تحولات جوامع نیز تا حد زیادی از این عقل جمعی تاثیر می پذیرد. شاید به همین دلیل است که شکوفایی یا انحطاط جوامع، پیش از آنکه در عرصه سیاست رخ دهد، در لایه‌های عمیق‌تر عقل جمعی و نظام معنایی آنان آغاز می‌شود.

در جوامع شیعی، بی تردید  مراجع تقلید از مهم‌ترین ارکان عقل جمعی‌ محسوب می شوند. آنان صرفاً پاسخگوی مسائل شرعی نیستند؛ بلکه با نوع نگاه خود به انسان، جامعه، قدرت، دین و جهان، سهم و البته مسئولیت بزرگی در ساماندهی افق‌های فکری جامعه دارند. به همین سیاق، کمتر تحول پایداری بدون تحول در این لایه عمیق از عقل جمعی ممکن خواهد بود. از همین روست که اجتهاد و فهم مرجع از اقتضائات زمانه، می‌تواند راه را به جهان‌های جدیدی بگشاید یا برعکس، در صورت بازماندن از درک زمان و مکان، فرصت‌های بزرگی را از برابر یک جامعه بردارد.

ب: از اعاظمی چون سید ابوالحسن اصفهانی و  آخوند خراسانی و نائینی تا آیت الله العظمی خویی و اینک مرجع اعلی حضرت آیت الله سیستانی در نجف اشرف، و از آیت الله العظمی بروجردی تا  حضرت آیت الله گلپایگانی و حضرت امام خمینی و آیت الله شهید خامنه ای و حضرت آیت الله شبیری زنجانی و دیگر مراجع دیروز و امروز قم مقدسه، همه منظومه ی عقل معاصر تشیع را شکل داده اند. هر یک از این مراجع، در مواجهه با پرسش‌های عصر خود، بخشی از عقل تاریخی تشیع را بازسازی کرده‌اند؛ یکی در نسبت دین و مشروطه، دیگری در نسبت دین و دولت، یکی در بازسازی فقه سنتی و دیگری در هدایت جامعه شیعی در عصر دولت‌های مدرن و .....

آیت‌الله العظمی محمداسحاق فیاض را باید در همین دایره و جایگاه فهم نمود. او تنها یک مرجع تقلید یا استاد برجسته فقه و اصول نبود؛ ایشان را باید بخشی از عقلانیت معاصر تشیع دانست و در این ترازو سنجید. ترازویی که در آن وزن اشخاص نه با قدرت سیاسی، بلکه با سهم آنان در شکل‌دهی به افق‌های فکری و اخلاقی جامعه سنجیده می‌شود.

در روزهای اخیر، درباره ی جایگاه فقهی، اصولی و منزلت رفیع علمی آیت‌الله فیاض سخنان فراوان و عمیقی  گفته شده است. اما، بینش و روش اندیشه و  زیست فردی و اجتماعی «آیت الله»  نیز به اندازه ی دانش و منزلت علمی ایشان حائز اهمیت است. از دل روستایی دورافتاده در غزنی افغانستان و از خانواده‌ای ساده و کشاورز و اهل ایمان برخاست. نوجوانی که برای تحصیل علوم دینی راه هجرت در پیش گرفت، غربت را تجربه کرد، به مشهد و سپس نجف اشرف رسید، در محضر بزرگ‌ترین استادان عصر، به ویژه آیت‌الله العظمی سید ابوالقاسم خویی، پرورش یافت و سرانجام به یکی از مراجع بزرگ نجف اشرف تبدیل شد. مشقات فقر و غربت و تبعیض، تجربه ی زیستن در میان سه ملت افغانستان، ایران و عراق، تحمل دشواری های دوران هولناک صدام و سپس اشغال و نهایتا حاکمیت متنوع و شیعی عراق و بازگشت عظمت حوزه ی نجف از او شخصیتی برجسته و مرجعی متفاوت ساخته بود که تجربه ی زیسته‌اش به اندازه ی درس و بحثش آموزنده و حتی شگفت انگیز بود.  شگفت از آن رو که در این مسیر طولانی و پیچیده، به شکل حیرت انگیزی چیزی از سادگی نخستین خود را از دست نداد، آن هم در جهانی که بسیاری با صعود اجتماعی یا سیاسی از ریشه‌های خود فاصله می‌گیرند. ایشان هم صمیمیت، صفا و بی آلایشی منحصر بفرد همان کشاورز زاده ی نخست را حفظ کرد و هم با درجه و منزلت علمی اش به انسجام حوزه ی نجف و حمایت از زعیم آن، خالصانه و بی ادعا اهتمام ورزید. بی جهت نیست که حضرت آیت الله سیستانی مرجع عالیقدر و حکیم تشیع، ایشان را برادر صمیمی و با صفای خود معرفی می کنند. 

در چند نوبت که توفیق دیدار و گفت‌وگو حاصل شد، هر بار که وارد دفتر ساده و بی‌پیرایه ی ایشان در نجف می‌شدم و محضر ایشان را درک می کردم، این پیوستگی میان گذشته و سبک و سلوک زندگی اجتماعی را بیشتر احساس می‌کردم. نه نشانی از نمایش قدرت دیده می‌شد و نه آن حجاب مرئی و نامرئی که معمولاً میان صاحبان منزلت و مردم شکل می‌گیرد. 

ج:  نخستین بار روز چهارشنبه 26 بهمن 1390، در سوی دیگر شارع الرسول (ع) در بیتی ساده و صمیمی و با کمترین تشریفات ممکن، خدمت حضرت آیت الله فیاض رسیدم. در نجف اشرف، تحفظ های فراوانی نسبت به رسانه ها و گفت و گوهای رسانه ای وجود دارد و آن روزها بیشتر بود. اما در صمیمیت بی انتهای ایشان و اعضای دفتر همان دقایق نخست، باب گفت گویی باز شد که بعدها در چند نوبت دیگر ادامه یافت.  امروز که به مجموعه گفت‌وگوهای خود با ایشان و نکات فراوانی که از فرزند شریف ایشان دریافت کردم رجوع می کنم، به موضوعات مهم  و عمیقی بر می خورم و احساس می‌کنم سهم آیت‌الله فیاض در عقل معاصر تشیع را می‌توان در تاکید بر سه محور بنیادین  تبیین کرد: استقلال، اعتدال و کرامت انسانی.

نخست، استقلال؛

به گمان نگارنده، از مهم‌ترین مشارکت های آیت‌الله فیاض در عقل جمعی شیعه، تاکید بر استقلال حوزه و مرجعیت بود. در واقع «آیت الله» استقلال را صرفاً یک ضرورت اداری یا مالی یا تشکیلاتی نمی‌دانست، بلکه بخشی از فلسفه معرفتی اجتهاد و ضامن اعتماد مردم می‌دید. تا جایی که می‌گفت: «علمای ما شهادت را قبول می‌کنند، اما کمک دولت را قبول نمی‌کنند». این تنها یک موضع‌گیری اقتصادی نبود؛ خلاصه ی یک فلسفه ی اجتماعی بود که سلامت مذهب از افکار منحرف را تضمین می کند: «مراجع علی رغم تمایل دولت  ها به پرداخت پول و کمک مالی، از دولت پول قبول نمی کنند و استقلالیت حوزه را بر تحمل مرارت ها و ناملایمات ترجیح داده اند. و طبیعتا در دوره هایی  که  سیاست های حوزه با سیاست های حکومت متفاوت بوده، دامنه ی دشواری ها گسترش یافته و این تحمل و صبوری ها و مجاهدت ها شکلی فزاینده و مجاهدت گونه یافته است ... گرسنگی، فقر، همه و همه بوده است اما اینها از دولت پول دریافت نکرده اند و استقلال حوزه را حفظ کرده اند. مذهب را از افکار منحرف مصون داشته اند».

آری، مرجعیت هنگامی می‌تواند مرجع مردم باشد و فتوا وقتی می تواند فتوای اصیل باقی بماند که به دولت‌ها، احزاب و صاحبان قدرت وابسته نباشد. حوزه زمانی می‌تواند ناصح و منتقد قدرت باشد که از قدرت ارتزاق نکند و پشتوانه ی اصلی اش زهد، و اتکایش به مردم باشد. چنان که در گذشته به رغم همه دشواری ها چنین بوده است: «بعد از اینکه به نجف آمدم، سختی اقتصادی بسیار داشتم، طلبه‌ها شهریه نداشتند، آقای بروجردی به طلبه ها نان می دادند، ولی آن هم کفایت نمی کرد و ۱۰ روزه تمام می شد، طلبه ها بسیار در سختی بودند، عراق هم در زمان پادشاهی وضعیت خوب و پر رونقی داشت، بازارها از میوه پُر بود، اما در ذهن طلبه خطور نمی کرد که از این میوه ها بخرند چون پول نداشتند، نهایت خرما و دوغ می خریدند». 

او نگران بود که وابستگی، به تدریج استقلال رأی، شجاعت اخلاقی و اعتماد عمومی را فرسوده کند. از همین رو هشدار می‌داد: «اگر استقلال حوزه در خطر افتاد، امکان دارد در نهایت الازهری دیگر شود». این جمله بیش از آنکه یک داوری تاریخی باشد، هشداری درباره ی نسبت علمای دین با قدرت ها و در حقیقت دفاع از یکی از مهم‌ترین بن مایه های عقل جمعی تشیع است؛ سرمایه‌ای که به حوزه امکان داده است در طول قرون، در حد مقدور مستقل از دخالت دولت‌ها باقی بماند و اعتبار خود را از اجتهاد مبتنی بر نص و عقل، از زهد فردی و از حمایت مردمی به دست آورد. 

دوم، اعتدال؛

آیت الله فیاض تشیع را مکتب اعتدال می دانست و این رکن دیگری بود که در بیان ایشان مکررا مورد توجه قرار می گرفت. حوزه ی نجف را حوزه ی معتدلی معرفی می کرد که «در این حوزه افراط و تفریط و افکار منحرفه و شاذ و افراطی جایگاهی ندارد». چنان که «تکفیر در حوزه نجف نیست چون تابع کتاب و سنت هست و کتاب و سنت، بَری از این افکار و مسایل است» و «هیچ عالم شیعی نیست که فتوا به کفراهل سنت داده باشد». رسالت مرجعیت را نیز حفظ همین اعتدال تعریف می کرد: «مرجعیت دستگاه بسیطی است و تمام اهتمام آن به حفظ حوزه و مذهب است، اعتدال و سلامت مذهب، حرفه و فتوای علمای ما باید بر طبق کتاب و سنت باشد.»

در روزگاری که بخش‌هایی از جهان اسلام در گرداب خشونت‌های فرقه‌ای و اندیشه‌های تکفیری گرفتار آمد، آیت‌الله فیاض یکی از صداهای آرام اما استوار سنت اعتدالی نجف باقی ماند؛ سنتی که بقا و نفوذ خود را نه در حذف دیگران، بلکه در حفظ عقلانیت و اخلاق جست‌وجو می‌کند. بر همین سیاق ایشان به شدت با بدزبانی ها و هتاکی ها در قبال مذاهب دیگر مخالف بودند و خطاب به برخی تلویزیون های افراطی تصریح داشتند؛ «همه ی شیعیان و این آقایان باید بدانند که اگر فحش دادید، فحش می خورید. لازمه ی مناظره فحش نیست، در مناظره حقایق را بیان کنید، کتب شما بر زبان شما حاکم باشد، اگر به مقدسات آنها فحش دهید، به مقدسات شما فحش می دهند و این طبیعی است.»

البته افراط و تفریط در حوزه ی  فردی همواره ممکن است در نزد افراد بروز و ظهور پیدا کند. مهم آن است که عقل جمعی یک جامعه هویت خود را از طریق حذف دیگری تعریف نکند و بتواند مانع بروز و ظهور افراط گرایی شود. این نکته ای مهم و بسیار ظریف است که در جوف بیان ایشان  این گونه بروز یافته است: « بدانیم که تطرف همیشه ضرر می زند و الان هشیاری بیشتری می طلبد. البته متاسفانه بعضا تطرف هایی هم هست لکن فردی است و مجوز ندارد. اما در آنها تطرف ها ی جمعی است که امیدواریم علمای واقعی اهل سنت این خطر را گوشزد کرده و مانع شوند»

این نگاه صرفاً ناظر به روابط میان مذاهب نبود؛ بلکه از نوعی عقلانیت تمدنی  شیعی دفاع می‌کرد. عقلانیتی که قدرت اقناع را بر قدرت حذف، گفت‌وگو را بر نزاع، و همزیستی درون مذهبی و بین مذهبی و بین دینی را بر دشمنی ترجیح می‌دهد. همان که در این سالها در سیاق حوزه ی نجف اشرف در قبال دیگر مذاهب شاهد بوده‌ایم. 

سوم، کرامت انسانی؛

از دیگر نقاط مشارکت آیت‌الله فیاض در عقل معاصر تشیع را باید در نگاه او به انسان جست‌وجو کرد که چه در سلوک فردی و چه در دیدگاه اجتماعی و چه در فتوا بروز و ظهور پیدا کرد. در نگاه ایشان نوعی انسان‌شناسی اخلاقی نهفته بود که پیش از هر هویت دیگری، بر کرامت ذاتی انسان تأکید می‌کرد.

در فرازی بیان داشتند:  «اسلام تنها دینی است که تبعیض نژادی را از اساس منع کرده است. در آیه ی شریفه آمده است وجعلناکم شعوباً وقبائل لتعارفوا ان اکرمکم عندالله اتقاکم، چه سیاه چه سفید چه زن چه مرد چه عرب چه عجم فرقی ندارد با تقواترین آنها مقرب ترین است. نژادپرستی در اسلام نیست» و یا این‌که « خداوند پیامبر(ص)  را این چنین توصیف کرد وَ اِنَّکَ لَعَلَی‌ٰ خُلُقٍ عَظیم،  این عبارت تصور مبالغه ندارد ... اگرچه دَر خانه علی )ع(  را آتش زدند، فاطمه (س) انسان عادی نبود،  دختر پیغمبر بود، با این حال سقط جنین او را کردند، اما حضرت علی (ع) با دشمنانش با روی باز و اعتدال رفتار می کردد...اصل انسان است، انسان حیوان نیست، خداوند به انسان عقل و شعور داده؛ عنف، عنف می آورد...» .

زن مگر بشر نیست؟

آیت الله فیاض از همین منظر معتقد بود که زن و مرد در کرامت انسانی تفاوتی ندارند و چندین بار تصریح داشتند که زنان می‌توانند با حفظ کرامت و موازین شرعی، مسئولیت‌های مهم اجتماعی را بر عهده بگیرند. حتی درباره قضاوت، ریاست جمهوری و مرجعیت زنان نیز هیچ منع عقلانی نمی‌دید و معتقد بود ملاک، توانایی علمی و شایستگی فرد است، نه جنسیت او.

قطعا این دیدگاه در حوزه های علمیه مخالفین برجسته ای دارد، اما اهمیت آن در این است که از سوی یکی از مراجع سنتی و رسمی نجف اشرف بیان شده است.   به یاد می آورم که حتی در موضوع قضاوت و مرجعیت،برای  تصدی مسئولیت توسط زن اظهار داشتند که «هیچ تفاوتی قائل نیستم؛ اگر زنی درس بخواند و مرجع شود، چه عیببی دارد؟» ایشان بیان خود را با جمله ای تامل برانگیز که زیربنای فکری ایشان را نشان می داد تکمیل نمودند:  «زن  مگر بشر نیست؟! ». شاید کمتر جمله‌ای بتواند به این اندازه کوتاه، مبنای صاحب یک نگاه فقهی و اجتماعی را آشکار کند. و بی تردید در پس این نگاه، دریافت ویژه ایشان از کرامت انسان نهفته بود که بسیاری از مواضع اجتماعی و حتی برخی دیگر از آرای فقهی آیت الله را قابل فهم می‌کرد.

 همین رویکرد را می‌توان در برخی بازنگری‌های فقهی ایشان نیز مشاهده کرد؛ از جمله آنجا که سالها بعد، فتوای خود مبنی بر سن تکلیف زنان را نیز تغییر دادند و سن تکلیف دختران را به بلوغ شرعی و یا زمان 13 سال شرعی ارتقاء دادند. اقدامی که نشان می دهد به رغم حاکمیت قوی سنت ها و وحدت مواضع عمومی در حوزه ی نجف اشرف، تنوع در فتوا امری پذیرفته شده است. 

و کلام آخر؛

امروز که آن فقیه وارسته در جوار مولایش امیرالمؤمنین(ع) و در همان خانه ی ساده اش آرام گرفته است، شاید بتوان گفت همان زیست میان فقر و جنگ و مهاجرت و استقرار، میان اقلیت و اکثریت شیعی، و تجربه سه جامعه و اقلیم افغانستان، ایران و عراق و تلاطم ها و فراز و فرودهای راه یک طلبه گمنام افغانستانی تا قله مرجعیت، و همچنین «زیستِ پیوسته در عدم قطعیت ها» بود که در طول آموزه های کتاب و سنت و عقلانیت اجتهادی شیعی، حساسیت او را نسبت به استقلال، اعتدال و کرامت انسانی فزونی بخشید. 

کارنامه ی ایشان نشان می دهد، اگر سه گانه ی  «استقلال، اعتدال و کرامت» را سه مؤلفه ی مهم عقل جمعی و اجتماعی تشیع از منظر حوزه ی علمیه نجف اشرف بدانیم، بی تردید حضرت آیت‌الله فیاض را باید از حاملان و منادیان برجسته این سه میراث دانست. شاید بتوان گفت او از نسلی از عالمان بود که می‌کوشیدند استقلال را ضامن اعتبار حوزه، اعتدال را ضامن بقای مذهب و کرامت انسان را ضامن آینده جامعه بدانند.  

اینک مرجعیت آیت‌الله فیاض به پایان رسیده است، اما سلوک او، اندیشه او و پرسش‌هایی که پیش روی عقل جمعی تشیع نهاده اند، همچنان زنده خواهد ماند و  شاید ماندگارترین میراث ایشان همان سهمی باشد که در صورت‌بندی عقل معاصر تشیع  ایفا نموده اند و تاثیری است که بر عقل جمعی و «زیست راهبردی شیعی» گذاشته و خواهند گذاشت. عقل جمعی که موتور هرگونه تحول و تجددِ اصیل و اصولی در میان پیروان این مکتب خواهد بود. به ویژه که به بیان ایشان، «دیگر مخالفت با شیعه سودی ندارد و شیعه وارد دوران بالندگی و منحصر به فردی شده است.  آنها حتی  در سالهای 60 تا 70 در کتابخانه هایشان کتب  شیعه یافت نمیشد و خرید و فروش آنها هم ممنوع بود اما الان میبینیم که چنین وضعیتی عوض شده و کتب شیعه با رسانه های جدید مثل اینترنت به همه جا وارد شده  است ... البته شیعیان عزیز بدانند در این شرایط شیعه بسیار مورد توجه است و شیعیان در همه جای دنیا نماینده این مذهب مظلوم شیعه اند. حضرت امام صادق (ع) می فرمایند کونوا زیناً لنا ولا تکونوا شیناً علینا.  شیعیان باید اعتدال و اخلاق شیعه را در همه جا نمایندگی کنند.»

نوشته ی خود را با این یادآوری به پایان می رسانم که علمای نجف اهل گفت و گو و نشست و برخاست بی تکلف با طیف های مختلف فکری و اجتماعی (به استثنای سیاسیون) هستند، اما به ندرت به گفت و گوی رسانه ای  قانع می شوند، و باید دیدگاه های ایشان را از دل تقریر ها، کتاب ها، فتاوا، سلکوک و ارتباطات فردی دریافت کرد. با تحولات جدید در حوزه ی سواد اجتماعی و رسانه، این نکته حلقه ی مفقوده ایست که به نظر نگارنده نیازمند تجدید نظر است. در این حال، دو سه گفت و گوی رسانه ای حضرت آیت الله فیاض نکات پرشماری برای افکار عمومی شیعیان به ارمغان می آورد که در این یادداشت تنها به موارد معدودی از آن پرداخته شد.

به سهم خود این فقدان تلخ را به به محضر حضرت ولی عصر (عج)، به  حوزه نجف اشرف به ویژه حضرت آیت الله العظمی سیستانی، و به فرزند شریف و پاک ضمیر ایشان حجت الاسلام والمسلمین حاج شیخ محمود فیاض و همه علاقمندان به آن مرجع بزرگوار تسلیت عرض می کنم و از خداوند منان تحقق آرزوی بلند ایشان برای جامعه ی انسانی و اخلاقی تشیع در عالی ترین مرتبه را مسئلت دارم.

والسلام 

ابوالفضل فاتح

یک شنبه 17 خرداد 1405