شباهت موزه‌ و سفارت‌خانه‌

به گزارش ایلنا به نقل از روابط عمومی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، امروز شنبه (۲۳ خردادماه) با تلاش دبیرخانه مرکزی گفت‌وگوهای فرهنگی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی با همکاری مؤسسه تاریخ و فرهنگ دیار کهن، نشست علمی «گفت‌وگوهای فرهنگی موزه‌محور» با محوریت دیپلماسی موزه در روابط فرهنگی ایران و جنوب شرق آسیا به صورت مجازی برگزار شد. 

هنر اسلامی یک پدیده منطقه‌ای نیست

در ابتدای این نشست مجازی، حبیب‌رضا ارزانی، رایزن فرهنگی ایران در مالزی طی سخنانی گفت: تأثیر هنر اسلامی بر فرهنگ جهانی به ما یادآوری می‌کند که هنر اسلامی صرفاً یک پدیده منطقه‌ای یا تاریخی نیست، بلکه یکی از تأثیرگذارترین سنت‌های هنری در شکل‌دهی به تمدن جهانی است. برخلاف بسیاری از سنت‌های هنری که بر تقلید طبیعت تمرکز دارند، هنر اسلامی در پی بازتاب هماهنگی الهی، تعادل و نظم معنوی است و این تلاش را از طریق معماری، خوشنویسی، هندسه و طراحی خلاقانه جلوه‌گر می‌سازد. 

امتداد هنرهای اسلامی از اندلس تا شرق‌دور

وی ادامه داد: جهانی‌شدن هنر اسلامی ریشه در زبان بصری هندسی، تلفیق علم و هنر، و غنای عمیق معنوی آن دارد. این ویژگی‌ها با تجلی در معماری، خوشنویسی و هنرهای نوین، فرهنگ‌های گوناگون را از اندلس تا شرق آسیا به یکدیگر پیوند داده است. 

هنرمندان ایران و مالزی در تلفیق سنت و مدرنیته پیشگام هستند

رایزن فرهنگی کشورمان اظهار کرد: در جهان معاصر، هنر اسلامی فرصت‌های گسترده‌ای را برای همکاری فرهنگی ارائه می‌دهد، به‌ویژه میان کشورهایی مانند ایران و مالزی که هر یک حامل جلوه‌ای از سنت و نوآوری در هنر اسلامی هستند. قدرت فرهنگی ایران در میراث کهن خوشنویسی، تذهیب، نگارگری، معماری مساجد و هنرهای هندسی جلوه دارد و قدرت فرهنگی مالزی در ارائه معاصر هنر اسلامی از طریق موزه‌های مدرن، نمایشگاه‌های دیجیتال، معماری جدید و دیپلماسی فرهنگی نمود یافته است. 

خلاقیت در هنرهای اسلامی با اخلاق در آمیخته است

ارزانی ادامه داد: دو کشور اسلامی ایران و مالزی می‌توانند با برگزاری نمایشگاه‌های مشترک، همکاری‌های پژوهشی، تبادل هنرمند، کارگاه‌های آموزشی، پروژه‌های حفظ دیجیتال و توسعه پلتفرم‌های طراحی اسلامی، تعاملات فرهنگی جهانی را تقویت کنند. چراکه در عصر بحران هویت و گسست فرهنگی، هنر اسلامی جایگزینی معنادار ارائه می‌دهد که زیبایی را با معنویت، خلاقیت را با اخلاق و فرهنگ را با تعالی پیوند می‌دهد؛ بنابراین حفظ و ترویج آن نه تنها مسئولیت جوامع مسلمان، بلکه رسالتی فرهنگی در سطح جهانی است. 

«هنر» تجلی وحدت الهی و زبان معنادار یک تمدن است

در ادامه این جلسه نورعین نورمن، دانشیار و عضو هیات علمی دانشگاه ایستک - مالزی نیز در سخنانی گفت: از منظر اسلامی، جهان سرشار از نشانه‌ها است و هنرمندان اسلامی می‌کوشند نه با تقلید صرف از جهان، بلکه با آشکار کردن نور درون آن، پیوند نور، زیبایی و معنا را نشان دهند. 

هنرهای اسلامی فراتر از جذابیت به‌دنبال حقیقت هستند

وی ادامه داد: هنر اسلامی فراتر از زیبایی ظاهری، تجلی دیدگاهی یکپارچه به هستی و در جستجوی حقیقت است. این نگرش در معماری اصفهان به‌مثابه «الهیات تجسم‌یافته» نمود یافته و وحدت الهی را بازتاب می‌دهد. 

هدف غایی هنرمندان اسلامی پالایش انسان است

نورمن با اشاره به این که در مالزی اصول زیباشناختی، متناسب با فرهنگ بومی جنوب شرقی آسیا بازتفسیر شده است، گفت: هنر اسلامی از ایران تا مالزی، با زبانی مشترک در تمام جلوه‌های هنری، مفهوم عمیق «وحدت در کثرت» را به تصویر می‌کشد. هدف غایی این هنر فراتر از خلق زیبایی مادی، پالایش روح انسان و هدایت او از عالم ظاهر به سوی حقیقت الهی و مقام «ذکر» است. 

نمایش آثار انسان‌ساز اسلامی از اندلس تا سیسیل

این مدرس دانشگاه افزود: وقتی از تأثیر جهانی هنر اسلامی سخن می‌گوییم، باید توجه داشت که این تأثیر تنها در معماری و طراحی نیست، بلکه در ارائه راهی متفاوت برای «انسان بودن» است؛ راهی که در آن هنر، روح را منضبط و ادراک را تلطیف می‌کند. این جهان‌بینی از طریق تجارت، علم، دیپلماسی و ترجمه به جهان منتقل شد و اروپا، به‌ویژه از مسیر اندلس و سیسیل، با اصولی چون انتزاع، تناسب، نظم و معنا آشنا شد. 

هنر اسلامی پاسخی به گسست‌های جهان مدرن است

وی اظهار کرد: هنر اسلامی پاسخی به گسست‌های جهان مدرن و یادآور وحدت واقعیت است. اگر آن را نه فقط به‌عنوان فرم، بلکه به‌عنوان جهان‌بینی جدی بگیریم، می‌تواند به آینده فرهنگ جهانی کمک کند تا از سطح به عمق، از پراکندگی به وحدت و از مصرف‌گرایی به معنا حرکت کند. در نهایت، هنر اسلامی پلی میان جهان مادی و معنای الهی است که زیبایی را بازتابی از حضور پروردگار نشان می‌دهد. 

«موزه‌ها»؛ ابزاری برای حفظ تعاملات بین‌المللی است

یحیی جهانگیری، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اندونزی از دیگر سخنرانان این نشست بود که در سخنانی با تاکید بر «دیپلماسی موزه‌ای در اندونزی» گفت: اندونزی کشوری با تنوع ملیتی، جغرافیایی و زبانی است که با توجه به تاریخ گسترده خود از ظرفیت عظیم موزه‌ای برخوردار است و در سال‌های اخیر با تلاش‌های وزارت فرهنگ، دیپلماسی موزه‌ای را به‌طور جدی پیگیری کرده و تعاملاتی با کشورهایی مانند لبنان، آلمان و ایالات متحده آمریکا داشته است. 

پیشبرد دیپلماسی فرهنگی در سایه موزه‌داری

وی ادامه داد: در سفر اخیر وزیر فرهنگ اندونزی به آلمان مقرر شد یکی از موزه‌های این کشور تملک شود تا از ظرفیت موزه‌ها در پیشبرد دیپلماسی فرهنگی بهره‌برداری گردد. موزه‌های اندونزی همچنین به‌دنبال کسب دانش در زمینه نگهداری آثار تاریخی در شرایط آب‌وهوایی گرمسیری و مدیترانه‌ای هستند تا از طریق دیپلماسی علمی و موزه‌ای، از هویت تاریخی خود حفاظت کنند و فرهنگ خود را در عرصه بین‌المللی معرفی نمایند. 

نسخ خطی به مثابه سرمایه‌های ملی

رایزن فرهنگی ایران در جاکارتا اظهار کرد: کشور ۲۸۰ میلیون نفری اندونزی با استرالیا نیز برای بازگرداندن آثار تاریخی خود که در آن کشور نگهداری می‌شود همکاری‌های فراوانی دارد و تلاش می‌کند آثاری را که در دوران پیش و حین استعمار هلند از کشور خارج شده‌اند، از طریق تعاملات موزه‌ای بازگرداند. بزرگداشت «شیخ یوسف» و درخواست نمایش دست‌خط تاریخی ایشان که در کتابخانه مجلس شورای اسلامی نگهداری می‌شود، نشان‌دهنده تلاش آنان برای نمادسازی از هویت ملی است. 

اندونزی ۴۴۰ موزه دارد

جهانگیری یادآور شد: در این وادی موزه «آچه» نمونه‌ای شاخص از بهره‌گیری از معماری و روایت‌گری برای بازسازی تراژدی سونامی است؛ فضایی که تنها روایتگر حادثه نیست، بلکه نشان می‌دهد چگونه سنت‌ها و حمایت‌های مردمی به نجات جامعه کمک کرده‌اند و حتی پرچم ایران نیز به‌عنوان نماد حمایت در آن بازآفرینی شده است. به طور کلی اندونزی دارای بیش از ۴۴۰ موزه دولتی و خصوصی است. 

وی تصریح کرد: در موزه ملی اندونزی (موزه فیل) نزدیک به ۱۹۵ هزار اثر ثبت شده و در جاکارتا موزه‌ای اختصاصی تاریخ و دوران استعمار این کشور را روایت می‌کند. «موزه اندونزی» نیز با رویکرد مردم‌شناسانه، مجموعه‌ای گسترده از ابزارآلات موسیقی و جلوه‌های فرهنگی را در خود جای داده است و برای بازدید کامل از آن نیازمند داریم تا یک روز کامل وقت اختصاص دهیم. از همین رو می‌توان تصریح داشت اندونزی موزه‌ها را به‌عنوان یکی از بسترهای اصلی حفظ هویت تاریخی و تقویت دیپلماسی فرهنگی خود می‌داند. 

موزه‌ها از یک موقعیت مکانی فراتر رفته و در هیات کنشگران پویا فعالیت دارند

در ادامه امیر رضائی‌پناه، رئیس اداره گفت‌وگوهای فرهنگی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی نیز با تاکید بر این واقعیت که «دیپلماسی عاطفی در ساختار تعاملات فرهنگی موزه‌محور ایران و شرق فرهنگی» اثر گذار بوده است، گفت: در جهان معاصر، موزه‌ها از نهادهایی صرفاً نگهدارنده اشیاء تاریخی، به کنشگرانی پویا و زنده در عرصه دیپلماسی فرهنگی و «دیپلماسی عاطفی» تبدیل شده‌اند که می‌توانند با روایت داستان‌های مشترک انسانی، زمینه‌ساز همدلی، اعتمادسازی و تولید قدرت نرم در جوامع شوند. 

گفت‌وگوهای موزه‌محور پیوند دهنده ذهن‌های بعضا متضاد هستند

وی ادامه داد: در این راستا، با تکیه بر مفهوم «ایران فرهنگی» و اشتراکات عمیق معنوی، هنری، ارزش‌های سنتی و تجربیات تاریخی مشترک میان ایران و شرق آسیا (به‌ویژه اندونزی و مالزی) در بستر جاده ابریشم، گفتگوهای فرهنگی موزه‌محور ظرفیت عظیمی برای پیوند دادن قلب‌ها، ذهن‌های بعضا متضاد و توسعه روابط مردمی و نخبگانی فراتر از منافع صرف سیاسی و اقتصادی دارد. 

تأسیس «دبیرخانه دائمی گفت‌وگوهای موزه‌محور ایران و شرق آسیا» ضرورت دارد

رضائی‌پناه اظهار کرد: با وجود چالش‌ها و تهدیدهایی نظیر محدودیت‌های مالی و زیرساختی، مسافت جغرافیایی، رقابت‌های ژئوپلیتیک و کلیشه‌سازی‌های رسانه‌ای، می‌توان با اتخاذ راهبردهای عملیاتی مشخص این تعاملات را توسعه داد. تدوین چشم‌انداز مشترک، برگزاری نمایشگاه‌های دوره‌ای، توسعه پروژه‌های پژوهشی، بهره‌گیری از فناوری‌های دیجیتال و نقش‌آفرینی فعال رایزنی‌های فرهنگی از جمله این راهکارهاست. 

وی یادآور شد: با این حال، برای تضمین تداوم و انسجام این مسیر، اساسی‌ترین پیشنهاد اجرایی، تأسیس «دبیرخانه دائمی گفتگوهای فرهنگی موزه‌محور ایران و شرق آسیا» است تا بتواند این تعاملات را به شکلی پایدار در سه سطح موضوعی، دوجانبه و منطقه‌ای هماهنگ و راهبری نماید. 

موزه سونامی؛ روایتگر امید برای آینده است

از دیگر سخنرانان این نشست که در بستر اسکای‌روم برگزار شد، کات اینتان دامایانتی، رئیس موزه سونامی در کشور اندونزی در سخنانی اظهار کرد: سونامی ویرانگر ۲۶ دسامبر ۲۰۰۴ در آچه، زندگی مردم این منطقه را به‌طور کامل دگرگون کرد و خانه‌ها، مدارس و منابع معیشتی آنان را در چند دقیقه از میان برد. در پی این فاجعه، این پرسش مطرح شد که چگونه می‌توان روایت بازماندگان و درس‌های این تراژدی را حفظ کرد تا نسل‌های آینده در برابر بلایا آمادگی بیشتری داشته باشند. 

در موزه‌داری افزون بر موضوع امید به مسئله آموزش هم توجه داریم

وی ادامه داد: در پاسخ به این نیاز، ایده ساخت مکانی شکل گرفت که یادبود، آموزش و امید را در کنار هم قرار دهد. طرح برگزیده در یک مسابقه ملی، موزه‌ای را پدید آورد که با روایت معماری خود، تجربه بازماندگان را به شکلی عمیق به بازدیدکنندگان منتقل می‌کند و با پیوند دادن خاطره، یادگیری و همدلی، به نهادی فراتر از یک موزه معمولی تبدیل می‌شود؛ فضایی برای زنده نگه داشتن درس‌های گذشته و تقویت آمادگی برای آینده بنا گردید. 

موزه‌ها سفارت‌خانه‌های فرهنگی بدون مرز هستند

آخرین سخنران این برنامه مصطفی ده‌پهلوان، عضو هیات علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران بود که در صحبت‌هایی ضمن تاکید بر نقش کنشگری پویای دیپلماسی موزه گفت: در قرن بیست و یکم، موزه‌ها از «سردخانه اشیای مرده» به «کنشگران پویای دیپلماسی نرم» تبدیل شده‌اند. این موزه‌ها به عنوان سفارت‌خانه‌های فرهنگی بدون مرز، با زبان هنر، نماد و تاریخ، فراتر از محدودیت‌های سیاسی و جغرافیایی با انسان‌ها ارتباط برقرار می‌کنند. 

وی بیان کرد: ایران و جنوب شرق آسیا، که بخشی از «شرق فرهنگی» هستند، پیوندی عمیق از جنس فرهنگ، معرفت، تجارت دریایی و معنویت دارند که از طریق جاده ابریشم دریایی، اندیشه، هنر و معماری را در طول قرن‌ها منتقل کرده است. 

موزه‌ها تولیدکننده سرمایه‌های نمادین و اجتماعی هستند

ده‌پهلوان افزود: حضور متخصصان موزه‌ها در کنار دیپلمات‌های فرهنگی، ضرورت گذار از دیپلماسی سنتی به «دیپلماسی موزه‌ای مبتنی بر حافظه جمعی مشترک» را نشان می‌دهد. موزه‌ها با ایجاد ارتباط ناخودآگاه تاریخی بین فرهنگ‌ها، مانند مواجهه شهروندان مالزیایی با نسخه خطی ایرانی یا ایرانیان با هنر باتیک جنوب شرق آسیا، به تولید «سرمایه نمادین و اجتماعی» می‌پردازند. 

وی خاطرنشن کرد: باید از ظرفیت موزه‌ها به عنوان فضاهایی برای «همدلی انسانی» استفاده کرد و با طراحی موزه‌های تعاملی و روایت‌محور، نسل جدید را با ریشه‌های مشترک تمدنی آشنا ساخت.