میراثی سنگین بر دوش نهادهای علمی کشور است/ امروز منبعی تمدنی در مجموعه دفتر تبلیغات اسلامی نهفته است

به گزارش ایلنا، حجت‌الاسلام والمسلمین سیدسعیدرضا عاملی، رئیس شورای تحول علوم انسانی شورای عالی انقلاب فرهنگی در بازدید از پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و دانشگاه باقرالعلوم (ع) امروز یکشنبه ۲۴خردادماه در نشست مشترک با رئیس و معاونین دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم با تأکید بر جایگاه تاریخی و فکری نهادهای علمی کشور اظهارکرد: کاری که امروز در شورای تحول انجام می‌دهیم و همچنین مسیری که در دفتر تبلیغات اسلامی در حال شکل‌گیری است، در حقیقت ادامه میراث شورای عالی انقلاب فرهنگی و میراث امام شهید است. این پیوند با یک میراث عظیم، چه از سوی امام راحل (ره) و چه از سوی امام شهید، مسئولیت سنگینی بر دوش ما می‌گذارد. 

وی با اشاره به فضای معنوی برخی مراسم‌های اخیر افزود: چند روز پیش در مراسم جایزه «طرف درست تاریخ» حضور داشتیم؛ فضایی بسیار حزن‌انگیز که دلتنگی‌ها را بیشتر می‌کند. حتی عبور از خیابان پاستور برای بسیاری از ما سنگین و دشوار شده است. 

ظرفیت طلایی دفتر تبلیغات اسلامی 

عاملی با قدردانی از حمایت‌ها و همکاری‌های صورت‌گرفته در مسیر فعالیت‌های علمی و فرهنگی کشور از سوی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ادامه داد: از جناب آقای دکتر واعظی نیز صمیمانه تشکر می‌کنم که از جهات مختلف حمایت کردند تا این مسیر باز شود. البته من هم قصور داشته‌ام که کمتر از ظرفیت دوستان بهره برده‌ایم. 

عضو هئیت علمی دانشگاه تهران بیان کرد: بازدیدی که امروز همراه آقای لک‌زایی داشتیم نشان داد ظرفیت‌هایی که در مجموعه دفتر تبلیغات اسلامی در حال شکل‌گیری است – چه در دانشگاه، چه در پژوهشگاه و چه در حوزه‌های فرهنگی و ترویجی – واقعاً یک ظرفیت طلایی است. به تعبیر دقیق‌تر، یک منبع تمدنی در اینجا نهفته است؛ گنجی که شاید هنوز به‌طور کامل آشکار نشده است. 

رئیس شورای تحول علوم انسانی تأکید کرد: این سخن از باب تعارف نیست. حتی با یک مشاهده اولیه هم می‌توان دریافت که اینجا سرمایه‌ای بزرگ وجود دارد؛ سرمایه‌ای که برای شورای تحول علوم انسانی بسیار ارزشمند خواهد بود. 

ضرورت همکاری برای تولید منابع علوم انسانی 

حجت الاسلام والمسلمین عاملی با اشاره به نیاز کشور به منابع علمی در حوزه علوم انسانی گفت: امروز ما برای تأمین منابع علوم انسانی با دشواری روبه‌رو هستیم، در حالی که در این مجموعه منابع فاخری در این حوزه تولید می‌شود. به همین دلیل پیشنهاد می‌کنم یک تفاهم‌نامه همکاری میان شورای تحول و دفتر تبلیغات اسلامی تنظیم شود. 

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران افزود: این تفاهم‌نامه می‌تواند رفت‌وبرگشتی و عملیاتی باشد و یکی از محورهای اصلی آن تولید منابع علوم انسانی، علوم اجتماعی و هنر باشد. حتی می‌توان این همکاری را سه‌جانبه طراحی کرد تا از ظرفیت‌های بیشتری همچون سازمان سَمت نیز استفاده شود. 

ظرافت پیوند علم و دین 

رئیس شورای تحول علوم انسانی با اشاره به سابقه تاریخی تقابل میان علم و دین گفت: تعارض میان علم و دین مسئله‌ای مربوط به امروز نیست و شاید سابقه‌ای هزارساله داشته باشد. همواره این دو را در مقابل یکدیگر قرار داده‌اند. 

وی با اشاره به بیانی از رهبرشهید در بیانیه گام دوم انقلاب تصریح کرد: یکی از اهداف گام دوم «جامعه‌پردازی» است. به نظر من جامعه‌پردازی نوعی کار ظریف و زرگری میان علم و دین است؛ باید به‌گونه‌ای عمل کنیم که انتقال مفاهیم دینی به محیط دانشگاه به‌صورت تحمیلی یا سطحی تلقی نشود. 

 عاملی تأکید کرد: لازم است کارگروهی تخصصی درباره این موضوع شکل بگیرد تا راهکارهایی ارائه دهد که سرمایه‌های دینی در علوم انسانی و اجتماعی به‌صورت یکپارچه و مؤثر وارد فضای دانشگاه شود، بدون آنکه این احساس ایجاد شود که مفاهیم دینی به‌صورت سطحی تحمیل می‌شود. 

اصلاح سازوکار تصمیم‌گیری در علوم انسانی 

وی با اشاره به برخی چالش‌های ساختاری در سیاست‌گذاری علوم انسانی گفت: در کشور شوراهایی داریم که اعضای آن از رشته‌های مختلف گرد هم می‌آیند و درباره همه حوزه‌ها اظهار نظر می‌کنند؛ در حالی که این کار از اساس خطاست. حتی در برخی دانشگاه‌های بزرگ نیز می‌بینیم که متخصصان رشته‌هایی مانند شیمی، ریاضی یا فیزیک درباره علوم انسانی تصمیم‌گیری می‌کنند و به‌طور قطعی می‌گویند فلان موضوع به درد نمی‌خورد. این رویکرد درست نیست. 

دبیر سابق شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: در شورای تحول نیز در گذشته چنین رویکردی وجود داشت، اما اکنون تلاش کرده‌ایم تصمیم‌گیری‌ها در کمیسیون‌های تخصصی انجام شود؛ جایی که متخصصان همان حوزه حضور دارند. مصوبات این کمیسیون‌ها نیز مستقیماً فرآیند ابلاغ را طی می‌کند. 

امتداد اجتماعی و شغلی علوم انسانی 

رئیس شورای تحول علوم انسانی با اشاره به مسئله اشتغال فارغ‌التحصیلان علوم انسانی گفت: یکی از مباحث مهم، امتداد اجتماعی و شغلی علوم انسانی است. رهبر شهید انقلاب نیز در سخنان سال ۱۳۸۸ به این مسئله اشاره کردند و پرسیدند این حجم از فارغ‌التحصیلان برای چه تربیت می‌شوند و آیا دانش آنان می‌تواند مسائل بومی کشور را حل کند یا نه؟ 

وی افزود: امروز یکی از معضلات اجتماعی کشور این است که تعداد زیادی فارغ‌التحصیل داریم که نگاهشان به نظام اجتماعی و مدیریتی کشور همراه با نوعی فاصله و بیگانگی است؛ چرا که دانشی که آموخته‌اند عمدتاً برگرفته از بسترهای غربی است و با واقعیت بومی ما تطابق کامل ندارد. 

حجت الاسلام عاملی گفت: از همین رو مسئله اشتغال برای ما بسیار مهم است. در برنامه هفتم توسعه نیز تلاش کردیم جایگاه علوم انسانی و موضوع اشتغال در آن دیده شود تا در فرآیند تخصیص منابع و برنامه‌های اجرایی کشور مورد توجه قرار گیرد. 

نقش علوم انسانی در حکمرانی 

وی در ادامه با اشاره به کارآمدی علوم انسانی در حکمرانی کشور گفت: وضعیت امروز اقتصاد کشور را نمی‌توان صرفاً به تحریم‌ها نسبت داد. بخشی از این وضعیت به کیفیت دانش و سیاست‌گذاری در حوزه علوم انسانی بازمی‌گردد. 

عاملی افزود: اقتصاد در شرایط تحریم، جنگ یا وضعیت عادی رفتارهای متفاوتی دارد و سیاست‌گذاری باید متناسب با هر وضعیت تنظیم شود. اما در حال حاضر نوعی رویکرد غالب وجود دارد که صرفاً به مکانیزم بازار تکیه می‌کند؛ در حالی که این مکانیزم در شرایط فعلی پاسخگوی همه مسائل نیست. 

آینده دانشگاه در عصر هوش مصنوعی 

رئیس شورای تحول علوم انسانی با اشاره به تحولات فناوری گفت: یکی از موضوعات مهم آینده، تأثیر هوش مصنوعی بر دانشگاه است. برخی گزارش‌ها از جمله گزارش‌های مک‌کنزی نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از مشاغل در آینده دستخوش تغییر یا حذف خواهد شد. 

وی افزود: دانش شخصی‌سازی‌شده‌ای که از طریق هوش مصنوعی دریافت می‌شود، در بسیاری موارد قابل مقایسه با شیوه‌های سنتی آموزش نیست. این مسئله می‌تواند ساختار آموزش عالی را به‌شدت متحول کند. 

دعوت پژوهشگاه‌ها به ارائه ایده‌های ملی 

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی خطاب به مسئولان پژوهشگاه‌ها پیشنهاد کرد: باید فضایی برای ارائه ایده‌های اجرایی و ملی ایجاد شود. به گفته او، پژوهشگاه‌ها می‌توانند طرح‌های عملیاتی برای شورای تحول و شورای عالی انقلاب فرهنگی ارائه دهند و این شوراها نیز از اجرای آن‌ها حمایت کنند. 

وی همچنین بر ضرورت دیده شدن تولیدات علمی تأکید کرد و گفت: باید میزان ارجاعات به آثار علمی پژوهشگاه‌ها بررسی شود. این کار را می‌توان با استفاده از ظرفیت‌هایی مانند پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) و یا نورلایب در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی انجام داد تا مشخص شود آثار تولیدی چه میزان در فضای علمی کشور و جهان مورد استفاده قرار گرفته‌اند. 

کارآمدی؛ مسیر بومی‌سازی علوم انسانی 

عاملی با اشاره به بحث اسلامی‌سازی علوم انسانی گفت: اگر بر کارآمدی علوم انسانی تأکید کنیم، بومی‌سازی و اسلامی شدن آن نیز به‌طور طبیعی تحقق پیدا می‌کند. اگر از دانشگاه بخواهیم صرفاً «اسلامی» شود، ممکن است مقاومت ایجاد شود؛ اما اگر بگوییم دانشی تولید کند که بتواند مسائل واقعی جامعه مسلمان را حل کند، مسیر هموارتر خواهد شد. 

پیوند دانش با صنعت و اقتصاد 

وی در بخش دیگری از سخنان خود بر اهمیت پیوند دانش و صنعت تأکید کرد و گفت: باید به سمت یکپارچگی دانش و صنعت حرکت کنیم. یکی از راه‌های تحقق این هدف، توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان است. 

عاملی تأکیدکرد: پیشنهاد می‌کنم دفتر تبلیغات اسلامی با بهره‌گیری از ظرفیت‌های خود بتواند در مسیر شکل‌گیری شرکت‌های دانش‌بنیان نقش‌آفرینی کند و حتی در یک برنامه مشخص، زمینه شکل‌گیری ده‌ها شرکت دانش‌بنیان را فراهم سازد. 

چالش اشتغال طلاب 

رئیس شورای تحول علوم انسانی همچنین به مسئله اشتغال فارغ‌التحصیلان حوزه اشاره کرد و گفت: امروز برخی طلاب برای تأمین معیشت به مشاغلی غیر از درس و بحث‌های علمی روی می‌آورند که این مسئله برای حوزه خسارت محسوب می‌شود. 

وی تأکید کرد: باید سازوکاری طراحی شود تا فارغ‌التحصیلان حوزوی نیز در نظام استخدامی کشور جایگاه مناسبی پیدا کنند و رشته‌های حوزوی بتوانند در ساختارهای اداری و علمی کشور نقش‌آفرینی کنند. 

پرهیز از جداسازی حوزه و دانشگاه 

عاملی در پایان با انتقاد از برخی روندهای جداساز میان حوزه و دانشگاه گفت: ایجاد ساختارهای جداگانه برای رشته‌ها یا نشریات حوزوی مناسب نیست. لذا باید سازوکاری طراحی شود که علم و دین به‌صورت یکپارچه در نظام علمی کشور حضور داشته باشند. 

وی در پایان پیشنهاد داد: با برگزاری نشست‌های تخصصی و تدوین یک تفاهم‌نامه عملیاتی میان نهادهای علمی، مسیر همکاری‌های مؤثر و اجرایی در حوزه تحول علوم انسانی هموار شود. 

در ابتدای این نشست ۱۸۰ دقیقه ای، رئیس و معاونین دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم نکاتی را بر حسب دستور جلسه ارائه دادند که منتشر خواهد شد.