سد تنگ سرخ شیراز؛ پرونده ای باز و پرابهام/تهدید هوای شیراز در سایه سد/ محیط زیست: گزارش ارزیابی دارای ایراد است

به گزارش خبرنگار ایلنا، در تازه‌ترین موضع‌گیری، مدیرکل حفاظت محیط زیست فارس با تأکید بر اینکه این سد تاکنون هیچ‌گونه مجوز محیط‌زیستی دریافت نکرده است، بار دیگر بر ادامه روند بررسی‌های تخصصی و قانونی این طرح صحه گذاشت.

این در حالی است که همزمان با تداوم بررسی گزارش ارزیابی زیست‌محیطی، فعالان و کارشناسان محیط زیست نیز نسبت به پیامدهای احتمالی اجرای این پروژه هشدار می‌دهند و معتقدند موقعیت حساس تنگ‌سرخ در بالادست شیراز، نقش آن در تغذیه آبخوان‌های دشت شیراز، تأمین جریان هوای شهر و ارتباط آن با زیست‌بوم‌های پایین‌دست، این پروژه را به یکی از حساس‌ترین پرونده‌های محیط‌زیستی استان تبدیل کرده است.

از سوی دیگر، مسئولان محیط زیست اعلام کرده‌اند گزارش ارزیابی این طرح همچنان دارای ایرادهای کارشناسی است و تصمیم نهایی درباره سرنوشت سد تنگ‌سرخ تنها پس از بررسی این موارد از سوی سازمان حفاظت محیط زیست کشور اتخاذ خواهد شد؛ موضوعی که نشان می‌دهد پرونده این پروژه همچنان باز است و آینده آن به نظر نهایی مراجع تخصصی گره خورده است.

سد تنگ سرخ تهدیدی جدی برای جریان هوای شیراز است

رئیس هیئت‌مدیره کانون سبز فارس و بوم‌شناس، با انتقاد از اجرای طرح سد تنگ سرخ، گفت: هر آنچه امروز درباره این طرح گفته می‌شود، تکرار هشدارهایی است که سال‌ها از سوی فعالان محیط زیست، کارشناسان منابع طبیعی، متخصصان محیط زیست و زمین‌شناسان مطرح شده و همگی با دلایل علمی تأکید کرده‌اند که منطقه تنگ سرخ مکان مناسبی برای احداث سد نیست.

بهمن ایزدی در گفت و گو با ایلنا اظهار کرد: این منطقه در بالادست شهر شیراز قرار دارد و با توجه به ساختار زمین‌شناسی آن که عمدتاً از لایه‌های گچی و متخلخل تشکیل شده است، توانایی نگهداری آب را ندارد. در صورت وقوع سیلاب‌های ناگهانی و افزایش حجم آب پشت سد، فشار وارد شده به لایه‌های زمین می‌تواند موجب نشت یا تخریب سازه شده و خطرات جدی برای ساکنان جلگه شیراز به همراه داشته باشد.

این فعال محیط زیست افزود: برخی کارشناسان معتقدند حتی اگر ارتفاع تاج سد کاهش یافته و عنوان آن از سد به بند تغییر کند، ماهیت مسئله تفاوتی نخواهد داشت، زیرا ویژگی‌های زمین‌شناسی منطقه اساساً اجازه احداث چنین سازه‌ای را در بالادست شیراز نمی‌دهد.

وی با اشاره به تغییر رویکرد برخی دستگاه‌های اجرایی گفت: سازمان آب منطقه‌ای در ابتدا با اجرای این طرح موافق نبود، اما بعدها تحت تأثیر برخی دستگاه‌هایی که ایده‌پرداز اصلی این پروژه هستند، از جمله شهرداری، رویکرد خود را تغییر داد. متأسفانه نگاه غالب در این طرح، نگاهی درآمدمحور است و به پیامدهای اکولوژیکی، هیدرولوژیکی و حتی تأثیرات آن بر اقلیم و کیفیت هوای شیراز توجه کافی نشده است.

رئیس هیئت‌مدیره کانون سبز فارس ادامه داد: متأسفانه برخی مدیران تنها به درآمدهای ناشی از اجرای پروژه‌ها فکر می‌کنند و این رویکرد را می‌توان در سایر حوزه‌های مدیریت شهری نیز مشاهده کرد؛ در حالی که هزینه‌های زیست‌محیطی چنین تصمیماتی در آینده بر دوش شهروندان خواهد بود.

وی با انتقاد از عملکرد برخی نهادهای تخصصی اظهار کرد: انتظار می‌رود سازمان حفاظت محیط زیست به عنوان مرجع قانونی، موضع کارشناسی و شفاف خود را بر اساس قوانین اعلام کند، نه اینکه تصمیم‌گیری را به نشست میان موافقان و مخالفان واگذار کند. وظیفه این سازمان ارائه نظر تخصصی و دفاع از قوانین محیط زیست است، نه اینکه مسئولیت تصمیم‌گیری را به دیگران منتقل کند.

ایزدی افزود: سازمان حفاظت محیط زیست بر اساس قانون اساسی و قوانین موضوعه موظف است درباره آب، هوا و تمامی طرح‌هایی که آثار زیست‌محیطی دارند، نظر کارشناسی خود را با صراحت اعلام کند. انفعال در برابر طرح‌های مخرب، به منزله چراغ سبز نشان دادن به پروژه‌هایی است که در سال‌های اخیر در شمال‌غرب شیراز مطرح شده‌اند.

وی در تشریح اهمیت منطقه تنگ سرخ گفت: ارتفاعات دراک، کوه سرخ و تنگ سرخ در بالادست شیراز قرار گرفته‌اند و مسیر اصلی ورود جریان‌های هوای پاک به دشت شیراز هستند. همچنین مهم‌ترین آبخوان‌های این دشت نیز در همین محدوده قرار دارند.

این فعال محیط زیست با اشاره به منابع تأمین آب شرب شیراز اظهار کرد: بر اساس آمار شرکت آب منطقه‌ای و آبفا، آبخوان دامنه دراک با حدود ۲۵ حلقه چاه، آب شرب باکیفیت حدود ۲۵۰ هزار نفر از شهروندان شیراز را تأمین می‌کند؛ بنابراین منطقی نیست منطقه‌ای با چنین اهمیت حیاتی در معرض طرح‌هایی قرار گیرد که آینده منابع آب و هوای شهر را تهدید می‌کنند.

ایزدی با رد ادعای تأمین آب باغات از طریق سد تنگ سرخ گفت: آب چشمه‌های این منطقه از گذشته به سمت روستای قدیمی معالی آباد و سپس باغات شمال‌غرب شیراز و قصردشت جریان داشته و باغات را آبیاری می‌کرده است. امروز نیز با وجود کاهش دبی آب بر اثر برداشت‌های بی‌رویه، همین منابع همچنان نقش مهمی در حفظ باغات باقی‌مانده دارند.

وی ادامه داد: وسعت باغات شیراز که زمانی حدود ۳هزار و ۵۰۰ هکتار بود، به دلیل مدیریت نامناسب شهری به حدود یکهزار هکتار کاهش یافته است. اگر همین منابع آبی موجود به درستی مدیریت شوند و برداشت‌های بی‌رویه صورت نگیرد، می‌توان باغات باقیمانده را حفظ کرد.

رئیس هیئت‌مدیره کانون سبز فارس با اشاره به وضعیت رودخانه نهر اعظم نیز گفت: این نهر یکی از مهم‌ترین منابع آبی تاریخی شیراز بود اما به دلیل نبود مدیریت صحیح و برداشت‌های متعدد از منابع آب، عملاً کارکرد گذشته خود را از دست داده است.

وی افزود: در سال‌های اخیر، مسئولان از هدف ایجاد یک دریاچه گردشگری در محل سد تنگ سرخ سخن می‌گویند و حتی ساخت مجموعه‌های گردشگری، ساختمان‌ها و سایر تأسیسات پیرامون آن را مطرح کرده‌اند. این در حالی است که چنین پروژه‌هایی نیازمند حجم زیادی آب هستند و مشخص نیست این آب از چه منبعی تأمین خواهد شد.

نگرانی از هدایت حقابه باغات قصردشت به سمت پروژه‌های گردشگری

ایزدی تصریح کرد: نگرانی اصلی این است که حقابه باغات قصردشت به سمت پروژه‌های گردشگری، پارک‌های بزرگ، پارک آبی و آکواریوم هدایت شود؛ موضوعی که با توجه به سوابق مدیریت منابع آب، نگرانی‌ها را دوچندان کرده است.

وی همچنین با اشاره به آثار پایین‌دست این طرح گفت: کاهش جریان آب به سمت رودخانه خشک و دریاچه مهارلو، شرایط این تالاب را بحرانی‌تر خواهد کرد. دریاچه مهارلو هم‌اکنون با خشکی گسترده مواجه است و تشدید این روند، پیامدهای زیست‌محیطی و بهداشتی فراوانی برای منطقه خواهد داشت.دریاچه بختگان نیز با وسعت حدود ۱۲۰ هزار هکتار به کویر نمک تبدیل شده و زیستگاه ارزشمند فلامینگوها از بین رفته است. ادامه چنین روندی می‌تواند سرنوشت مشابهی را برای سایر زیست‌بوم‌های استان رقم بزند.

ایزدی با بیان اینکه ریزگردهای نمکی و فلزات سنگین ناشی از خشکی دریاچه مهارلو سلامت مردم را تهدید می‌کند، گفت: هم‌اکنون بسیاری از ساکنان اطراف دریاچه با مشکلات پوستی، گوارشی و سایر بیماری‌ها مواجه هستند و اجرای این طرح می‌تواند شرایط را وخیم‌تر کند.

وی همچنین اظهار کرد: احداث سازه‌های متعدد در دامنه دراک، از جمله پروژه‌های ساختمانی، تاکنون مسیر ورود هوای پاک به شیراز را مختل کرده و افزایش دمای برخی مناطق شهر را به دنبال داشته است. اجرای سد و توسعه ساخت‌وسازهای جدید این وضعیت را تشدید خواهد کرد.

رئیس هیئت‌مدیره کانون سبز فارس در ادامه به وضعیت منطقه حفاظت‌شده تنگ سرخ اشاره کرد و گفت: حدود دو سال از ارتقای این منطقه به منطقه حفاظت‌شده با وسعت حدود ۱۲ هزار هکتار می‌گذرد، اما هنوز حتی یک پاسگاه محیط‌بانی یا نیروی حفاظتی مستقر در منطقه وجود ندارد و حفاظت از آن عملاً رها شده است.

وی تأکید کرد: مردم محلی همواره در حفاظت از این منطقه همراه بوده‌اند، اما حفاظت فیزیکی از عرصه‌های طبیعی وظیفه دستگاه‌های مسئول است و سازمان حفاظت محیط زیست باید علاوه بر استقرار نیرو، با آموزش، فرهنگ‌سازی و حضور مؤثر، از ارزش‌های اکوسیستم شمال‌غرب شیراز دفاع کند.

ایزدی خاطرنشان کرد: آنچه امروز در تنگ سرخ مشاهده می‌شود، نتیجه بی‌توجهی و انفعال دستگاه‌هایی است که بر اساس قانون وظیفه دارند از ارزش‌های اکولوژیک شمال‌غرب شیراز حفاظت کنند و در برابر طرح‌های مخرب، موضعی قاطع و کارشناسی داشته باشند.

 گزارش ارزیابی سد تنگ سرخ همچنان دارای ایراد است

معاون محیط زیست انسانی اداره‌کل حفاظت محیط زیست فارس نیز گفت: گزارش ارزیابی زیست‌محیطی سد تنگ سرخ پس از بررسی‌های کارشناسی، همچنان دارای ایراداتی است و تاکنون هیچ‌گونه نظر یا خروجی نهایی از سوی سازمان حفاظت محیط زیست کشور درباره این پروژه به استان اعلام نشده است.

قاسم نهاوندی در گفت و گو با ایلنا اظهار کرد: ارائه و بررسی گزارش ارزیابی زیست‌محیطی سد تنگ سرخ در اختیار استان نبوده و تصمیم‌گیری درباره آن در حوزه اختیارات سازمان حفاظت محیط زیست کشور قرار دارد. گزارش تهیه‌شده در سال‌های گذشته با ایراداتی مواجه شد و مقرر شد مشاور نسبت به رفع این موارد اقدام کند.

وی افزود: پیش از آخرین جلسه نیز مشاور، گزارش ارزیابی سد تنگ سرخ را در اداره‌کل حفاظت محیط زیست فارس ارائه کرد، اما پس از بررسی‌های کارشناسی، همچنان ایراداتی به گزارش وارد بود. تمامی این ایرادات، پیشنهادها و نظرات کارشناسی برای تصمیم‌گیری به سازمان حفاظت محیط زیست کشور ارسال شده است.

معاون محیط زیست انسانی اداره‌کل حفاظت محیط زیست فارس با بیان اینکه تاکنون پاسخی از سوی سازمان مرکزی دریافت نشده است، گفت: ایراداتی که مطرح شده، حتماً باید برطرف شود. بخشی از این ایرادات قابلیت مدیریت و رفع دارد، اما برخی دیگر ممکن است به‌گونه‌ای باشد که عملاً امکان رفع آن‌ها وجود نداشته باشد و در نهایت سازمان حفاظت محیط زیست کشور باید درباره آن تصمیم‌گیری کند.

نهاوندی در پاسخ به این پرسش که آیا در صورت رفع ایرادات امکان اجرای سد تنگ سرخ وجود دارد، گفت: بخشی از ایرادات قابلیت مدیریت دارد، اما درباره برخی دیگر باید سازمان حفاظت محیط زیست کشور نظر نهایی را اعلام کند.

وی ادامه داد: در جلسات آینده، گزارش ارزیابی سد تنگ سرخ بار دیگر با حضور مسئولان، نمایندگان دستگاه‌های ذی‌ربط و صاحب‌نظران بررسی خواهد شد و پس از جمع‌بندی، سازمان حفاظت محیط زیست کشور تصمیم نهایی را اتخاذ می‌کند.

معاون محیط زیست انسانی اداره‌کل حفاظت محیط زیست فارس تصریح کرد: جمع‌بندی آخرین جلسه این بود که همچنان ایراداتی به گزارش ارزیابی سد تنگ سرخ وارد است و این موارد باید در سازمان حفاظت محیط زیست کشور بررسی شود. از آنجا که در سطح استان درباره این پرونده به جمع‌بندی واحدی نرسیده‌ایم، تصمیم نهایی در اختیار سازمان حفاظت محیط زیست کشور خواهد بود.

تنگ‌سرخ با هدف مهار سیلاب‌های مخرب شیراز بازطراحی شد

این در حالی است که مجری طرح سد تنگ‌سرخ  شیراز در مصاحبه‌ای پیش از این گفته است سیلاب‌های  گذشته در رودخانه خشک شیراز خسارات قابل توجهی به این کلانشهر وارد کرده و به دلیل آنکه تنگ‌سرخ یکی از شاخه‌های اصلی تغذیه‌کننده این رودخانه است، همواره به‌عنوان یکی از کانون‌های بالقوه ایجاد سیلاب‌های مخرب مورد توجه قرار داشته است؛ از همین رو اجرای سازه‌ای برای کنترل این مخاطرات در دستور کار قرار گرفته است.

به گفته وی، این طرح که سابقه آن به حدود دو دهه قبل بازمی‌گردد، در سال ۱۴۰۱ با تشکیل کارگروهی تخصصی متشکل از اساتید دانشگاه و کارشناسان دستگاه‌های مرتبط مورد بازنگری قرار گرفت و در نتیجه آن، هدف تأمین آب از پروژه حذف و تمرکز اصلی بر کنترل سیلاب قرار داده شد.

وی  گفته است: در مطالعات جدید، نوع سازه از حالت مخزنی به تأخیری–مخزنی تغییر یافته و عملکرد آن به‌گونه‌ای بازطراحی شده که سیلاب‌ها به‌صورت موقت مهار و سپس با تأخیر زمانی و دبی کنترل‌شده به پایین‌دست منتقل شوند، بدون آنکه ذخیره‌سازی دائمی آب انجام گیرد.

مجری طرح سد تنگ‌سرخ شیراز همچنین درباره ملاحظات زمین‌شناسی معتقد است هیچ گسل فعالی ساختگاه سد را قطع نمی‌کند و گسل سبزپوشان به‌عنوان نزدیک‌ترین گسل فعال در فاصله‌ای حدود سه کیلومتری قرار دارد که در مطالعات لرزه‌زمین‌ساخت لحاظ شده است.

 به گفته او، سازند اصلی محل احداث سد آغاجاری است و با وجود برخی رخدادهای سازند گچساران در حاشیه‌ها، محل احداث از نظر ساختگاهی مستقل و ایمن ارزیابی شده است.