گرانی و کمبود دارو، روند درمان معتادان را مختل کرده است

«سعید صفاتیان» مدیرکل پیشین درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر، درمانگر و پژوهشگر حوزه اعتیاد در در خصوص بسیاری از مراجعه‌کنندگان از گرانی دارو و کمبود اقلام حیاتی در این مراکز گلایه دارند؛ به خبرنگار ایلنا گفت: در مراکز درمان اعتیاد ۳ نوع دارو متادون، بوپرنورفین و شربت تریاک موجود است. متأسفانه از چند ماه پیش، میزان موجودی شربت تریاک به‌شدت کاهش یافته است.

وی ادامه داد: ماده اولیه این شربت، تریاک است و این ماده پیش‌تر در افغانستان کشت می‌شد و فرآیند تأمین آن به این صورت بود که نیروهای انتظامی کشفیات خود را به کارخانه‌ها و وزارت بهداشت تحویل می‌دادند و سپس وزارت بهداشت نیز از طریق کارخانه‌های مربوطه، شربت تریاک را تولید می‌کرد.

وی افزود: از زمان روی کار آمدن طالبان در افغانستان و اعلام توقف کشت تریاک پیش‌بینی من مبنی بر کمبود شربت تریاک در ایران محقق شد. متأسفانه وزارت بهداشت، ستاد مبارزه با مواد مخدر و سایر نهادهای متولی نسبت به این پیامد توجه کافی نشان ندادند. پیامد این بی‌توجهی را از سال‌های ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴ مشاهده می‌کنیم. از سال ۱۴۰۴ به بعد، کمبود شربت تریاک چنان شدت یافت که ابتدا در یک مرکز درمانی، از هر ۱۰۰ مراجعه‌کننده، تنها ۵۰ نفر دارو دریافت می‌کردند، این میزان به‌تدریج افزایش یافت و به ۳۰ نفر رسید. در نهایت، با نزدیک شدن به ایام عید، این رقم به ۱۰ یا ۱۵ نفر از هر ۱۰۰ مراجعه‌کننده تقلیل یافت که نشان‌دهنده بحران شدید در تأمین دارو از سوی وزارت بهداشت و دانشگاه‌های علوم پزشکی است.

این کارشناس حوزه اعتیاد در ادامه خاطرنشان کرد: در پی این کمبود، مراکز درمانی قادر نبودند جایگزین‌هایی نظیر متادون یا شربت‌های دیگر را ارائه دهند. این وضعیت، دولت را به تکاپو واداشت تا راهکاری بیابد. حتی شنیده‌هایی وجود داشت مبنی بر اینکه وزارت بهداشت برای تأمین نیاز خود درصدد خرید از افغانستان بوده، اما این درخواست با مخالفت مواجه شد.

به گفته وی پیش از بروز جنگ و مشکلات اخیر، یکی از راهکارهای مطرح‌شده این بود که در داخل کشور اقدام به کشت تریاک کنیم تا بتوانیم محصولات مورد نیاز را استخراج کنیم. با این حال، این طرح نیز در نهایت به نتیجه نرسید. مجدداً این پیشنهاد مطرح شد که از سازمان ملل درخواست شود تا تریاک را از کشورهایی که به صورت قانونی اقدام به کشت و استحصال آن می‌کنند — نظیر هند و ترکیه — تأمین کند. این وضعیت، بازتاب‌دهنده ضعف عملکرد ستاد مبارزه با مواد مخدر و عدم هماهنگی میان این ستاد و سایر نهادهای متولی است.

صفاتیان با انتقاد از عملکرد مسئولان مربوطه گفت: در این میان، لازم به ذکر است که دکتر پزشکیان، رئیس کنونی ستاد مبارزه با مواد مخدر، پیش‌تر در دوران معاونت در وزارت بهداشت، ریاست کمیته درمان اعتیاد را بر عهده داشتند. در دوران ریاست ایشان بر کمیته درمان، بنده به عنوان دبیر این کمیته فعالیت می‌کردم و احتمالاً حدود دو سال با هم در جلسات مشترک حضور داشتیم. با توجه به اینکه ایشان با این فرآیندها و روندها آشنایی پانزده‌ساله دارند، برای من بسیار تعجب‌آور است که ایشان فشار لازم را بر وزارت بهداشت وارد نکردند تا مسئله تولید شربت تریاک را حل کنند؛ اقدامی که می‌توانست شامل انعقاد قرارداد با افغانستان، سازمان ملل یا کشورهایی نظیر ترکیه باشد.

وی در ادامه تصریح کرد: در مورد سایر داروهای اعتیادی نظیر متادون، مواد اولیه آن‌ها از خارج از کشور وارد می‌شود؛ برای نمونه از کشورهای اروپای شرقی، اروپای غربی یا از منطقه تاسمان در استرالیا تأمین می‌گردد. ایشان می‌توانستند برای تأمین این مواد اولیه هماهنگی‌های لازم را به عمل آورند. با توجه به اینکه افغانستان دیگر اقدام به کشت تریاک نمی‌کند، پیش‌بینی می‌کنم که در ماه‌های آینده، هم برای شربت تریاک و هم برای متادون و سایر داروهای درمان اعتیاد، با چالش‌های جدی مواجه شویم، چرا که‌ عدم تأمین مواد اولیه به دلیل مشکلات ارزی، این بحران را به یک مسئله طولانی‌مدت تبدیل خواهد کرد.

صفاتیان معتقد است: مشکل اصلی صرفاً گرانی دارو نیست، بلکه چالش بنیادین در اینجاست که وقتی مصرف‌کنندگان به مراکز درمانی مراجعه می‌کنند و با کمبود دارو مواجه می‌شوند، ناگزیر به بازار آزاد مراجعه می‌کنند. از آنجایی که قیمت تریاک در بازار غیرقانونی نیز بسیار بالا است، این افراد ممکن است به سمت مواد روان‌گردان خطرناک‌تر مانند شیشه، سوق پیدا کنند. خطر اصلی دقیقاً همین‌جاست؛ یعنی تبدیل شدن مصرف‌کننده به فردی با مصرف چندگانه که همزمان از تریاک، قرص‌های روان‌گردان و شیشه استفاده می‌کند.

وی بیان داشت: اگرچه این نگرانی تنها محدود به تریاک نیست و سایر مواد نیز در مراکز درمان اعتیاد مورد بحث قرار می‌گیرند، اما در حال حاضر به دلیل بحران موجود، این موضوع به‌طور ویژه در مورد تریاک بسیار ملموس و نگران‌کننده است. علاوه بر وابستگی به تریاک، این افراد ناچار به مصرف قرص‌های متادون و شیشه نیز می‌شوند که فرآیند درمان را به‌شدت دشوار و پیچیده می‌کند. این وضعیت، پیامدهای جبران‌ناپذیری را برای خانواده‌ها به همراه دارد که شامل عوارض فردی، جسمی، روانی، اجتماعی و اقتصادی است.

این کارشناس مبارزه با اعتیاد افزود: دلیل اصلی سوق یافتن افراد به سمت مصرف شیشه این است که وقتی مصرف‌کننده تریاک نمی‌تواند فرآیند ترک را طی کند و با محدودیت‌های مالی مواجه می‌شود، دچار بحران می‌شود. برای مثال، فردی که روزانه تنها ۲۰۰ هزار تومان برای مصرف مواد در نظر می‌گیرد، با این مبلغ نمی‌تواند مقدار مناسبی از تریاک باکیفیت تهیه کند. در نتیجه این وضعیت، او را ناچار می‌کند که به سراغ شیشه برود تا بتواند با هزینه کمتر، به آن سطح از لذت و پاداش مغزی که مد نظر دارد، دست یابد.

به گفته وی اتفاقاً در مراکز درمانی، هنوز اکثریت مراجعان از میان مصرف‌کنندگان تریاک هستند. اگرچه امروزه الگوهای اعتیاد به‌شدت تغییر کرده و مواد صنعتی نیز رواج یافته‌اند، اما مواد روان‌گردانی نظیر شیشه هنوز نتوانسته‌اند جایگزین مصرف‌کنندگان تریاک در ورودیِ مراکز درمانی شوند. در واقع، بیشتر مراجعانی که برای درمان اقدام می‌کنند، افرادی هستند که سال‌های طولانی است که مصرف مواد دارند. در مقابل، مصرف‌کنندگان شیشه معمولاً پس از سه یا چهار سال شروع به مصرف، برای درمان اقدام نمی‌کنند و حتی اگر این مدت به ۵ یا ۶ سال نیز برسد، باز هم تمایلی به مراجعه به مراکز درمانی ندارند.

صفاتیان اظهار کرد: بنابراین، کسانی که در حال حاضر برای دریافت خدمات درمانی به این مراکز مراجعه می‌کنند، عمدتاً همان مصرف‌کنندگان سنتی تریاک هستند. بسیاری از این افراد پس از دو دهه زندگیِ مختل‌شده و فروپاشی وضعیت روحی و شرایط زندگی، سرانجام به سوی درمان اقدام می‌کنند. اگرچه ممکن است تصور شود مشکل اصلی تنها گله‌گزاری مصرف‌کنندگان درباره سنتی یا صنعتی بودن مواد مصرفی است، اما واقعیت این است که موضوع بسیار فراتر از این‌هاست.

وی ادامه داد: همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردم، پیامد این بحران بسیار گسترده است. اکنون با ترکیبِ «گرانی دارو»، «کمبود دارو» و «عدم دسترسی به مواد باکیفیت» مصرف‌کنندگان ناگزیر به تبدیل شدن به مصرف‌کنندگان چندگانه (تریاک و شیشه) شده‌اند. این روند، علاوه بر تحمیل هزینه‌های بسیار بالا به خانواده‌ها، فشار مضاعفی را بر ساختار سلامت و جامعه ایران وارد می‌کند.

صفاتیان در پایان گفت: به نظر من، ریشه‌ی کمبود و گرانی دارو لزوماً به تحریم‌ها مربوط نمی‌شود، بلکه این مسئله بیش از هر چیز با ضعف عملکرد ستاد مبارزه با مواد مخدر در ارتباط است. این نهاد نتوانست از همان ابتدا با افغانستان هماهنگی لازم را برقرار کند تا مساله کاهش تولید در آن کشور را جبران کند. در حالی که بسیاری از کشورها همچنان به کشت تریاک ادامه می‌دهند، ایران می‌توانست از این فرصت استفاده کند. سال‌های گذشته، بنده در مجمع تشخیص مصلحت نظام برای پیگیری دریافت مجوز کشت تریاک تلاش می‌کردم و ایران پیش‌تر نیز مجوزهای لازم را دریافت کرده بود، اما متأسفانه نهادهای ذی‌ربط نتوانستند در این حوزه عملکرد مؤثری داشته باشند. در نهایت، متوجه شدم که آنچه باعث بروز این بحران شده، ضعف عملکرد اجرایی خودِ این دستگاه‌ها بوده است.