تهران چند نفر را می‌تواند تحمل کند؟

فرزاد گودرز، کارشناس محیط‌زیست: برای هر یک از این مشکلات نیز راهکارهایی ارائه شده است؛ از توسعه مترو و اتوبوس گرفته تا اسقاط خودروهای فرسوده، بهبود کیفیت سوخت، مدیریت مصرف آب و گسترش فضای سبز. اما به نظر می‌رسد پیش از همه این مباحث، یک پرسش بنیادی وجود دارد که کمتر درباره آن گفت‌وگو کرده‌ایم:

ظرفیت تهران چند نفر است؟

این پرسش در واقع به مفهوم «ظرفیت زیستی شهر» بازمی‌گردد. ظرفیت زیستی به زبان ساده، حداکثر جمعیت و سطح فعالیتی است که یک سرزمین می‌تواند بدون تخریب منابع طبیعی، افت کیفیت زندگی و ایجاد بحران‌های پایدار در خود جای دهد. این ظرفیت تابع منابع آب، کیفیت هوا، توان اکولوژیک، زیرساخت‌های حمل‌ونقل، انرژی، خدمات شهری و ظرفیت مدیریت محیط‌زیست است.
امروز بسیاری از نشانه‌ها حاکی از آن است که تهران با محدودیت‌های جدی زیست‌محیطی و زیرساختی مواجه شده و پرسش از ظرفیت واقعی این کلان‌شهر، دیگر یک بحث دانشگاهی نیست؛ بلکه ضرورتی برای سیاست‌گذاری و آینده‌نگری است.

ظرفیت شهر نادیده گرفته می‌شود

تجربه شهرهای بزرگ جهان نشان می‌دهد بی‌توجهی به ظرفیت‌های محیطی و منابع پایه، می‌تواند شهرها را تا آستانه بحران‌های جدی پیش ببرد.
در سال ۲۰۱۸، شهر کیپ‌تاون آفریقای جنوبی به «روز صفر» نزدیک شد؛ روزی که احتمال قطع آب لوله‌کشی برای میلیون‌ها نفر وجود داشت. در سال ۲۰۱۹ نیز شهر چنای هند با خشک شدن بخش عمده منابع تأمین آب خود مواجه شد. در هر دو مورد، رشد جمعیت، افزایش مصرف و فشار بر منابع طبیعی، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری بحران داشت.
درس مشترک این تجربه‌ها روشن است: اگر ظرفیت یک شهر شناخته و مدیریت نشود، بحران دیر یا زود خود را نشان خواهد داد.
 
تهران؛ عددها چه می‌گویند؟

مطالعات طرح جامع تهران در سال‌های گذشته، سقف جمعیت‌پذیری شهر را حدود ۹ میلیون نفر برآورد کرده بودند. این در حالی است که برآوردها نشان می‌دهد جمعیت شناور و روزانه تهران در بسیاری از روزها به حدود ۱۳ تا ۱۴ میلیون نفر می‌رسد و میلیون‌ها سفر میان تهران و شهرهای پیرامونی انجام می‌شود. در سال‌های اخیر نیز بسیاری از مدیران و کارشناسان نسبت به عبور تهران از ظرفیت توسعه‌ای خود هشدار داده‌اند.

از جمله محسن پیرهادی، رئیس فراکسیون مدیریت شهری مجلس که اعلام کرده تهران در عمل بیش از ظرفیت اصولی خود جمعیت پذیرفته است. عباس آخوندی، وزیر پیشین راه و شهرسازی نیز در اظهاراتی مشابه، به فاصله معنادار میان ظرفیت پیش‌بینی‌ شده و جمعیت فعلی پایتخت اشاره کرده است. اما شاید تازه‌ترین و جدی‌ترین هشدار را باید در رویدادی جست که در سال ۱۴۰۴ رقم خورد: تهران به «ساعت صفر آب» نزدیک شد.

در آبان‌ماه ۱۴۰۴، ذخیره سدهای تأمین‌کننده آب تهران به کمترین میزان در دهه‌های اخیر رسید و هشدار داده شد در صورت تداوم شرایط موجود، پایتخت با بحران جدی تأمین آب مواجه خواهد شد. هرچند بارش‌های بعدی بخشی از فشار را کاهش داد، اما این رویداد نشان داد مسأله آب در تهران دیگر یک تهدید دوردست نیست، بلکه به یک چالش واقعی و جاری تبدیل شده است.
فراتر از بحث جمعیت و بحران آب، پژوهش‌های علمی نیز تصویری نگران‌کننده ارائه می‌کنند. بر اساس پژوهش «تحلیل پیامدهای رد پای بوم‌شناختی کلان‌شهر تهران بر پایداری آن» که در سال ۱۴۰۴ در نشریه علمی «شهر پایدار» منتشر شده، رد پای بوم‌شناختی کلان‌شهر تهران ۶.۱۲ هکتار و ظرفیت زیستی آن تنها ۰.۰۱۴۱ هکتار به ازای هر نفر برآورد شده است. پژوهشگران همچنین اعلام کرده‌اند تهران با کسری بوم‌شناختی گسترده مواجه است و در صورت تداوم الگوی فعلی مصرف، برای تأمین نیازهای خود به محدوده‌ای چند صد برابر مساحت فعلی‌اش نیاز خواهد داشت.
اما نکته مهم اینجاست که تاکنون ظرفیت زیستی تهران به صورت رسمی، شفاف و الزام‌آور تعیین و اعلام نشده است. هرچند مطالعات دانشگاهی و پژوهشی ارزشمندی در این زمینه انجام شده، اما هنوز سندی رسمی که مبنای سیاست‌گذاری توسعه شهری قرار گیرد، وجود ندارد.
با این حال، حتی بدون چنین سندی نیز نشانه‌ها آشکار هستند؛ فرونشست زمین در برخی مناطق جنوب و جنوب‌غرب تهران، آلودگی هوای مزمن، فشار فزاینده بر منابع آب، ترافیک سنگین و کاهش کیفیت زندگی شهروندان، همگی بیانگر آن هستند که فشار وارده بر منابع طبیعی و زیرساخت‌های تهران از سطح پایداری فاصله گرفته و ضرورت تعیین ظرفیت زیستی شهر را بیش از پیش آشکار کرده است.

وقتی ظرفیت یک شهر پر می‌شود

عبور از ظرفیت‌های محیطی و زیرساختی، خود را در قالب مجموعه‌ای از بحران‌های به ‌هم‌ پیوسته نشان می‌دهد. اولین نشانه، آلودگی هواست. افزایش جمعیت به معنای افزایش خودروها، موتورسیکلت‌ها، ساختمان‌ها، مصرف انرژی و سفرهای شهری است. نتیجه طبیعی این روند، افزایش انتشار آلاینده‌ها و کاهش کیفیت هوا خواهد بود.
دومین نشانه، فشار بر منابع آب است. تهران بخش مهمی از نیاز آبی خود را از منابع زیرزمینی تأمین می‌کند. برداشت بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی در کنار خشکسالی‌های متوالی، به یکی از عوامل اصلی فرونشست زمین تبدیل شده است.

بر اساس گزارش‌های رسمی، در برخی مناطق جنوب و جنوب‌غرب تهران نرخ فرونشست به بیش از ۳۰ سانتی‌متر در سال رسیده است؛ رقمی که در میان بالاترین نرخ‌های ثبت ‌شده در جهان قرار دارد. سومین نشانه، ناکارآمدی تدریجی زیرساخت‌های حمل‌ونقل و خدمات شهری است. هرچند توسعه مترو و سایر زیرساخت‌ها ادامه داشته، اما فاصله میان ظرفیت موجود و نیاز واقعی شهر همچنان قابل توجه است.
چهارمین نشانه نیز کاهش کیفیت زندگی شهروندان است؛ از افزایش زمان سفرهای روزانه گرفته تا آلودگی هوا، فشار بر خدمات عمومی و افزایش هزینه‌های زندگی.

چه کسی باید ظرفیت را تعیین کند؟

در اینجا یک سؤال اساسی مطرح می‌شود: چه نهادی مسئول تعیین و اعلام ظرفیت زیستی تهران است؟
شورای عالی شهرسازی و معماری؟ سازمان حفاظت محیط‌زیست؟ وزارت کشور؟ شهرداری تهران؟ یا مجموعه‌ای از این نهادها؟ واقعیت آن است که اگرچه در طرح‌های جامع و تفصیلی تهران درباره سقف جمعیت‌پذیری و ظرفیت بارگذاری شهری ارقامی مطرح شده است، اما تاکنون سندی رسمی و الزام‌آور که ظرفیت زیستی تهران را بر پایه منابع آب، کیفیت هوا، توان اکولوژیک، پسماند، انرژی و ظرفیت زیرساختی شهر تعیین کند، مبنای سیاست‌گذاری‌های توسعه‌ای قرار نگرفته است.
 
یک پیشنهاد برای آینده

اگر بپذیریم که تهران دارای محدودیت‌های واقعی زیست‌محیطی و زیرساختی است، اولین گام آن است که این محدودیت‌ها به صورت علمی، شفاف و رسمی اندازه‌گیری شوند. پیشنهاد می‌شود با همکاری سازمان حفاظت محیط‌زیست، وزارت کشور، شهرداری تهران، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی، «سند ظرفیت زیستی کلان‌شهر تهران» تدوین و منتشر شود.
این سند می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
• تعیین ظرفیت زیستی تهران بر اساس شاخص‌های آب، هوا، انرژی، پسماند، حمل‌ونقل و فضای سبز؛
• تعیین سقف‌های توسعه و بارگذاری جمعیتی متناسب با ظرفیت‌های موجود؛
• ایجاد نظام پایش و گزارش‌دهی سالانه برای ارزیابی وضعیت شهر؛
• تبدیل ظرفیت زیستی به یکی از معیارهای اصلی تصمیم‌گیری در طرح‌های توسعه شهری.
اما محاسبه به تنهایی کافی نیست. تا زمان تدوین این سند و حتی پس از آن، سه اقدام فوری و موازی باید در دستور کار قرار گیرد:
۱. کند کردن روند جمعیت‌پذیری تهران
تا زمانی که ظرفیت واقعی شهر مشخص نشده است، باید از افزایش بیشتر فشار بر منابع و زیرساخت‌ها جلوگیری شود. توسعه متوازن منطقه‌ای، تقویت شهرهای پیرامونی و کاهش تمرکز فعالیت‌ها در پایتخت، می‌تواند در این مسیر مؤثر باشد.
۲. مدیریت مصرف
مدیریت مصرف آب، انرژی و سوخت باید به یک اولویت ملی تبدیل شود. اصلاح الگوهای مصرف، توسعه کنتورهای هوشمند، نظام تعرفه‌گذاری مؤثر و استفاده از مشوق‌ها و ابزارهای آموزشی، می‌تواند نقش مهمی در کاهش فشار بر منابع ایفا کند.
۳. کاهش آلاینده‌ها و ارتقای کیفیت زندگی
توسعه حمل‌ونقل عمومی پاک، نوسازی ناوگان فرسوده، بهبود بهره‌وری انرژی ساختمان‌ها، توسعه فضای سبز و کنترل منابع آلاینده باید با سرعت بیشتری دنبال شود. هدف نهایی صرفاً کاهش آلودگی نیست؛ بلکه ارتقای کیفیت زندگی شهروندان است.
این اقدامات نباید به نتیجه مطالعات آینده موکول شوند. تداوم فرونشست زمین، بحران آب و آلودگی هوا، نشانه‌هایی جدی از فشار فزاینده بر منابع و زیرساخت‌های شهر هستند و ضرورت اقدام فوری را نشان می‌دهند.

جمع‌بندی
تهران امروز با چالش‌هایی روبه‌رو است که هر کدام به تنهایی می‌توانند کیفیت زندگی میلیون‌ها شهروند را تحت‌تأثیر قرار دهند. آلودگی هوا، کمبود آب، فرونشست زمین، ترافیک و فشار بر زیرساخت‌ها، هر یک نشانه‌ای از یک واقعیت بزرگ‌تر هستند: ضرورت توجه به ظرفیت‌های واقعی شهر.
رویداد نزدیک شدن تهران به «ساعت صفر آب» در سال ۱۴۰۴ هشداری جدی بود که نباید نادیده گرفته شود.
شاید زمان آن رسیده باشد که پیش از هر برنامه جدید برای توسعه پایتخت، ابتدا به این پرسش پاسخ دهیم:
تهران چند نفر را می‌تواند تحمل کند؟
پاسخ به این سؤال صرفاً یک بحث علمی نیست؛ بلکه نقطه آغاز برنامه‌ریزی مسئولانه برای آینده پایتخت و تضمین حق نسل‌های امروز و فردا برای برخورداری از هوای پاک، آب پایدار و کیفیت زندگی مناسب است.

سؤال اصلی
آیا زمان آن نرسیده است که تدوین «سند رسمی ظرفیت زیستی تهران» به یک تکلیف قانونی برای دولت و نهادهای مسئول تبدیل شود؟

منابع اصلی
1. مقاله «تحلیل پیامدهای رد پای بوم‌شناختی کلان‌شهر تهران بر پایداری آن»، نشریه شهر پایدار، دوره ۸، شماره ۲، سال۱۴۰۴.
2. مطالعات طرح جامع شهر تهران.
3. گزارش‌های رسمی مرکز آمار ایران.
4. گزارش‌های سازمان نقشه‌برداری کشور درباره فرونشست تهران.
5. گزارش‌های شرکت آب منطقه‌ای تهران.
6. اظهارات محسن پیرهادی درباره ظرفیت جمعیتی تهران.
7. اظهارات عباس آخوندی درباره ظرفیت‌پذیری تهران.
8. مطالعات و گزارش‌های مرتبط با بحران آب در کیپ‌تاون (۲۰۱۸) و چنای (۲۰۱۹).