رشد صفر جمعیت تا ۱۵ سال آینده

محدثه جعفری،گروه اجتماعی:یعنی به ازای هر فرد که در این استان‎ها فوت می‌کند، حتی یک تولد هم نداریم. سالانه حدود ۶۰ تا ۷۰ هزار ولادت در ایران کاهش پیدا می‎کند، با این اوصاف زنگ خطر جمعیتی بیش از هر زمان دیگری به صدا در آمده است. هشداری که اگر جدی گرفته نشود به گفته مسئولان وزارت بهداشت تا ۱۵ سال آینده رشد جمعیت ایران به صفر می‎رسد.
 ایران در دهه ۶۰ یکی از جوان‌ترین جمعیت‌های جهان را داشت و سالانه بیش از دو میلیون تولد در کشور به ثبت می‎رسید. دکتررضا سعیدی، رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت با اشاره به روند کاهش تولدها در ایران درباره رسیدن به نقطه صفر رشد جمعیت هشدار می‎ دهد و به «ایران» می‎ گوید: «جمعیت شناسان می‎ گویند، اگر باروری کلی روی ۱.۵ بماند و بالاتر نرود ظرف ۶۵ سال جمعیت یک جامعه به حدود نصف کاهش پیدا می‎کند. نرخ باروری در سال گذشته روی ۱.۰۳۵ قرار گرفته است با این اوصاف، از شاخص کلی برای کاهش به نصف جمعیت هم کمتر هستیم. این رقم درحالی مطرح می‎ شود که هر سال حدود ۶۰ تا ۷۰ هزار ولادت در کشور کاهش پیدا می‎ کند. درحال حاضر، سالانه حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار نفر به جمعیت کشور اضافه می‎شود، اما به تدریج جامعه پیر و تعداد ولادت‎ها کاهش و مرگ و میرها افزایش می ‎یابد. طبق پیش‌بینی‎ های انجام شده تا دو دهه آینده یعنی حدود سال ۱۴۲۰ تا ۱۴۲۵ رشد جمعیت کشور به صفر خواهد رسید، البته تا آن زمان رشد جمعیت کشور مثبت است و جمعیت حدود ۸۷ میلیون ایرانی، به حدود ۹۳ میلیون نفر می‎رسد. اگر با همین روند حرکت کنیم تا حدود ۱۵ سال آینده اول رشد جمعیت صفر می‎ شود و بعد منفی و در نهایت کاهش جمعیت کشور و سالمندی جمعیت را تجربه می‎کنیم.»

رشد جمعیت در گیلان منفی است

رئیس مرکز جوانی جمعیت درباره میزان تولد در استان‎های مختلف کشور توضیح می‎دهد: «در حال حاضر بهترین وضعیت زاد و ولد در استان‎های سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی و خوزستان است. در سیستان و بلوچستان نرخ خام ولادت ‎ها (هرتولد به ازای هر ۱۰۰۰ نفر جمعیت) ۲۵ تولد به ازای هر یکهزار نفر جمعیت است و بدترین شرایط متعلق به استان‎های گیلان، مازندران، البرز، مرکزی و تهران است. مثلاً در گیلان به ازای هر یکهزار نفر جمعیت، ۶ نوزاد متولد می‎ شود. البته اصطلاحی به نام نرخ باروری کلی(TFR) هم داریم که میانگین تعداد نوزاد متولد شده به ازای زنان۱۵ تا ۴۹ ساله کشور که در سنین باروری هستند را نشان می‎ دهد.

با این اوصاف، اگر این نرخ بالای ۲.۱ تا ۲.۵ باشد، تعداد تولدها بالاتر از نرخ جایگزینی است. به زبان ساده به تعداد افرادی که فوت می‎کنند، نوزاد متولد می‎شود؛ یعنی با کسب این آمار می‎توان امیدوار بود، جمعیت کشور ثابت بماند. اگر TFR بالاتر از ۲.۵ باشد، جمعیت افزایش پیدا می‎کند و اگر پایین‎تر از ۲.۱ باشد، جمعیت کشور کاهش می‎ یابد. براساس این تعاریف، استان سیستان بلوچستان درسال ۱۴۰۳ با نرخ باروری حدود ۲.۸ به ازای هر زن بیشترین وضعیت باروری را دارد. این درحالی است که گیلان بدترین وضعیت TFR را تجربه می‎کند، چون به ازای هر زن در سن باروری، ۰.۸ فرزند در این استان متولد می‎شود. یعنی به ازای هر فوت حتی یک تولد هم نداریم به همین دلیل رشد جمعیت در گیلان درحال حاضر منفی است.»
سعیدی با اشاره به نرخ TFR در میانگین کشور در سال ۱۴۰۳می‎گوید: «براساس داده‎های وزارت بهداشت، نرخ باروری کلی طی دو سال گذشته روی عدد ۱.۰۴۴ نوزاد بوده که در پایان سال ۱۴۰۴ یعنی سال گذشته به حدود۱.۰۳۵ رسیده است. با وجود چنین آماری کشور به سمت سیاهچاله جمعیتی حرکت می‎ کند. در جوامعی که نرخ TFR آنها به زیر ۱.۵ می‎رسد، ظرف حدود ۶۵ سال جمعیت کشورها به نصف کاهش پیدا می‎کند. چون حدود چهاردهه گذشته این شاخص بین ۶.۵ تا ۷ بود، یعنی آن دوران به ازای هر زن، بیش از ۶ نوزاد متولد می‎شد.»

نیمی از کشورهای دنیا درگیر جوانی جمعیت هستند

سیاست‎های جمعیت ایران تفاوت خاصی با سیاست‎های سایرکشورها ندارد. رئیس مرکز جوانی جمعیت وزارت بهداشت با اشاره به وضعیت سایر کشورها در معضل جهانی فرزندآوری می‎گوید: «تقریباً نیمی از کشورهای جهان درگیر این مشکل هستند و بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته چندین سال است که وارد فاز سالمندی شده‌اند. در کشورهای فرانسه، سوئد، لهستان، آلمان، ژاپن و کره جنوبی مدت‎هاست که برای افزایش زاد و ولد سیاست‎های تشویقی انجام می‌دهند، اما به طور کلی هیچ یک از سیاست‎های تشویقی کشورها در زمینه افزایش تعداد موالید موفق نبوده است. اینکه می‎گویم کاهش نرخ باروری معضلی جهانی است به این دلیل است که بیش از ۶۰ کشور جهان درگیر مسأله کاهش جمعیت جوان و حرکت به سمت سالمندی هستند و تلاش می‎کنند باروری کلی را به بالای ۲ برسانند.»
او درباره جوامع سنتی مثل ایران هم می‎گوید: «به رغم اینکه در آستانه سیاهچاله جمعیتی قرار داریم و میزان زاد و ولد کلی کشور به نسبت زنان در سنین باروری کاهش پیدا کرده است، اما اگر میزان تعداد موالید را بر حسب میزان زوج‎های متأهل جامعه ببینیم، نرخ خوبی داریم. چون ۲.۸ نوزاد به ازای هر زن متأهل در سال ۱۴۰۴ متولد شده است. یعنی نرخ فرزندآوری زنان متأهل بالای ۲و نیم فرزند است.»

کاهش آمار ازدواج در دهه گذشته

در سال ۱۳۹۴ یعنی حدود ۱۰ سال قبل، ۷۰۱ هزارو ۹۶۹ ازدواج در کشور به ثبت رسیده است. رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت با اشاره به این موضوع و کاهش آمار ازدواج در کشور توضیح می‎دهد: «در پایان ۱۴۰۴ حدود ۴۳۱ هزارو ۶۶۴ ازدواج در کشور ثبت شده است. براساس این داده‎ ها می‎توان گفت در یک دهه گذشته ازدواج ‎ها در کشور نصف شده است. اگر آمار سال گذشته را به نسبت سال قبل آن بررسی کنیم، در سال ۱۴۰۳، ۴۷۰ هزارو ۳۷۲ ازدواج داشتیم، یعنی حدود ۴۰ هزار ازدواج طی فقط یک سال کاهش یافته است.»
او با بیان اینکه نرخ خام طلاق در کشور در سه سال گذشته کاهشی بوده، می‎گوید: «نرخ خام یعنی به ازای هر یکهزار نفر چند طلاق اتفاق می‎افتد. در سال ۱۳۹۴ حدود ۱۷۵ هزار مورد رخ داده و در سال ۱۴۰۱ به اوج خودش رسیده و ۲۰۸ هزار طلاق در این سال ثبت شده است. اما در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۸۰ هزارطلاق ثبت شده که به نسبت سال ۱۴۰۱ میزان طلاق ‎ها کاهشی بوده، اما باید در نظر داشته باشیم که در این سال ازدواج‎ ها نیز کاهش پیدا کرده است. در سال ۱۴۰۴ تقریباً به ازای هر ۲.۲ ازدواج یک طلاق رخ داده است.»
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت با اشاره به اینکه وضعیت اقتصاد و تورم کشور روی ازدواج و فرزندآوری تأثیر منفی بسیاری داشته است، توضیح می‎دهد: «برای پیدا کردن راه برون‌رفت از این چاله جمعیتی ابتدا باید مشکل را ریشه ‎یابی کنیم در این میان به غیر از مباحث فرهنگی، موضوعات اجتماعی و اقتصادی بسیاری در کشور داریم که تأثیر مستقیم روی نرخ زاد و ولد گذاشته است که حل کردن آن فقط بر عهده یک سازمان و وزارتخانه نیست. در بحث جمعیت مثلثی داریم که از سه ضلع ازدواج، اشتغال و مسکن تشکیل شده است و برای رسیدن به زاد و ولد باید هر سه ضلع همزمان پیگیری شود تا شاهد تولد نوزاد باشیم.»

خوابگاه و مهدکودک ارزان قیمت سیاست موفق جمعیتی است

به گفته سعیدی، موضوعی که می‎تواند به جوانی جمعیت کمک کند، تعادل ساختارهای اجتماعی در جامعه است. کشور باید به سمت ایجاد قوانین دوستدار خانواده حرکت کند و سازمان‎های دوستدار خانواده داشته باشد. او می‌گوید: «باید خانواده که مجموعه‌ای از مرد، زن و فرزند است را به عنوان اصل قرار دهیم و بررسی کنیم قوانینی که نوشته می‌شود آیا منافاتی با زندگی خانوادگی دارد یا نه. آنچه که امروزه جزو سیاست‎های موفق جمعیتی در جوامع مختلف مثبت ارزیابی شده، ایجاد خوابگاه ها و مهدکودک‎ های ارزان قیمت برای زوج ‎های جوان است. بعضی از کشورها تا حدود ۷ سال برای زوجین مهدکودک رایگان یا نزدیک به رایگان در نظر می‎ گیرند. چون امروزه زن و مرد هر دو شاغل هستند و اگر یک یا دو فرزند خردسال هم داشته باشند، تقریباً همه درآمدشان را باید صرف شهریه مهدکودک کنند. به همین دلیل مراکز دولتی یا سازمان ‎های عمومی باید برای کارمندان‎ فضای مهدکودک فراهم کنند تا فشار مالی که روی خانواده قرار دارد، کاهش یابد. این دو سیاست در ایجاد جوانی جمعیت در کشورها بسیار اثرگذار بوده است.»

برش

بیش از سه میلیون زوج نابارور در کشور داریم

رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت می‎گوید: «در مباحث بهداشت و سلامت باید قبول کنیم، بیش از سه میلیون زوج نابارور در کشور داریم. یعنی افرادی که ازدواج کرده‌اند و فرزند هم می‎خواهند اما به دلایلی بارداری رخ نمی‌دهد. برای کمک به این افراد حوزه بهداشت و درمان شرایطی را فراهم کرده تا درمان این زوجین با کمترین هزینه و بهترین خدمات انجام شود. وزارت بهداشت با کمک بیمه‌های پایه حمایت‎های خوبی از زوجین نابارور انجام می‎دهد. البته مواردی مثل سقط جنین و شیوه زایمان را هم در این حوزه داریم که باید روی آن بیشتر کار کنیم.»