تدوین چارچوب‌های نظارتی برای استفاده از هوش مصنوعی

غزل ثانی، گروه اجتماعی: کوروش حمیدزاده، دبیر کارگروه هوش مصنوعی وزارت آموزش و پرورش، در گفت‌و‌گو با «ایران» درباره استفاده روزافزون از هوش مصنوعی و تأثیر آن بر کاهش علم و آگاهی دانش‌آموزان می‌گوید:«هوش مصنوعی یک فناوری اجتناب‌ناپذیر است. واقعیت این است که ابزارهای هوش مصنوعی ساخته شده‌اند تا مورد بهره‌برداری قرار بگیرند، اما متأسفانه نتوانستیم پیش از ورود گسترده این فناوری، سازوکارهای لازم، تنظیم‌گری و الگوی درست استفاده از آن را نهادینه کنیم تا مسیر بهره‌برداری به‌درستی طی شود. به همین دلیل، در حال حاضر دانش‌آموزان و معلمان بر اساس نیاز شخصی خود به شکل خودجوش از آن استفاده می‌کنند.»
او درباره اقدامات وزارت آموزش و پرورش برای ساماندهی این وضعیت می‌گوید:«ما در کارگروه هوش مصنوعی توسعه فناوری‌های نوین، چارچوب‌هایی را تدوین کرده‌ایم که مبتنی بر مدل‌های موفق بین‌المللی و کاملاً متناسب با سند تحول بنیادین آموزش و پرورش است. این چارچوب‌ها بستری برای پیاده‌سازی هوش مصنوعی در نظام تعلیم و تربیت خواهد بود و وزارتخانه در تلاش است با برنامه‌ریزی دقیق، «مواجهه صحیح و هوشمندانه‌ای» را با این پدیده نوظهور داشته باشد.»
حمیدزاده درباره نحوه مواجهه صحیح دانش‌آموزان با هوش مصنوعی، به‌طوری که بتواند مانع از استفاده‌های بی‌رویه و غیرسازنده شود، معتقد است سیاست «ممنوعیت»، راهکار کارآمدی نیست. او در این‌باره می‌گوید:«نکته مهم این است که در هر حال نمی‌توان دانش‌آموزان را مجبور کرد هیچ استفاده نامربوطی از هوش مصنوعی نداشته باشند. بنابراین رویکرد درست این است که روند استفاده از این ابزار را در فرآیند یاددهی و یادگیری به‌گونه‌ای تعریف کنیم که کل سیستم آموزشی با استفاده از آن ارتقا یابد و رشد کند.»
او با اشاره به اینکه سازوکارهای اجرایی این طرح آماده شده است، توضیح می‌دهد:«هدف ما این است که بدانیم چگونه هوش مصنوعی را به خدمت آموزش بگیریم تا به افزایش کیفیت و توسعه عدالت آموزشی کمک کند، به نحوی که این فناوری نه‌تنها خدشه‌ای به جایگاه و دانش معلمان در مدارس وارد نکند، بلکه عاملی برای تقویت جایگاه و توانمندی آنان باشد.»
دبیر کارگروه هوش مصنوعی در وزارت آموزش و پرورش می‌گوید:«در حال حاضر یک چشم‌انداز برای فرآیند یاددهی و یادگیری در نظام آموزشی، مدارس و ساختارهای اداری و نقش معلم و خانواده تدوین شده است. هر یک از این بخش‌ها با توجه به اقتضائات خود، در به‌کارگیری هوش مصنوعی نقش دارند.

هدف اصلی این الگوهای طراحی‌ شده، تعیین چارچوبی درست برای استفاده از هوش مصنوعی، اینترنت و ابزارهای چندرسانه‌ای است تا از وابستگی بیش از حد دانش‌آموزان به این ابزارها پیشگیری شود.» او درباره این موضوع که هوش مصنوعی تا چه اندازه مانع فکر کردن دانش‌آموزان می‌شود و آیا در تحقیقات و آگاهی دانش‌آموزان نقش دارد، می‌گوید:«اگر از هوش مصنوعی به ‌شکل ناصحیحی استفاده شود، بدون شک پیامدهایی همچون از دست رفتن اعتمادبه‌نفس، وابستگی و منفعل شدن در برابر مسیرهای پیش‌فرض این فناوری را برای دانش‌آموز به همراه دارد، اما با تدوین الگوی درستی برای استفاده از آن، هوش مصنوعی می‌تواند به ابزاری قدرتمند برای ارتقای سطح دانش و آموزش تبدیل شود. هوش مصنوعی را مثل خودرو تصور کنید، در صد سال گذشته، بسیاری در برابر حرکت و سرعت خودرو‌ها جبهه می‌گرفتند، اما به ‌مرور زمان آموزش‌های لازم و ایجاد زیرساخت‌ها و قاعده‌گذاری‌های لازم انجام شد و مردم دنیا آموختند چطور از این فناوری استفاده کنند. پس از آن بود که وسایل نقلیه به ابزاری سودمند برای زندگی بشر تبدیل شدند، هوش مصنوعی هم دقیقاً چنین وضعیتی دارد.»

طرح ایران دیجیتال برای آموزش دانش‌آموزان

ظاهراً دانش‌آموزان از معلمان خود در حوزه استفاده از هوش مصنوعی جلوتر هستند. حمیدزاده درباره آموزش به معلمان برای همگام شدن با دانش‌آموزان در راستای استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی می‌گوید:«رویکرد اصلی در وزارت آموزش و پرورش تمرکز روی معلم است تا دانش‌آموز. سیاست ما این است که از طریق معلمان، آموزش‌ها را به دانش‌آموزان منتقل کنیم. در این فاصله یک دستیار هوش مصنوعی برای به‌کار‌گیری توسط معلمان مراکز تخصصی، ایجاد کرده‌ایم و در حال حاضر هم آماده است. همچنین برای معلمان، دوره‌های ضمن خدمت و دانش‌افزایی طراحی کردیم که بخشی از آن برگزار شده و بخش عملیاتی و تخصصی‌تر آن نیز در تابستان اجرا می‌شود.

برای دانش‌آموزان نیز یک دوره به نام «ایران دیجیتال» طراحی کرده‌ایم که تا به امروز نزدیک به سه میلیون و ۵۰۰ هزار دانش‌آموز را با همکاری وزارت ارتباطات، معاونت علمی ریاست‌جمهوری و وزارت آموزش و پرورش آموزش داده‌ایم. طرح «ایران دیجیتال» برای پوشش حداکثری دانش‌آموزان ادامه دارد. در طرح «ایران دیجیتال» بجز دانش‌آموزان بیش از ۲۰۰ هزار معلم نیز آموزش دیده‌اند.»
او درباره آموزش‌هایی که در «ایران دیجیتال» به دانش‌آموزان داده می‌شود، می‌گوید:«بیشتر آموزش‌ها در زمینه برنامه‌نویسی هوش مصنوعی است. البته آموزش‌هایی از جمله اینکه هوش مصنوعی چیست و چه کاربردهایی دارد هم به دانش‌آموزان و معلمان ارائه می‌شود.»
 این موضوع نیز مورد انتقاد است که استفاده از هوش مصنوعی در حال طبقاتی شدن است، همچنین کسانی که می‌توانند بسته‌های هوش مصنوعی بخرند، قطعاً سوابق تحصیلی بهتری نسبت به دانش‌آموزانی خواهند داشت که این امکان برای آنها وجود ندارد. دبیر کارگروه هوش مصنوعی در وزارت آموزش و پرورش در این‌باره می‌گوید:«این دغدغه کاملاً درک‌شدنی است، اما اگر سیاست‌گذاری‌ها در این حوزه درست و دقیق اجرایی شود، این نابرابری رخ نخواهد داد. راهکار ما این است که زمینه را برای ورود شرکت‌ها و نقش‌آفرینان این حوزه فراهم کنیم تا تحت نظارت مستقیم آموزش و پرورش به ارائه خدمات بپردازند. ما به دنبال این هستیم فضای رقابتی ایجاد کنیم تا خدمات این شرکت‌ها گسترده‌تر شود و با قیمت‌های رقابتی و ارزان‌تری به دست دانش‌آموزان برسد.»

هوش مصنوعی برای مناطق محروم رایگان یا ارزان می‌شود

 حمیدزاده درباره تلاش برای رایگان یا ارزان شدن هوش مصنوعی برای دانش‌آموزان مناطق محروم می‌گوید:«با همکاری وزارت ارتباطات و معاونت علمی ریاست‌جمهوری در تلاش هستیم بسترهایی طراحی کنیم که دسترسی به خدمات پایه هوش مصنوعی برای دانش‌آموزان مناطق محروم، یا کاملاً رایگان باشد یا با حداقل هزینه ممکن میسر شود تا هیچ دانش‌آموزی به دلیل محدودیت‌های مالی از قافله فناوری عقب نماند. گام بعدی ما، بهره‌گیری هوشمندانه از مکانیسم‌های حمایتی است. مؤسسات خیریه و نهادهایی که دغدغه‌ ایفای مسئولیت اجتماعی دارند، مانند بنیاد مستضعفان، بنیاد علوی، کمیته امداد و سازمان بهزیستی می‌توانند در این مسیر حامی دانش‌آموزان کم‌برخوردار باشند.

باید فرآیندی نظام‌مند طراحی کنیم تا این حمایت‌ها به جای پراکندگی، دقیقاً در نقاطی که نیاز واقعی وجود دارد، متمرکز و عملیاتی شود. باید ساختاری داشته باشیم که به محض شناسایی نیاز در یک منطقه یا گروه خاص، حمایت‌های لازم توسط این نهادها به دست دانش‌آموزان برسد. در حال حاضر گام‌های اولیه برداشته شده و تفاهمنامه‌ای میان بنیاد مستضعفان و وزارت آموزش و پرورش برای شروع پوشش دانش‌آموزان، با اولویت مناطق محروم، منعقد شده است.

وظیفه اصلی وزارت آموزش و پرورش، جریان‌سازی است تا این فناوری بتواند در بستر طبیعی و عمومی آموزش، جایگاه خود را پیدا کند. در عین حال، موظفیم برای مواردی که به حمایت نیاز دارند، سازوکارهای پشتیبانی دقیقی ایجاد کنیم. در این مسیر، حضور خیرین، بنیادهای عام‌المنفعه و تمام نهادهایی که مسئولیت اجتماعی سنگینی بر دوش دارند، می‌تواند مکمل بسیار مؤثری برای تحقق عدالت آموزشی در حوزه هوش مصنوعی باشد.»