هوش مصنوعی و کوانتوم، اولویت‌های استراتژیک دولت / رویای علمی ایران سرمایه‌گذاری بر ایده‌های پیشرو در مرز دانش جهانی

به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی دولت، نشست مشترک معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری با اعضای کمیسیون آموزش، تحقیقات و فناوری مجلس شورای اسلامی امروز 19 خردادماه به منظور بررسی راهکارهای توسعه زیست‌بوم فناوری و دانش‌بنیان کشور در محل معاونت علمی برگزار شد.

در این نشست، حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، با تشریح رویکردهای جدید این معاونت در حوزه سیاست‌گذاری فناوری، از تغییر جهت‌گیری نظام حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان، تدوین برنامه پنج‌ساله اقتدار فناوری کشور، تمرکز بر فناوری‌های نوظهور، حمایت هدفمند از نخبگان و ایجاد سازوکارهای جدید برای توسعه علم و فناوری در ایران خبر داد.

دانش‌بنیان‌ها نباید به باشگاه دائمی تبدیل شوند

معاون علمی رئیس‌جمهور در ابتدای سخنان خود با اشاره بر ضرورت حرکت از «توسعه آماری» به سمت «توسعه کیفی» تأکید کرد و گفت: برخی تصور می‌کنند هرچه تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان بیشتر باشد، موفقیت بیشتری حاصل شده است؛ در حالی که واقعیت این است که فناوری دارای چرخه عمر مشخصی است و آنچه برای کشور اهمیت دارد افزایش واقعی توان فناورانه است، نه صرفاً افزایش تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان.

افشین با بیان اینکه افزایش تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان کار پیچیده‌ای نیست، گفت: اگر صرفاً هدف افزایش آمار باشد، با تغییر برخی سیاست‌ها می‌توان تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان را در مدت کوتاهی به 30 هزار شرکت رساند، اما سؤال اساسی این است که آیا در چنین شرایطی فناوری جدیدی خلق شده است؟

وی تأکید کرد: رویکرد معاونت علمی مبتنی بر حفظ اعتبار عنوان دانش‌بنیان است و به همین دلیل اجازه نمی‌دهیم صرفاً برای افزایش آمار، استانداردهای ارزیابی کاهش پیدا کند. تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان کشور اکنون حدود 10هزار و 700 شرکت است و این عدد نسبت به سال گذشته تقریباً ثابت مانده است؛ زیرا تمرکز ما بر کیفیت و اثربخشی است، نه کمیت.

چرا مدل سیلیکون‌ولی در ایران به تنهایی جواب نمی‌دهد؟

افشین در ادامه با تشریح رویکردهای سیاست‌گذاری فناوری در جهان اظهار کرد: در دنیا دو الگوی اصلی برای توسعه فناوری وجود دارد.

به گفته وی، الگوی نخست «اکوسیستم باز» است که در کشورهایی مانند آمریکا، کانادا و... اجرا می‌شود. در این مدل دولت صرفاً زیرساخت ایجاد می‌کند، حمایت‌های عمومی ارائه می‌دهد و مسیر توسعه فناوری را به بازیگران زیست‌بوم می‌سپارد.

او  افزود: اما در این کشورها یک تفاوت مهم وجود دارد؛ بازار و صنعت، نقش هدایتگر را برعهده دارند. فاصله میان دانشگاه، صنعت و بازار بسیار کم است و نیازهای واقعی بازار مسیر حرکت فناوری را تعیین می‌کند.

معاون علمی رئیس‌جمهور تصریح کرد: در ایران چنین شرایطی به‌طور کامل وجود ندارد. اگر صرفاً مدل اکوسیستم باز را اجرا کنیم، بسیاری از فناوری‌های راهبردی مانند هوش مصنوعی، کوانتوم، علوم شناختی یا امنیت سایبری رشد نخواهند کرد؛ زیرا هنوز بازار کافی برای آنها شکل نگرفته است.

افشین تصریح کرد: در مقابل، برخی کشورها مانند چین از الگوی «دولت هدایتگر» استفاده می‌کنند؛ مدلی که در آن دولت به‌صورت مستقیم مسیر توسعه فناوری‌های اولویت‌دار را تعیین و از آنها حمایت ویژه می‌کند.

«سیاست ترکیبی» سازوکار جدید معاونت علمی

افشین با اشاره به تغییر رویکرد معاونت علمی گفت: از ابتدای فعالیت در معاونت علمی، سیاست «مدل ترکیبی» را در دستور کار قرار دادیم.

وی توضیح داد: در این مدل، در بخش پایین‌دست از اکوسیستم حمایت می‌شود؛ یعنی پارک‌های علم و فناوری، مراکز رشد، شتاب‌دهنده‌ها و زیست‌بوم نوآوری تقویت می‌شوند. اما در بخش بالادست، دولت نقش هدایتگر ایفا می‌کند و برای فناوری‌های راهبردی جهت‌گیری مشخص ارائه می‌دهد.

این مقام مسئول این مدل را مشابه الگوی موفق توسعه فناوری در کره جنوبی دانست و افزود: ما در حوزه‌هایی که برای آینده کشور اهمیت راهبردی دارند، حمایت‌های ویژه و چندبرابری در نظر گرفته‌ایم.

هوش مصنوعی و کوانتوم، اولویت‌های ویژه دولت

معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به حوزه‌های اولویت‌دار کشور گفت: در فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، فناوری کوانتوم، علوم شناختی، امنیت سایبری و سایر فناوری‌های پیشرفته، حمایت‌های ویژه‌ای تعریف شده است. پایان‌نامه‌های دانشگاهی، طرح‌های پژوهشی، آزمایشگاه‌ها و فعالیت‌های فناورانه در این حوزه‌ها از حمایت‌های چندبرابری برخوردار می‌شوند.

وی تأکید کرد: امروز دولت در حال ایفای نقش بازارساز برای این فناوری‌هاست؛ به این معنا که با اعطای گرنت، حمایت‌های پژوهشی و ایجاد تقاضا، مسیر رشد آنها را هموار می‌کند.

پاسخگویی زیر 40 روز، تحول در فرآیند ارزیابی دانش‌بنیان‌ها

افشین با اشاره به اصلاح فرآیندهای ارزیابی شرکت‌های دانش‌بنیان گفت: یکی از انتقادهای جدی در سال‌های گذشته طولانی بودن روند ارزیابی بود. اکنون زمان بررسی درخواست‌ها به کمتر از 40 روز رسیده و تمامی پرونده‌ها در این بازه تعیین تکلیف می‌شوند.

این مقام مسئول تأکید کرد: البته تسریع فرآیندها به معنای کاهش دقت نیست و همچنان تنها شرکت‌هایی تأیید می‌شوند که معیارهای واقعی دانش‌بنیان بودن را داشته باشند.

آغاز عصر «اقتدار فناوری» در ایران

معاون علمی رئیس‌جمهور یکی از چالش‌های اصلی کشور را «نبود مدیریت یکپارچه فناوری» دانست و اظهار کرد: نمی‌توان یک دستگاه هم تولیدکننده فناوری باشد، هم مصرف‌کننده آن و هم خودش ارزیابی عملکرد خود را انجام دهد؛ زیرا در چنین شرایطی ضعف‌ها دیده نمی‌شود.

افشین از طراحی برنامه‌ای برای یکپارچه‌سازی مدیریت فناوری کشور در دوره جدید خبر داد و آن را یکی از الزامات توسعه فناوری در دوران پیش‌رو عنوان کرد. وی با اشاره به تحولات منطقه‌ای و شرایط جدید کشور گفت: ما معتقدیم ایران در حال ورود به دوره‌ای جدید است؛ دوره‌ای که می‌توان آن را عصر اقتدار فناوری نامید. برای این دوره برنامه‌ای جامع و پنج‌ساله تدوین شده که محور اصلی آن ارتقای توان علمی، توسعه فناوری‌های اقتدارآفرین و افزایش نقش علم در حل مسائل کشور است.

چشمه دانش کشور نباید خشک شود

افشین در ادامه با اشاره به نقش دانشگاه‌ها در توسعه علمی کشور گفت: حدود 80درصد تولیدات علمی کشور توسط 20 دانشگاه برتر انجام می‌شود. ستون اصلی این دانشگاه‌ها اعضای هیئت علمی هستند. دانشجویان وارد دانشگاه می‌شوند و فارغ‌التحصیل می‌شوند، اما آنچه هویت علمی دانشگاه را شکل می‌دهد اعضای هیئت علمی هستند.

او تأکید کرد: حفظ اعضای هیئت علمی در بسیاری از موارد حتی از جلوگیری از مهاجرت دانشجویان مهم‌تر است؛ زیرا آنها موتور تولید علم و تربیت نسل جدید نخبگان هستند.

«مهاجرت نخبگان» مسئله اصلی نرخ بازگشت است

معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به موضوع مهاجرت نخبگان گفت: در دنیا موفقیت کشورها را با تعداد خروج نخبگان نمی‌سنجند؛ بلکه نرخ بازگشت آنها معیار اصلی است. نرخ مطلوب بازگشت نخبگان در کشورهای مختلف بین 7 تا 10درصد است، اما این نرخ در ایران حدود یک تا دو درصد برآورد می‌شود.

وی تصریح کرد: این مسئله تنها با حمایت‌های مالی حل نمی‌شود و عوامل اجتماعی، اقتصادی و سیاسی نیز در آن نقش تعیین‌کننده دارند.

این مقام مسئول با تأکید بر اهمیت نقش خانواده در حفظ ارتباط نخبگان با کشور گفت: یکی از مزیت‌های مهم فرهنگی ایران، پیوندهای خانوادگی قوی است. تقویت ارتباط خانواده‌ها با نخبگان خارج از کشور می‌تواند حتی از برخی حمایت‌های مستقیم مؤثرتر باشد و باید در سیاست‌های بازگشت نخبگان مورد توجه قرار گیرد.

تدوین برنامه «رویای علمی ایران» برای فتح مرزهای دانش 

افشین از تدوین برنامه جدیدی با عنوان «رویای علمی ایران» خبر داد و گفت: هدف این برنامه حمایت از ایده‌ها و دستاوردهایی است که در مرز دانش جهانی قرار دارند.

وی توضیح داد: این طرح در سه سطح طراحی شده است؛ نخست حمایت از خلق دانش کاملاً جدید در سطح جهانی، دوم پشتیبانی از فناوری‌های نوظهور که هنوز به بلوغ نرسیده‌اند و سوم کاربردی‌سازی علوم نوظهور در حوزه‌های اقتدارآفرین کشور.

توقف توسعه فیزیکی پارک‌های علم و فناوری

معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به مصوبه دولت در حوزه ساخت‌وسازهای آموزشی و پژوهشی گفت: بر اساس مصوبه رئیس‌جمهور، طی دو سال آینده ایجاد پارک‌های علم و فناوری و مراکز نوآوری جدید محدود خواهد بود. در این دوره باید از روش‌های جایگزین از جمله ظرفیت‌های مالیاتی و ابزارهای نوین تأمین مالی برای توسعه زیست‌بوم فناوری استفاده شود.

«مکران» گره‌گاه آینده فناوری و اقتصاد ایران

افشین در بخش پایانی سخنان خود به اهمیت راهبردی سواحل مکران اشاره کرد و گفت: مکران یکی از مهم‌ترین فرصت‌های ژئوپلیتیکی و اقتصادی کشور به شمار می‌رود و می‌تواند به یکی از قطب‌های توسعه فناوری ایران تبدیل شود.

وی افزود: معاونت علمی در قالب برنامه‌های مختلف، مأموریت‌های ویژه‌ای برای دانشگاه‌ها و مراکز علمی در حوزه اقتصاد دریا، کشاورزی پیشرفته، صنایع دریایی و توسعه منطقه مکران تعریف کرده است.

معاون علمی رئیس‌جمهور تأکید کرد: صرف ارائه تسهیلات مالی نمی‌تواند نخبگان را به مناطق کمتر توسعه‌یافته جذب کند. برای شکل‌گیری یک زیست‌بوم نوآوری پایدار، وجود بیمارستان‌های مجهز، مدارس باکیفیت، امکانات رفاهی، فضاهای فرهنگی و کیفیت مناسب زندگی ضروری است.

افشین در پایان خاطرنشان کرد: اگر قرار است نخبگان در مناطقی مانند مکران مستقر شوند، ابتدا باید زیرساخت‌های زندگی در آن مناطق فراهم شود و پس از آن حمایت‌های فناورانه می‌تواند منجر به شکل‌گیری یک زیست‌بوم دانش‌بنیان موفق شود. آینده توسعه ایران در گرو حکمرانی هوشمند فناوری، تمرکز بر علوم نوظهور، تقویت دانشگاه‌ها، حمایت هدفمند از نخبگان و حرکت به سمت اقتدار علمی و فناورانه است.

آغاز بازسازی علم و فناوری با محوریت پنج مرکز راهبردی

معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور از برنامه دولت برای بازسازی مراکز علمی و پژوهشی آسیب‌دیده خبر داد و گفت: پنج مرکز مهم علمی و پژوهشی کشور با حمایت معاونت علمی، همکاری وزارت اقتصاد و اقدام پنج بانک‌ کشور در مسیر بازسازی و بهسازی قرار گرفته‌اند.

حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، در حاشیه نشست مشترک معاونت علمی با کمیسیون آموزش مجلس شورای اسلامی در جمع خبرنگاران، با اشاره به خسارات وارده به بخش فناوری کشور اظهار کرد: در جریان جنگ اخیر، نزدیک به 90 شرکت دانش‌بنیان دچار آسیب شدند که میزان خسارت آن‌ها حدود 65 همت در بخش ریالی و 25 میلیون دلار در بخش ارزی برآورد شده است. علاوه بر این، زیرساخت‌های فناوری و پژوهشی کشور نیز حدود 300 میلیون دلار خسارت دیده‌اند.

معاون علمی رئیس‌جمهور اعلام کرد: در این راستا، پنج مرکز شامل دانشگاه صنعتی اصفهان، دانشگاه علم و صنعت ایران، دانشگاه شهید بهشتی، دانشگاه صنعتی شریف و انستیتو پاستور ایران به عنوان مراکز اولویت‌دار برای بازسازی و بهسازی انتخاب شده‌اند. در همین زمینه توافقنامه‌ای میان معاونت علمی و وزارت امور اقتصادی و دارایی به امضا رسیده است.

افشین همچنین از حمایت ویژه معاون اول رئیس‌جمهور و وزیر اقتصاد در اجرای این طرح خبر داد و گفت: مقرر شده است با انتخاب شش بانک عامل، منابع مالی لازم از محل مالیات شرکت‌ها برای اصلاح، بازسازی و بهسازی این مراکز تأمین شود.

معاون علمی رئیس‌جمهور درباره حمایت از شرکت‌های آسیب‌دیده نیز گفت: در ستاد ویژه بازسازی کشور مقرر شد مسئولیت حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان با همکاری معاونت علمی، صندوق نوآوری و شکوفایی و دولت بر عهده گرفته شود. تاکنون حدود 26 شرکت از میان 90 شرکت آسیب‌دیده وارد مرحله نخست بازسازی شده‌اند.

برنامه سه‌مرحله‌ای برای احیای شرکت‌های دانش‌بنیان

افشین با تشریح مراحل حمایتی بیان کرد: برای بازسازی شرکت‌ها سه فاز طراحی شده است. به گفته وی، در مرحله اضطراری تلاش می‌شود شرکت‌ها بتوانند بدون توقف تولید، فعالیت خود را ادامه دهند. به عنوان مثال، اگر تجهیزات یا کارخانه‌ای آسیب دیده باشد، امکان استفاده از ظرفیت سایر واحدهای تولیدی و تجهیزات موجود در خارج از شرکت فراهم می‌شود تا بازار شرکت از دست نرود و اشتغال نیروی انسانی حفظ شود.

وی تأکید کرد: اگرچه این 90 شرکت تنها حدود یک درصد از کل شرکت‌های دانش‌بنیان کشور را تشکیل می‌دهند، اما حفظ نیروی انسانی متخصص آن‌ها اهمیت بسیار بیشتری از زیرساخت‌های فیزیکی دارد.

این مقام مسئول گفت: در مرحله دوم، برنامه بهسازی و بازگرداندن شرکت‌ها به شرایط عادی و سطح فعالیت پیشین دنبال خواهد شد.

معاون علمی رئیس‌جمهور افزود: در مرحله سوم نیز هدف، ایجاد شرایط پایدار برای ادامه فعالیت شرکت‌ها و تقویت تاب‌آوری آن‌ها در برابر بحران‌های احتمالی آینده است.

او درباره میزان خسارات وارد شده به شرکت‌های دانش‌بنیان تأکید کرد: مجموع خسارت‌ها شامل 65 همت در بخش ریالی و 25 میلیون دلار در بخش ارزی است که باید به آن 300 میلیون دلار خسارت وارده به زیرساخت‌های پژوهشی و فناورانه کشور را نیز اضافه کرد.

استقبال گسترده نخبگان از طرح سرباز فناور/ سهمیه‌ها نصف شد

 افشین در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع سرباز نخبه پرداخت و گفت: متقاضیان استفاده از این تسهیلات بسیار زیاد هستند، اما سهمیه اختصاص یافته به این طرح نسبت به سال گذشته به نصف کاهش یافته است.

وی توضیح داد: سال گذشته حدود چهار هزار سهمیه سرباز نخبه در اختیار بنیاد ملی نخبگان قرار داشت، اما این رقم امسال به دو هزار سهمیه کاهش یافته است. این موضوع موجب نارضایتی بخشی از نخبگان شده است، زیرا بسیاری از آنان برای بهره‌مندی از این ظرفیت برنامه‌ریزی کرده بودند.

او از برگزاری جلسات متعدد با نخبگان و همچنین رایزنی با ستاد کل نیروهای مسلح خبر داد و گفت: تلاش می‌کنیم ظرفیت این طرح افزایش یابد یا امکان استفاده مؤثرتری از آن فراهم شود. اجرای پروژه‌های فناورانه و تخصصی توسط نخبگان در قالب طرح سرباز نخبه می‌تواند اثربخشی بیشتری نسبت به شیوه‌های سنتی خدمت سربازی داشته باشد.