انقلابی خودساخته / گرامیداشت حاج علیرضا بکایی و رونمایی از کتاب - مجله همشهری آیه

علی‌الله سلیمی؛ نویسنده و منتقد / در این راستا، مراسم گرامیداشت حاج علیرضا بکایی، ذاکر اهل بیت(ع) و رونمایی از کتاب-مجله «همشهری آیه» با عنوان«سلوک مؤمنانه» که به بررسی سبک زندگی و آموزه‌های ایشان از خانواده و جبهه تا تبلیغ و مناجات‌خوانی پرداخته است، با حضور این شخصیت آیینی و جمعی از مداحان و ذاکران اهل‌بیت عصمت و طهارت(ع) و همچنین چهره‌های شاخص سیاسی و اجتماعی و اهل فرهنگ و رسانه در سالن آمفی‌تئاتر ساختمان همشهری برگزار شد. در این مراسم چهره‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی چون حمیدرضا مقدم‌فر، فعال فرهنگی و رسانه‌ای؛ سید محمدرضا میرتاج‌الدینی، نماینده سابق مردم تبریز در مجلس شورای اسلامی؛ سردار حسین اشتری، فرمانده سابق نیروی انتظامی؛ مهدی رسولی، مداح اهل‌بیت(ع) و اسدالله بادامچیان از چهره‌های سیاسی و انقلابی پیشکسوت درباره سلوک مؤمنانه حاج علیرضا بکایی صحبت کردند.

 حافظ سنت دعا‌ و مناجات‌خوانی در تهران

  در واقع ایشان سنت دعا‌خوانی و مناجات‌خوانی را طی سه دهه گذشته در تهران حفظ کرده و آن را با مقتضیات زمانی و شرایط امروز آمیخته است، از همین رو در مجالس مناجات‌خوانی ایشان شاهد حضور جمعیت قابل توجهی از جوانان  هستیم. 
ایشان دعا و مناجات‌خوانی را به مسائل اجتماعی، فرهنگی و سیاسی روز مرتبط دانسته و در ورود به این مسائل، همیشه مردم را تشویق می‌کنند که به مشکلات اجتماعی یکدیگر بی‌تفاوت نباشند و برای کمک و حل مشکلات 
اقدام کنند. ایشان در مسائل سیاسی نیز اعتقاد عمیقی به نظام جمهوری اسلامی و ولایت فقیه دارند و به شخص رهبر معظم انقلاب و در گذشته نیز به حضرت امام خمینی(ره)، با همه وجود شناخت و اعتقاد  داشتند. 
البته در گذر سال‌ها، وارد جناح بندی‌های سیاسی نمی‌شوند بلکه اصل نظام و اصل تبعیت و حمایت از رهبری را مبنا و رویکرد اصلی خود می‌دانند، الگوپذیری و الهام‌گیری از شهدا یا معرفی آنها به عنوان الگوی خوب نسل جوان از ویژگی‌های خالص خاص ایشان  است.
 همیشه بعد از مراسم دعا چه در شب‌های ماه رمضان و بقیه برنامه‌ها نیم ساعتی را به هم‌صحبتی با جوانان اختصاص می‌دهند، احوال‌شان را می‌پرسند و اگر مشکلی داشته باشند جویای آن می‌شوند. برای مثال، اگر مسافرتی پیش آید یا مدتی نباشیم و با مدتی وقفه در مجلس ایشان حاضر شویم، اولین سؤال‌شان آن است که چرا نیستید؟ کجایید! قایم شدید؟ و این صمیمیت را در عین تواضع با همه افراد دارند. تاکنون ندیدم که با کسی برخورد تندی داشته باشند و حتی بعد از دعاخوانی و در اوج‌ خستگی هم با روی باز برای همه افراد وقت می‌گذارند و به سؤالات‌شان پاسخ می‌دهند و آنها را راهنمایی  می‌کنند.»

  معلمی دلسوز با تذکراتی بجا

مهدی رسولی، مداح اهل بیت(ع) دیگر سخنران مراسم گرامیداشت علیرضا بکایی نیز گفت: «آشنایی اولیه حقیر با حاج آقا بکایی به سال‌هایی نسبتاً دور برمی‌گردد. من ایشان را از نزدیک ندیده بودم اما گاهی به دعاها و فرازهایی از مناجات‌های ماه مبارک رمضان ایشان از صدا و سیما گوش می‌دادم و برایم جالب بود. بعدها که از نزدیک با هم آشنا شدیم متوجه شدم با حاج‌آقا بکایی همزبان هستیم و ایشان هم اهل تبریز هستند. طبیعتاً این ارتباط بیشتر و محبت بیشتر شد. خدا هم توفیق داد که پای من به جلسات مناجات ایشان باز شود. البته گاهی توفیق حضور در محضر دعای این بزرگوار را پیدا می‌کردم. بعدها هم که با عنایت خانم صدیقه طاهره(س) بیش از پیش وارد این میدان [مداحی] شدم، و بر میزان آشنایی و شناخت دوطرفه‌مان افزوده شد، با لطفی که حاج آقا در ارائه تذکرات بجا داشتند، فصل تازه‌ای از این ارتباط برای من شروع شد. خدا هم کمک کرد بیشتر پای درس‌شان بنشینم تا از نکات و تذکرات بیشتری بهره‌مند شوم؛ تذکراتی که هرازچندی آنها را برای پرهیز از فراموشی یادداشت می‌کردم. البته شاگرد خیلی خوبی نبودم ولی به هرحال برای من زمینه‌ای شد که نگاه تازه‌ای به دعا داشته باشم و با دقت بیشتری به این مبحث بپردازم. مهم‌ترین شاخصه اخلاقی حاج آقا بکایی که باعث شده افراد بسیاری در برنامه‌های دعا و سخنرانی ایشان شرکت کنند، نگاه تخصصی به دعا و تبدیل دعاخوانی به یک کرسی ویژه همراه با پشتوانه منطقی است. این مسأله در عمل هم خود را نشان می‌دهد. یعنی اگر امروز به مناجات‌های حاج آقا دقت کنید، ایشان را از همان جلسه اول تا آخر غرق دعا خواهید یافت. اگر قرار به بیان نکته اخلاقی است، از دل دعا بیرون آمده و دعا پرورش داده می‌شود؛ شبیه کاری که علما برای شرح دعا در گذشته انجام می‌دادند. نکته دوم این است که ایشان در کثرت علم قرار دارند و سال‌ها سر سفره مکتب حضرت صادق(ع) نشسته‌اند و تسلط علمی به حیطه کاری‌شان دارند. کسی مثل حقیر اگر نمی‌تواند در این میدان آنقدر موفق باشد به دلیل نداشتن همین پشتوانه علمی است. باید سال‌ها در حوزه علمیه شاگردی کرده باشید تا این ویژگی را به دست بیاورید. حداقلش ادبیات عرب است. ما چون کم گذاشتیم طبیعتاً آن ویژگی دعایی ایشان را نداریم. نکته دیگر این است که ایشان وارث یک مکتب‌اند. مکتب مناجات‌خوان‌های قدیم مثل مرحوم زاهد و بعدتر مرحوم آقا سیدعلی میرهادی و آن نسل هم روح مناجات آنها و همواره مستمعان آن مجالس هستند. همه اینها امروز در مجالس مناجات ایشان جمع شده و طبیعی است که مجالس آخر شب ماه مبارک رمضانشان در مسجد امام حسین(ع) در سال‌های اخیر رنگ خاص و ویژه‌ای داشته باشد. یک بار نشستند پای دعای ابوحمزه در مسجد امام حسین(ع). آنقدر برای من دلنشین بود که به دوستانم گفتم من آن شب مثل یک بچه گریه کردم. بعد با دقت در حال خودم، متوجه عبور از لایه‌هایی و دستیابی به نگاهی فطری شدم.»
 
 

مخاطب‌شناسی همراه با تواضع

حسین اشتری، از فرماندهان سابق نیروی انتظامی نیز در این مراسم گفت: «حدود ۳۰ سال پیش که به تهران نقل مکان کردیم به دنبال شرکت در جلسات مذهبی پربار بودم. با توجه به علاقه‌مندی‌ام، بعد از مدتی با جلسات برخی مداحان آشنا شدم. به توصیه برخی دوستان برای اولین بار در دهه محرم و شاید هم ایام فاطمیه، در جلسات حاج آقا بکایی، در منزل‌شان شرکت کردم. آشنایی‌ من با ایشان از همان زمان آغاز شد. حدود ۲۵ تا ۳۰ سال پیش در دهه ۷۰. البته پیش از آن هم نام ایشان را شنیده بودم و اطلاعاتی داشتم، اما همان حضور در جلسه اول باعث شد هر زمان از برنامه‌های ایشان مطلع می‌شدم حتماً شرکت می‌کردم. بیشترین حضورم در برنامه ایشان در سحرهای ماه مبارک رمضان، در مسجد امام حسین(ع) بود. سال گذشته هم اگر شرایط اجازه می‌داد و گرفتار نبودم، بیش از ۲۰ شب شرکت می‌کردم. به تدریج آشنایی‌ام عمیق‌تر شد، آنچنان که ایشان امروز از دوستان بسیار خوب بنده هستند که به این دوستی افتخار می‌کنم. من به دنبال ذاکری بودم که معیارهای مشخصی چون سواد، آشنایی با قرآن، احادیث و سیره اهل بیت(ع) و پایبندی به مبانی انقلاب، امام خمینی(ره) و رهبری را داشته و اهل مطالعه باشد. همچنین برایم مهم بود که بتواند با همه اقشار جامعه بویژه جوانان ارتباط برقرار کند. اخلاص و صفای باطن از دیگر معیارهای مهم من بود. ایشان از رزمندگان دوران دفاع مقدس بودند. همین مسأله پس از تحقیق در انتخابم بسیار مؤثر واقع شد. به نظر من کسی که این ویژگی‌ها را داشته باشد می‌تواند اهداف مورد نظر رهبر معظم انقلاب را محقق کند؛ اهدافی چون تبیین جریان شناسی، شناخت دشمن و بیان تولی و تبرا. این مجموعه ویژگی‌ها را کمتر کسی یکجا دارد. حضور در جلسات ایشان برای من به گونه‌ای است که اگر شبی موفق به شرکت نشوم احساس می‌کنم از نظر روحی و معنوی بهره بزرگی را از دست داده‌ام. حتی در دوران مسئولیتم به عنوان فرمانده انتظامی، با وجود همه گرفتاری‌ها سعی می‌کردم در این جلسات حاضر شوم. به نظر من این اشتیاق علاوه بر علاقه شخصی، از آنجا نشأت می‌گیرد که گوینده با کلام و رفتار خالصانه‌اش توانسته نیاز معنوی مرا برآورده کند و اثر خود را بگذارد. جلسات ایشان به دور از هیاهوست چراکه هرگز دنبال اسم و رسم و مریدپروری نیستند. نیت‌شان کسب رضای خدا، امام حسین(ع) و ائمه اطهار است. برای ایشان تفاوتی ندارد که جمعیت مسجد کم باشد یا زیاد. معتقدم حاج آقا بکایی خود را در برابر مردم و نعمتی که خداوند به او عنایت کرده، از جمله صدای خوب، لحن مناسب، مطالعات مفید و اخلاص موظف می‌داند. احساس تکلیف می‌کند که باید در این مسیر وظیفه‌اش را انجام دهد و دقیقاً به همین کار مشغول است. به نظر من یکی از ویژگی‌های شاخص‌شان، مخاطب شناسی بسیار خوب است. به خوبی تشخیص می‌دهد که هر جمعی، دانشجو، جوان، میانسال یا مسن چه انتظاری دارد چراکه اهل مطالعه است. و برای هر قشری سخن و اطلاعات مناسب دارد. برای دانشجویان به دلیل پویایی فکری و شبهاتی که دارند پاسخگوی خوبی است. به گمانم اخلاص و سوز درونی هم موجب می‌شود که خداوند یاری‌اش کند. همین اخلاص است که سایر ویژگی‌ها را کامل می‌کند و به توانایی‌هایش عمق می‌بخشد. تواضع ایشان هم مثال‌زدنی است. پس از هر جلسه با افراد گفت‌و‌گو می‌کنند و به سؤالات‌شان گوش می‌دهند با لبخند. گاهی با شوخی برخورد می‌کنند. این رفتارها در دل مخاطب می‌نشیند و او را جذب می‌کند. اگر تواضع و روحیه مردمی نباشد حتی با وجود سایر توانایی‌ها اثرگذاری کامل نخواهد بود. البته در رأس همه این ویژگی‌ها، نیت الهی و اخلاص قرار دارد که همه چیز را تحت تأثیر قرار می‌دهد. رمز اصلی موفقیت ایشان را می‌توان در ایمان اخلاص مطالعه سوز درونی صدای خوب و هنر خواندن دانست.»
 

 مستعد از دوران نوجوانی

اسدالله بادامچیان، آخرین سخنران و از چهره‌های سیاسی و انقلابی پیشکسوت، در بخشی از صحبت‌هایش گفت: «قبل از پیروزی انقلاب اسلامی کلاس‌های آموزش عربی را به روشی ابداعی که نامش را «آسان‌ترین روش» گذاشته بودم، تدریس می‌کردم. در این نوع تدریس، در مدت کوتاهی افراد با عمق زبان عربی که زبان قرآن دعا و عبادت است آشنا می‌شدند. در همین کلاس‌ها که در کانون قرآن مهدیه تهران تشکیل می‌شد با آقای بکایی و تعداد دیگری از دوستانش که نوجوان بودند آشنا شدم. آقای بکایی از نوجوانان با استعدادی بود که خیلی زود توانست با زبان عربی و فوت فن آن که زبان قرآن بود آشنا شود. تا آنجا که خودش وارد بحث آموزش به دیگران شد و در برنامه‌های گوناگون در مساجد و حسینیه‌ها کلاس آموزش قرآن و عربی داشت. در کنار فعالیت‌ها وارد برنامه مناجات‌خوانی و دعا هم شد. در طول این مدت همواره با ایشان ارتباطی صمیمانه داشتم. بعد هم به‌تدریج توانست با برپایی مجالس دعاخوانی‌های پر از معنویت عموم افراد جامعه از نوجوان و جوان گرفته تا بزرگترها را جذب کند و به محافل مذهبی سوق دهد. به همین علت، امروز یکی از چهره‌های مؤثر در مسائل مذهبی دعا معرفتی و دینی است. آقای بکایی به علت برخورداری از روحیه مذهبی، از دوران نوجوانی وارد بحث آموزش قرآن و برنامه‌های دینی شد. در خاطرم مانده از همان نوجوانی که در کلاس درس من شرکت می‌کرد، زرنگ و سرزنده بود. و بعد از اینکه بنده از زندان آزاد شدم محبت کرد و سریع سراغم آمد. از همان زمان ارتباط صمیمانه ما شکل گرفت و هنوز هم این صمیمیت و ارادت برقرار است. آقای بکایی یک چهره مؤثر و شخصیتی فرهنگی است که به دلیل ویژگی‌های خاصش از جمله ارتباط صمیمی با دیگران مورد توجه مردم و بزرگان دینی است. معتقدم باید از افرادی چون ایشان که با کلام و لحن معنوی شان در دعاخوانی باعث جذب جوانان می‌شوند بهره بیشتری ببریم. بکایی نوجوانی از جنوب شهر تهران بود که موقعیت آنچنانی نداشت که باعث تبلیغ ترویج و تجلیل شود. او چهره‌ای خود ساخته و از نسل جوانانی است که در نظام جمهوری اسلامی پرورش یافته است. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی جوانان و بانوان بسیاری با وجود تحریم‌های دشمنان انقلاب در مسائل علمی و صنعتی و دینی رشد کردند تا کشورمان را از وابستگی نجات دهند. شکی نیست که این تأثیر انقلاب و مبانی اسلامی‌مان است که یک نوجوان جنوب شهری تهران را به چهره مؤثر مردمی تبدیل می‌کند تا او هم در پرورش نسل جوانانی ارزشمند که زمینه ساز ظهور مولایمان امام زمان(عج) و حکومت پر از قسط و عدل جهانی باشند مؤثر واقع شود.»

سلوک مؤمنانه

کتاب_مجله «همشهری آیه»، از نشریات تخصصی گروه مجلات همشهری است که دوره جدید آن به معرفی چهره‌های شاخص علوم و معارف دینی اختصاص یافته است. شماره پنجم «مجله آیه» با تمرکز بر زندگی و سلوک فردی و اجتماعی حاج علیرضا بکایی، از چهره‌های شناخته‌شده مناجات‌خوانی در تهران منتشر شده است. در این شماره ویژه، «همشهری آیه» مسیر زندگی حاج علیرضا بکایی را نه صرفاً در قالب یک گفت‌وگوی مرسوم، بلکه در قالب روایتی پیوسته از تجربه زیسته او دنبال می‌کند؛ روایتی که از فضای خانه و مجالس روضه آغاز می‌شود، از کوچه‌های شکل‌گیری ایمان عبور می‌کند، به سال‌های مبارزه و حضور در جبهه می‌رسد و در نهایت در صدای مناجاتی که با خاطره شهدا درهم‌تنیده شده، امتداد پیدا می‌کند.
«همشهری آیه»، در این شماره با نگاهی چندجانبه به زندگی فردی، اجتماعی و دینی حاج علیرضا بکایی می‌پردازد. در این چارچوب، او نه صرفاً به‌عنوان یک مناجات‌خوان، بلکه به‌عنوان فردی با سبک زندگی مشخص مورد توجه قرار گرفته است؛ سبکی که در آن، عناصر مختلفی چون انقلاب، دفاع مقدس، دعا و زیست روزمره، به‌عنوان اجزای جداگانه مطرح نمی‌شوند، بلکه در قالب یک روایت واحد از «ایمان زیسته» بازتعریف می‌شوند. در بخش‌های مختلف این شماره، به جایگاه مناجات‌خوانی در زندگی حاج علیرضا بکایی تمرکزی جدی نشان داده شده است. در این روایت، مناجات‌خوانی تنها به‌عنوان یک اجرای آیینی معرفی نمی‌شود، بلکه به‌مثابه نوعی گفت‌وگوی صمیمی و صادقانه با خداوند مورد تحلیل قرار می‌گیرد؛ گفت‌وگویی که ریشه در تجربه‌های زیسته، خاطرات جنگ و پیوندهای عاطفی با مفاهیم دینی دارد. همچنین «همشهری آیه» در این شماره تلاش کرده نشان دهد که چگونه تمرکز بر محتوای ادعیه و فهم معنایی آن‌ها، مناجات‌خوانی را از سطح یک اجرای صوتی فراتر برده و آن را به بستری برای انتقال تجربه‌های معنوی تبدیل کرده است. در این چارچوب، صدای مناجات بکایی نه فقط یک صدا، بلکه حامل یک زیست و تجربه تاریخی تلقی می‌شود.
 

 روحانی در کسوت غیررسمی

از نکات قابل توجه در این پرونده، تأکید بر این موضوع است که هرچند حاج علیرضا بکایی، روحانی به معنای رسمی و متعارف آن نیست اما دین در ذهن و زبان او حضوری پررنگ دارد و در قالب نوعی سلوک فردی درونی شده است. این سلوک، تنها محدود به بیان و گفتار نیست، بلکه در عرصه عمل و در موقعیت‌های مختلف اجتماعی و حتی میدانی نیز خود را نشان می‌دهد. این نگاه، یکی از محورهای اصلی روایت این شماره از «همشهری آیه» است؛ روایتی که تلاش دارد نشان دهد تعهدات دینی در زیست بکایی به‌صورت یکپارچه و در همه ساحت‌های زندگی جریان دارد و به یک نقش یا موقعیت خاص محدود نمی‌شود.
در این شماره، گفت‌وگو با خود حاج علیرضا بکایی در کنار روایت‌هایی از نزدیکان و آشنایان او، به‌عنوان یکی از ابزارهای اصلی بازسازی مسیر زندگی او مورد استفاده قرار گرفته است. این گفت‌وگوها، به‌جای تمرکز بر یک مقطع خاص، تلاش دارند تصویری جامع از کودکی تا بزرگسالی، از شکل‌گیری باورها تا تجربه‌های اجتماعی و حضور در جبهه ارائه دهند. به گفته دست‌اندرکاران این شماره، هدف از این شیوه روایت، ارائه تصویری واقعی و چندبعدی از شخصیت بکایی بوده است؛ تصویری که در آن، هم نقاط قوت و هم چالش‌ها و دغدغه‌های یک نسل بازتاب پیدا کند. یکی از ویژگی‌های قابل توجه این شماره، تلاش برای فاصله گرفتن از هرگونه اغراق و روایت‌های کلیشه‌ای است. «همشهری آیه» در این پرونده، به‌جای برجسته‌سازی‌های مرسوم، سعی کرده با تکیه بر روایت‌های مستند و تجربه‌های واقعی، تصویری قابل اتکا از زیست مؤمنانه ارائه دهد.
در این مسیر، علاوه بر پرداختن به فعالیت‌های مذهبی و فرهنگی زندگی بکایی، به دغدغه‌های نسلی که به آن تعلق دارد نیز اشاره شده است؛ دغدغه‌هایی که در پیوند میان ایمان، اخلاق و مسئولیت اجتماعی شکل گرفته و در کنش‌های فردی و جمعی او نمود یافته است. در بخش دیگری از این شماره، به ریشه‌های خانوادگی و تأثیر آن بر شکل‌گیری شخصیت بکایی پرداخته شده است. یکی از روایت‌های قابل توجه در این بخش، ماجرای انتخاب نام خانوادگی «بکایی» است که به نقل از خود او می‌خوانیم.
در این روایت، به خاطراتی از دوران کودکی در تبریز اشاره می‌شود؛ جایی که پدربزرگ او با دستمالی سیاه که از اشک‌های فراوان تقریباً سفید شده بود، شناخته می‌شد. این پدربزرگ، پس از هر وعده نماز، برای خود روضه‌خوانی می‌کرد و به‌واسطه ارتباط عاطفی عمیق با واقعه عاشورا، به گریه بر امام حسین(ع) شهرت داشت.
بر اساس این روایت، هنگام دریافت شناسنامه، رئیس اداره ثبت احوال برای این خانواده نام «بکایی» را انتخاب می‌کند؛ نامی که پیش از آن به کسی داده نشده بود. این بخش، به‌نوعی پیوند میان پیشینه خانوادگی و شکل‌گیری گرایش‌های معنوی در نسل‌های بعدی را نشان می‌دهد.

شمایلی از یک فرد نمونه

شماره پنجم نشریه «همشهری آیه» در قالب چند فصل اصلی تنظیم شده است که هر یک به بخشی از زندگی و فعالیت‌های بکایی اختصاص دارد. «سبک زندگی خانوادگی»، «رسالت تبلیغ»، «مکتب نیایش» و «در خط مقدم» از جمله فصل‌های محوری این شماره هستند. در فصل «سبک زندگی خانوادگی»، به تأثیر محیط خانواده در شکل‌گیری باورها و رفتارهای فردی پرداخته شده است. فصل «رسالت تبلیغ» به نقش بکایی در انتقال مفاهیم دینی و شیوه‌های او در این حوزه اختصاص دارد. در «مکتب نیایش»، مناجات‌خوانی و جایگاه آن در زیست معنوی‌اش مورد بررسی قرار گرفته و در «در خط مقدم»، تجربه‌های مرتبط با حضور در جبهه و تأثیر آن بر نگرش‌های او بازخوانی شده است. بخش پایانی این شماره، به فعالیت‌های مکتوب حاج علیرضا بکایی اختصاص دارد. در این بخش، با عنوان «چند روایت از آغاز نویسندگی تا آثار مکتوب»، چگونگی ورود او به عرصه نوشتن و اولین تجربه‌های قلمی‌اش مورد بررسی قرار گرفته است. این بخش، نشان می‌دهد که فعالیت‌های بکایی تنها به منبر و مناجات محدود نبوده و او در حوزه نوشتار نیز برای انتقال تجربیات و نقطه‌نظرات خود تلاش کرده است. به این ترتیب، مخاطب با وجوهی کمتر گفته شده از این چهره آشنا می‌شود. در مجموع، این شماره نشریه به دنبال یافتن راهی است تا جوان مسلمان ایرانی خودش به دنبال پاسخ پرسش‌هایش برود و با دست یافتن به سبک زندگی‌ مبتنی بر آیات قرآن، تعالیم نورانی اهل بیت(ع) و راهنمایی علمای دین، شمایلی از یک فرد نمونه در جامعه‌ای دینی بسازد.

منبع: روزنامه ایران