فرمانده‌ای که مردمی ماند

علی عوض‌خواه، گروه سیاسی: شناخت دقیق کارنامه او نیازمند رجوع به افرادی است که سال‌ها در کنار وی فعالیت کرده‌اند و از نزدیک با شیوه مدیریت، نگاه راهبردی و ویژگی‌های شخصیتی او آشنا بوده‌اند. در گفت‌و‌گویی، پای صحبت‌های سردار فتح‌الله جعفری مؤسس تیپ زرهی سپاه که از همرزمان و نزدیکان سپهبد شهید محمد باقری هست، نشستیم. جعفری از ویژگی‌های شخصیتی شهید گفت و در ادامه، حضور وی در ستاد کل نیروهای مسلح را منشأ مهم‌ترین تحولات آن دوره دانست، آنگونه که رویکرد ستاد کل از یک مجموعه حجیم و بعضاً کند را به نهادی چابک‌تر و تخصصی‌تر تغییر داد.

 آشنایی و همکاری شما با شهید باقری به چه سال‌هایی برمی‌گردد؟

آشنایی و همکاری من با شهید باقری به سال‌های پایانی دفاع مقدس و سپس دوران پس از جنگ بازمی‌گردد. پس از پایان جنگ تحمیلی و در شرایطی که کشور در حال بازسازی ساختارهای نظامی و دفاعی خود بود، ستاد کل نیروهای مسلح تشکیل شد تا هماهنگی میان بخش‌های مختلف نیروهای مسلح را برعهده بگیرد. در همان مقطع، شهید محمد باقری به عنوان یکی از نیروهای برجسته و صاحب‌نظر در حوزه اطلاعات و برنامه‌ریزی نظامی شناخته می‌شد. او پیش از آن نیز در دوران جنگ توانایی‌های خود را نشان داده بود و پس از شهادت برادرش شهید حسن باقری، مسئولیت‌های مهمی را در حوزه اطلاعات برعهده گرفت.

در آن سال‌های پرآشوب پس از جنگ، چه ویژگی خاصی در شهید باقری نظر شما را جلب کرد؟

یکی از ویژگی‌های بارز شهید باقری از همان سال‌های اول، نظم فکری و توانایی او در ایجاد ساختارهای منظم و کارآمد بود. در شرایطی که بسیاری از بخش‌های نیروهای مسلح هنوز تحت تأثیر فضای جنگ قرار داشتند، او تلاش می‌کرد سازوکارهایی مبتنی بر برنامه‌ریزی، دقت اطلاعاتی و مدیریت حرفه‌ای ایجاد کند. به همین دلیل بود که در میان فرماندهان سپاه و نیروهای مسلح به عنوان فردی صاحب فکر، دقیق و دارای قدرت تحلیل بالا شناخته می‌شد.

وقتی شهید باقری در سال ۱۳۹۵ به ریاست ستاد کل  رسید، مهم‌ترین تغییری که ایجاد کردند، چه بود؟

با انتصاب شهید باقری به ریاست ستاد کل نیروهای مسلح در سال ۱۳۹۵، مرحله جدیدی در فعالیت‌های او آغاز شد. بسیاری از کارشناسان معتقدند که یکی از مهم‌ترین تحولات آن دوره، تغییر رویکرد ستاد کل از یک مجموعه حجیم و بعضاً کند به نهادی چابک‌تر و تخصصی‌تر بود. اولین اقدام او بازنگری در ساختار ستاد کل بود. در آن زمان، حجم نیروی انسانی و گستردگی تشکیلات اداری در برخی بخش‌ها به معضلی تبدیل شده بود. شهید باقری با شناختی که از ساختارهای نظامی داشت، تلاش کرد این مجموعه را سبک‌تر و کارآمدتر کند.

این چابک‌سازی صرفاً یک اصلاح اداری بود یا هدف عمیق‌تری دنبال می‌شد؟

او اعتقاد داشت که ستاد کل باید بیش از آنکه یک دستگاه اداری بزرگ باشد، یک مرکز راهبردی برای سیاست‌گذاری، هماهنگی و هدایت نیروهای مسلح باشد. بر همین اساس، بسیاری از فرآیندها مورد بازنگری قرار گرفت و تلاش شد ساختارها به سمت چابکی بیشتر حرکت کنند. این اقدام اگرچه در ظاهر یک اصلاح اداری به نظر می‌رسید، اما در عمل تأثیر مهمی بر سرعت تصمیم‌گیری‌ها و هماهنگی میان بخش‌های مختلف نیروهای مسلح گذاشت.

گام مهم بعدی شهید باقری، تخصصی‌تر کردن بدنه مدیریتی و کارشناسی ستاد کل بود. او به خوبی می‌دانست که تهدیدات جدید علیه جمهوری اسلامی ایران تنها با اتکا به روش‌های سنتی قابل مقابله نیست. به همین دلیل تلاش کرد از ظرفیت نیروهای متخصص، کارشناسان خبره و مدیران کارآمد در بخش‌های مختلف استفاده کند. در نگاه او، اقتدار نظامی صرفاً به تعداد نیروها یا حجم تجهیزات وابسته نبود، بلکه کیفیت نیروی انسانی و توان کارشناسی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای داشت. در کنار اصلاح ساختارهای مدیریتی، توجه به مسائل امنیتی کشور نیز جایگاه ویژه‌ای در برنامه‌های شهید باقری داشت.

او بویژه نسبت به مناطق مرزی کشور حساسیت بالایی داشت و معتقد بود امنیت پایدار در این مناطق باید از طریق ترکیبی از اقدامات نظامی، اطلاعاتی و اجتماعی تأمین شود. در سال‌های مسئولیت او، توجه ویژه‌ای به مناطق شمال غرب و غرب کشور صورت گرفت و تلاش شد تهدیدات امنیتی در این مناطق با دقت بیشتری رصد و مدیریت شوند. یکی دیگر از حوزه‌هایی که شهید باقری توجه ویژه‌ای به آن داشت، وضعیت معیشتی کارکنان نیروهای مسلح بود.

او معتقد بود که امنیت کشور بر دوش نیروهایی قرار دارد که در سخت‌ترین شرایط از مرزها و منافع ملی دفاع می‌کنند و بنابراین باید از حداقل‌های رفاهی مناسب برخوردار باشند. از همین رو، موضوع افزایش سطح رفاه کارکنان، بهبود وضعیت حقوق و مزایا، حل مشکلات معیشتی و بویژه مسأله مسکن کارکنان نیروهای مسلح در دستور کار او قرار گرفت.

آیا این نگاه صرفاً یک اقدام رفاهی بود یا بُعد راهبردی هم داشت؟

این نگاه صرفاً یک اقدام رفاهی نبود. او باور داشت نیروی انسانی مهم‌ترین سرمایه نیروهای مسلح است و هرگونه سرمایه‌گذاری برای ارتقای وضعیت معیشتی و رفاهی کارکنان، در نهایت به افزایش توان دفاعی کشور منجر خواهد شد. شهید باقری همچنین در حوزه فعالیت‌های اقتصادی وابسته به نیروهای مسلح رویکرد خاصی داشت. او معتقد بود مأموریت اصلی نیروهای مسلح دفاع از کشور است و نباید فعالیت‌های اقتصادی به گونه‌ای گسترش پیدا کند که این مأموریت اصلی تحت‌الشعاع قرار گیرد. به همین دلیل موضوع واگذاری برخی شرکت‌ها و مؤسسات اقتصادی وابسته به نیروهای مسلح به بخش خصوصی را پیگیری کرد. این اقدام البته با دشواری‌ها و مقاومت‌هایی همراه بود، اما او معتقد بود که نیروهای مسلح باید بیش از هر چیز بر مأموریت‌های اصلی خود تمرکز داشته باشند.

در حوزه تقویت بنیه دفاعی، به ویژه توان موشکی که در دو جنگ اخیر نتایج خوبی به نمایش گذاشت و اقتدار ایران را بیش از همیشه نشان داد، چه نقشی ایفا کرد؟

در حوزه تقویت بنیه دفاعی، نقش شهید باقری بسیار برجسته بود. او از جمله فرماندهانی بود که تجربه مستقیم جنگ را با خود داشت و به خوبی می‌دانست ضعف‌ها و نیازهای نیروهای مسلح در چه بخش‌هایی قرار دارد. به همین دلیل از همان آغاز مسئولیت خود، توجه ویژه‌ای به توسعه توان دفاعی کشور نشان داد. حوزه موشکی یکی از مهم‌ترین بخش‌هایی بود که در دوره مسئولیت او مورد حمایت قرار گرفت.

شهید باقری اعتقاد داشت که توان موشکی یکی از ارکان اصلی بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران است و باید به صورت مستمر تقویت شود. توسعه برد، دقت و قدرت تخریب موشک‌ها و همچنین افزایش توان تولید داخلی از جمله موضوعاتی بود که در این دوره با جدیت دنبال شد. در کنار توان موشکی، توسعه قدرت دریایی کشور نیز از اولویت‌های مهم او بود. تجربه جنگ تحمیلی و همچنین تحولات منطقه‌ای نشان داده بود که امنیت خلیج فارس، دریای عمان و آبراه‌های راهبردی منطقه اهمیت فوق‌العاده‌ای برای جمهوری اسلامی ایران دارد.

به همین دلیل شهید باقری توجه ویژه‌ای به توسعه توان دریایی کشور داشت و از طرح‌ها و برنامه‌های مختلف در این حوزه حمایت می‌کرد. حمایت از برنامه‌های هوافضا و توسعه توان پهپادی نیز از دیگر محورهای مهم دوران مسئولیت او بود. امروز بخش مهمی از توان پهپادی جمهوری اسلامی ایران به عنوان یکی از مؤلفه‌های اصلی قدرت دفاعی کشور شناخته می‌شود و بسیاری از این دستاوردها حاصل روندی است که در دوره مدیریت شهید باقری با جدیت بیشتری دنبال شد.

شهید باقری، شخصیت محبوبی بود که از جایگاه خاص مردمی هم برخوردار بود. از نظر شما چه ویژگی‌ای در ایشان، متمایزشان کرده بود؟

آنچه شخصیت شهید باقری را از بسیاری از مدیران و فرماندهان متمایز می‌کرد، ویژگی‌های اخلاقی و سبک زندگی او بود. با وجود آنکه در عالی‌ترین سطوح فرماندهی نیروهای مسلح قرار داشت، زندگی بسیار ساده‌ای داشت. او هیچ‌گاه به دنبال مظاهر تجمل، انباشت ثروت یا بهره‌گیری شخصی از موقعیت‌های مدیریتی نبود. کسانی که سال‌ها با او زندگی و معاشرت کرده بودند، بارها تأکید می‌کردند که سبک زندگی او حتی از بسیاری از مردم عادی نیز ساده‌تر بود.

این ساده‌زیستی صرفاً یک رفتار ظاهری نبود، بلکه بخشی از شخصیت او را تشکیل می‌داد. شهید باقری باور داشت که مسئولان باید خود را خادم مردم بدانند و از فاصله گرفتن از زندگی عادی جامعه پرهیز کنند. به همین دلیل در برخورد با مردم نیز همواره رفتاری صمیمی، متواضعانه و بی‌تکلف داشت. در سفرها، دیدارهای عمومی و حضور در شهرهای مختلف، مردم به راحتی با او ارتباط برقرار می‌کردند. او هیچ‌گاه خود را پشت تشریفات و ملاحظات اداری پنهان نمی‌کرد و تلاش داشت ارتباط مستقیم خود را با جامعه حفظ کند.

بسیاری از مردم او را نه فقط به عنوان یک فرمانده نظامی، بلکه به عنوان شخصیتی مردمی و در دسترس می‌شناختند. شهید باقری همچنین از نظر اخلاق فردی نمونه‌ای کم‌نظیر بود. در طول دهه‌ها فعالیت و معاشرت با دوستان و همکاران خود، همواره به صداقت، راستگویی و امانت‌داری شناخته می‌شد. کسانی که سال‌ها در کنار او بودند، بارها تأکید کرده‌اند که حتی در شوخی و گفت‌وگوهای روزمره نیز حاضر نبود سخنی خلاف واقع بر زبان بیاورد. ادب، متانت و احترام به دیگران نیز از ویژگی‌های برجسته شخصیتی او بود. برای او تفاوتی نداشت که فرد مقابل یک مقام عالی‌رتبه باشد یا یک نیروی عادی. با همه با احترام رفتار می‌کرد و شأن انسانی افراد برایش اهمیت داشت. این ویژگی باعث شده بود که در میان طیف‌های مختلف نیروهای مسلح و همچنین در میان مردم از محبوبیت و احترام ویژه‌ای برخوردار باشد.

برش

در دیدگاه اکثر مردم، شهید باقری فقط یک فرمانده نظامی نبود، بلکه از بینش سیاسی بالایی هم برخوردار بود. در بحث وحدت ملی و دیپلماسی نظامی چه رویکردی داشت؟ و اساساً این رویکرد چه نتایجی را دربر داشت؟

همانطور که اشاره کردید، در کنار توانایی‌های مدیریتی و اخلاقی، شهید باقری از بینش سیاسی بالایی نیز برخوردار بود. او مسائل کشور را صرفاً از زاویه نظامی نگاه نمی‌کرد، بلکه درک عمیقی از تحولات سیاسی، منطقه‌ای و بین‌المللی داشت. نگاه او مبتنی بر وحدت ملی بود و معتقد بود همه ایرانیان، فارغ از سلیقه‌ها و گرایش‌های سیاسی، اعضای یک خانواده بزرگ هستند و باید مورد احترام قرار گیرند. یکی از مهم‌ترین جلوه‌های این نگاه، توجه ویژه او به دیپلماسی نظامی بود. پیش از دوره ریاست شهید باقری، مفهوم دیپلماسی نظامی در ساختار نیروهای مسلح به گستردگی سال‌های بعد مطرح نبود. اما او معتقد بود که روابط دفاعی و امنیتی می‌تواند به ابزاری مهم برای تأمین منافع ملی و کاهش تهدیدات تبدیل شود. بر همین اساس، ارتباطات گسترده‌ای با کشورهای منطقه، به‌ویژه کشورهای اسلامی و همسایه، شکل گرفت.

رایزنی‌های متعدد با عربستان سعودی، ترکیه، جمهوری آذربایجان و سایر کشورهای منطقه در همین چارچوب قابل ارزیابی است. بسیاری از این سفرها و دیدارها رسانه‌ای نشد، اما نقش مهمی در ایجاد کانال‌های ارتباطی و افزایش سطح همکاری‌های امنیتی و دفاعی داشت. شهید باقری معتقد بود امنیت منطقه باید توسط کشورهای منطقه تأمین شود. او به‌ویژه درباره خلیج فارس این دیدگاه را دنبال می‌کرد و بر این باور بود که حضور قدرت‌های فرامنطقه‌ای نه تنها امنیت ایجاد نمی‌کند، بلکه زمینه‌ساز بی‌ثباتی بیشتر است.

به همین دلیل تلاش می‌کرد میان کشورهای حاشیه خلیج فارس نوعی درک مشترک درباره ضرورت همکاری امنیتی ایجاد شود. در کنار همه این ویژگی‌ها، شجاعت شخصی شهید باقری نیز زبانزد بود. او از آن دسته فرماندهانی نبود که صرفاً از پشت میز فرماندهی کند. چه در دوران دفاع مقدس و چه در سال‌های بعد همواره تمایل داشت از نزدیک در صحنه حضور داشته باشد. حضور در مناطق عملیاتی، بازدید از خطوط مقدم، سفر به جزایر خلیج فارس و حضور در مناطق حساس امنیتی بخشی از این روحیه میدانی او بود.

حتی در مأموریت‌های خارجی نیز این ویژگی در او دیده می‌شد. در سوریه و سایر مناطق مأموریتی، علاقه داشت شرایط را از نزدیک مشاهده کند و تصمیمات خود را بر پایه واقعیت‌های میدانی اتخاذ کند. همین روحیه باعث شده بود درک دقیق‌تری از نیازها و مشکلات عملیاتی داشته باشد و تصمیمات او با واقعیت‌های صحنه منطبق‌تر باشد. مجموعه این ویژگی‌ها، از شهید سپهبد محمد باقری شخصیتی ساخته بود که هم در عرصه مدیریت دفاعی، هم در حوزه توسعه توان نظامی، هم در زمینه دیپلماسی دفاعی و هم در عرصه اخلاق و سبک زندگی، جایگاهی ویژه و ماندگار از خود بر جای گذاشت.

کارنامه او نشان می‌دهد که چگونه می‌توان در عالی‌ترین سطوح مدیریتی قرار داشت و در عین حال مردمی، متواضع، صادق و پایبند به اصول باقی ماند؛ ویژگی‌هایی که نام او را در حافظه نیروهای مسلح و بخش قابل توجهی از جامعه ایران ماندگار کرده است.