گلزنان جام جهانی در تسخیر سرخابی‌ها

تیم ملی ایران در شش دوره حضور خود در جام جهانی موفق شده ۱۶ گل به ثمر برساند که بخشی از آنها توسط بازیکنانی به ثبت رسیده که نام‌شان برای همیشه در تاریخ فوتبال ایران ماندگار شده است.
فهرست گلزنان ایران در ادوار جام جهانی به این شرح است:

جام جهانی ۱۹۷۸: ایرج دانایی‌فر و حسن روشن

جام جهانی ۱۹۹۸: حمید استیلی و مهدی مهدوی‌کیا

جام جهانی ۲۰۰۶: یحیی گل‌محمدی و سهراب بختیاری‌زاده

جام جهانی ۲۰۱۴: رضا قوچان‌نژاد

جام جهانی ۲۰۱۸: عزیز بوحدوز (گل به خودی) و کریم انصاری‌فرد

جام جهانی ۲۰۲۲: مهدی طارمی (۲ گل)، روزبه چشمی و رامین رضاییان

این فهرست در نگاه اول یک نکته مهم را آشکار می‌کند و آن سهم بالای بازیکنانی است که سابقه حضور در دو باشگاه بزرگ پایتخت یعنی استقلال و پرسپولیس را داشته‌اند.

تسخیر فهرست گلزنان توسط سرخابی‌ها
اگر سوابق باشگاهی گلزنان تیم ملی در جام جهانی را بررسی کنیم، به یک آمار قابل توجه می‌رسیم. تقریباً تمام بازیکنانی که برای ایران در جام جهانی گل زده‌اند، سابقه حضور در استقلال یا پرسپولیس را دارند.
البته برای تحلیل دقیق‌تر باید یک سؤال مهم را مطرح کرد؛ آیا ملاک، عضویت بازیکن در زمان گلزنی است یا سابقه کلی حضور در این دو باشگاه؟
اگر عضویت همزمان ملاک باشد، استقلال از این حیث رکورددار محسوب می‌شود. ایرج دانایی‌فر، حسن روشن و روزبه چشمی در زمانی که برای ایران در جام جهانی گل زدند، همزمان بازیکن استقلال بودند.
در مقابل، برخی بازیکنان اگرچه هنگام گلزنی در تیم دیگری حضور داشتند اما هویت فوتبالی آنها با استقلال یا پرسپولیس گره خورده است. سهراب بختیاری‌زاده نمونه بارز این موضوع است. او در جام جهانی ۲۰۰۶ در شرایطی گل زد که بازیکن صبای قم بود اما همچنان در ذهن فوتبالدوستان به عنوان یک چهره استقلالی شناخته می‌شود.
در سوی دیگر، حمید استیلی، مهدی مهدوی‌کیا، کریم انصاری‌فرد و مهدی طارمی نیز ارتباط مستقیم با پرسپولیس دارند. استیلی در زمان گلزنی به تیم ملی آمریکا عضو باشگاه پرسپولیس بود اما سایر بازیکنان باوجود سابقه در این تیم در زمان گلزنی عضو پرسپولیس نبودند.
تنها استثنای این فهرست رضا قوچان‌نژاد است که هرگز سابقه بازی در استقلال یا پرسپولیس را نداشته و به نوعی میهمان این جمع محسوب می‌شود.

غیبت بزرگترین ستاره‌های فوتبال ایران
اما شاید جذاب‌ترین بخش این آمار، نام‌هایی باشد که در میان گلزنان دیده نمی‌شوند.
فهرست گلزنان جام جهانی ایران ثابت می‌کند که گل زدن در این مسابقات صرفاً محصول پیشینه بازیکنان نیست.
در جام جهانی ۱۹۷۸، بدون تردید علی پروین یکی از بزرگترین ستاره‌های فوتبال ایران بود اما هرگز موفق نشد طعم شیرین گلزنی را بچشد.
بیست سال بعد و در جام جهانی ۱۹۹۸ فرانسه نیز شرایط مشابهی رقم خورد. علی دایی، خداداد عزیزی و کریم باقری از برجسته‌ترین فوتبالیست‌های نسل خود بودند؛ بازیکنانی که نه تنها در ایران بلکه در آسیا و حتی در سطح جهان شناخته شده بودند، اما هیچ‌کدام موفق به گلزنی در جام جهانی نشدند.
این اتفاق نشان می‌دهد که جام جهانی قواعد مخصوص به خود را دارد.

در جام جهانی ۲۰۱۴ هم تجربه کافی نبود
در جام جهانی ۲۰۱۴ برزیل، تیم ملی ایران با ترکیبی باتجربه وارد مسابقات شد.
آندرانیک تیموریان، جواد نکونام، مسعود شجاعی و اشکان دژاگه از بازیکنانی بودند که سال‌ها در سطح اول فوتبال آسیا و اروپا حضور داشته و تجربیات ارزشمندی را با خود به همراه داشتند.
با این حال، تنها بازیکنی که موفق شد نام خود را در فهرست گلزنان ثبت کند، رضا قوچان‌نژاد بود.
گل ارزشمند او برابر بوسنی و هرزگووین، تنها گل ایران در آن دوره محسوب می‌شود و بار دیگر ثابت کرد که تجربه بین‌المللی الزاماً تضمین‌کننده گلزنی در جام جهانی نیست. البته رضا بازیکن با‌تجربه‌ای بود اما به هرحال تنها گلزن ایران در آن جام بود که هرگز در ترکیب سرخابی‌ها بازی نکرد. البته رضا در برهه‌ای به شدت مورد توجه باشگاه استقلال بود اما در نهایت به این تیم منتقل نشد و ترجیح داد در فوتبال اروپا با دنیا فوتبال وداع کند.

جام جهانی ۲۰۱۸ و یک گل به خودی 
در روسیه ۲۰۱۸، ایران تنها دو بار موفق به باز کردن دروازه رقبا شد.
گل نخست، در واقع توسط عزیز بوحدوز مدافع مراکش و به اشتباه وارد دروازه تیم خودش شد. گل دوم نیز توسط کریم انصاری‌فرد از روی نقطه پنالتی مقابل پرتغال به ثمر رسید.
در آن دوره نیز بسیاری از ستاره‌های تیم ملی نتوانستند نام خود را در فهرست گلزنان ثبت کنند. سردار آزمون و سعید عزت‌اللهی شاخص‌ترین آنها بودند. 

درخشش طارمی و رکورد تاریخی در قطر
جام جهانی ۲۰۲۲ قطر اما داستان متفاوتی داشت.
مهدی طارمی با دو گل برابر انگلیس به نخستین بازیکن تاریخ فوتبال ایران تبدیل شد که در یک مسابقه جام جهانی دو گل به ثمر می‌رساند.
علاوه بر او، روزبه چشمی و رامین رضاییان نیز مقابل ولز گل زدند تا یکی از بهترین عملکردهای هجومی تاریخ فوتبال ایران در جام جهانی رقم بخورد.
در مقابل، بازیکنان مطرحی مانند سردار آزمون و سعید عزت‌اللهی با وجود تجربه فراوان و حضور مستمر در ترکیب تیم ملی، باز هم از گلزنی محروم ماندند و همچون جام جهانی قبل پای‌شان به گلزنی باز نشد. البته سامان قدوس را هم باید در این ردیف قرار داد اما او و عزت‌اللهی فرصت دارند در جام جهانی پیش رو این آمار را به سود خود عوض کنند.

راز بزرگ جام جهانی؛ قهرمانان غیرمنتظره
نتیجه اینکه نباید انتظار داشت بازیکنان صرفاً به واسطه سوابق در جام جهانی موفق به گلزنی شوند، همان‌طور که خداداد نشد، دایی نشد، کریم باقری نشد و خیلی‌های دیگر همچون آندو و نکونام... جام جهانی آنقدر دشوار است که به سادگی چنین فرصتی را برایت ایجاد نمی‌کند.
در این مسابقات، هیچ تضمینی وجود ندارد که بزرگترین ستاره‌ها بدرخشند و هیچ بعید نیست بازیکنی که کمترین انتظار از او می‌رود، تبدیل به قهرمان یک ملت شود.
گاهی یک فرصت کوتاه، یک ارسال دقیق، یک ضربه سر یا حتی یک اشتباه حریف می‌تواند نام یک بازیکن را برای همیشه وارد تاریخ کند.
همین ویژگی است که جام جهانی را از تمام رقابت‌های دیگر متمایز می‌کند.
به هرحال هرچند سهم بالای استقلال و پرسپولیس در میان گلزنان ایران یک نکته قابل توجه و ارزشمند محسوب می‌شود، اما واقعیت بزرگتر این است که فوتبال در جام جهانی از هرگونه پیش‌بینی فراتر می‌رود.
تاریخ نشان داده است که در بزرگترین آوردگاه فوتبال جهان، نه نام‌های بزرگ تضمین‌کننده موفقیت هستند و نه ستاره‌های کمتر شناخته‌شده محکوم به ناکامی.
جام جهانی، صحنه تولد قهرمانان غیرمنتظره است؛ جایی که یک لحظه می‌تواند سرنوشت یک بازیکن و خاطره یک ملت را برای همیشه تغییر دهد.