وقتی توپ به پرده سینما می‌رسد / مروری بر فیلم‌های فوتبالی سینمای ایران به بهانه آغاز جام جهانی ۲۰۲۶

مهرداد پارسایی؛ منتقد سینما /  با این همه، سهم فوتبال در سینمای ایران چندان پررنگ نیست. برخلاف سینمای کشورهای صاحب فوتبال مانند بریتانیا، ایتالیا یا آرژانتین که ده‌ها فیلم شاخص درباره این ورزش تولید کرده‌اند، در سینمای ایران تعداد فیلم‌هایی که فوتبال در آنها محور اصلی روایت باشد، چندان زیاد نیست. با این حال، در طول چهار دهه گذشته فیلمسازان ایرانی هر از گاهی به سراغ این سوژه رفته‌اند و آثاری خلق کرده‌اند که امروز بخشی از حافظه فوتبالی سینمای ایران محسوب می‌شوند.
 
یاس‌های وحشی رویای فوتبالی نسل دهه هفتاد
 وقتی صحبت از فیلم‌های فوتبالی سینمای ایران می‌شود، نام «یاس‌های وحشی» ساخته محسن محسنی‌نسب بیش از هر اثر دیگری به ذهن می‌آید. فیلم که در سال ۱۳۷۶ ساخته شد، داستان دو نوجوان شهرستانی را روایت می‌کند که استعداد فوتبالی دارند و برای رسیدن به رویای خود تلاش می‌کنند.
«یاس‌های وحشی» در دورانی ساخته شد که فوتبال ایران در آستانه یکی از مهم‌ترین اتفاقات تاریخ خود قرار داشت؛ صعود به جام جهانی ۱۹۹۸ فرانسه. فضای اجتماعی آن سال‌ها سرشار از شور فوتبالی بود و فیلم نیز از همین فضا تغذیه می‌کرد. آنچه «یاس‌های وحشی» را مهم می‌کند، توجه به لایه‌های اجتماعی فوتبال است. فیلم نشان می‌دهد چگونه فوتبال برای بسیاری از نوجوانان ایرانی نه فقط یک سرگرمی، بلکه راهی برای تغییر سرنوشت و خروج از محدودیت‌های اقتصادی و اجتماعی است. در سال‌هایی که کمتر فیلمسازی به دنیای فوتبال علاقه نشان می‌داد، «یاس‌های وحشی» تلاشی جدی برای نزدیک شدن به این جهان محسوب می‌شد.
 
فوتبالی‌ها  فوتبال به مثابه رویا
 «فوتبالی‌ها» ساخته عباس خواجه‌وند یکی دیگر از آثار کمتر دیده‌شده اما قابل توجه در این حوزه است. فیلم، زندگی نوجوانانی را دنبال می‌کند که فوتبال مهم‌ترین دغدغه زندگی آنهاست. قهرمانان فیلم در جست‌وجوی فرصتی برای دیده شدن هستند و تصور می‌کنند موفقیت در فوتبال می‌تواند آینده‌شان را متحول کند. این فیلم نیز مانند بسیاری از آثار فوتبالی ایران بیش از آنکه به مسابقات و تاکتیک‌های ورزشی بپردازد، به تأثیر فوتبال بر زندگی جوانان توجه دارد. در واقع، فوتبال در اینجا نمادی از آرزو، امید و تلاش برای عبور از موانع زندگی است.
 بیرو  روایت زندگی مردی که از رویا دست نکشید
 در سال‌های اخیر، «بیرو» به کارگردانی مرتضی‌علی عباس‌میرزایی یکی از جدی‌ترین تلاش‌ها برای ساخت یک فیلم فوتبالی در ایران بود. این فیلم بر اساس زندگی علیرضا بیرانوند، دروازه‌بان تیم ملی ایران ساخته شده است.
 «بیرو» داستان پسری از خانواده‌ای عشایری را روایت می‌کند که برای رسیدن به رویای فوتبالی خود از خانه فرار می‌کند، سال‌ها سختی می‌کشد و سرانجام به یکی از مشهورترین دروازه‌بانان فوتبال ایران تبدیل می‌شود.
 فیلم بیش از آنکه بر مسابقات تمرکز کند، بر مسیر دشوار موفقیت بیرانوند تأکید دارد؛ مسیری که از کارگری، بی‌پولی و شب‌خوابی در تهران می‌گذرد و به حضور در جام جهانی می‌رسد. در واقع «بیرو» یکی از معدود نمونه‌های سینمای زندگینامه‌ای ورزشی در ایران است.
 
پرویزخان  بازگشت به یکی از مهم‌ترین دوره‌های فوتبال ایران
 «پرویزخان» ساخته علی ثقفی را می‌توان مهم‌ترین فیلم فوتبالی سال‌های اخیر دانست. فیلم به زندگی و دوران مربیگری پرویز دهداری می‌پردازد؛ یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های تاریخ فوتبال ایران. داستان فیلم در دهه شصت و در روزهایی می‌گذرد که تیم ملی ایران با ‌چالش‌های مختلفی 
روبه‌رو بود.
استعفای دسته‌جمعی برخی بازیکنان سرشناس و تلاش دهداری برای ساختن تیمی تازه، هسته اصلی روایت را شکل می‌دهد. «پرویزخان» برخلاف بسیاری از آثار ایرانی، به خود ساختار فوتبال نزدیک می‌شود؛ به رابطه مربی و بازیکن، مدیریت تیم ملی، اخلاق حرفه‌ای و چالش‌های فوتبال ایران. فیلم در واقع فقط زندگی یک مربی را روایت نمی‌کند، بلکه بخشی از تاریخ فوتبال ایران را بازسازی می‌کند.
 
عرق سرد  فوتبال زنان در مرکز توجه
 یکی از متفاوت‌ترین فیلم‌های ورزشی سال‌های اخیر «عرق سرد» ساخته سهیل بیرقی است. داستان فیلم درباره کاپیتان تیم ملی فوتسال زنان است که برای حضور در مسابقات بین‌المللی با مشکلاتی خارج از زمین مسابقه مواجه می‌شود. اگرچه محور فیلم فوتسال است نه فوتبال، اما «عرق سرد» را نمی‌توان از سینمای ورزشی ایران جدا کرد. فیلم برای اولین بار مسائل ورزش زنان و چالش‌های قهرمانان زن ایرانی را به شکلی جدی به تصویر کشید. موفقیت «عرق سرد» نشان داد که ورزش می‌تواند بستری مناسب برای روایت مسائل اجتماعی و حقوقی نیز باشد.

  فوتبال و سینمای کودک و نوجوان
 بخش مهمی از فیلم‌های فوتبالی ایران برای مخاطبان نوجوان ساخته شده‌اند. دلیل این موضوع روشن است؛ فوتبال در ایران بیش از هر گروه دیگری با زندگی کودکان و نوجوانان گره خورده است. بسیاری از فیلم‌ها، سریال‌ها و تله‌فیلم‌های دهه‌های هفتاد و هشتاد به نوجوانانی می‌پرداختند که رویای حضور در تیم‌های بزرگ را در سر داشتند.
در این آثار، زمین‌های خاکی، مسابقات محلی و تلاش برای رسیدن به تیم‌های حرفه‌ای، عناصر تکرارشونده‌ای بودند که بارها در روایت‌های مختلف ظاهر شدند. هرچند بسیاری از این آثار امروز کمتر به یاد آورده می‌شوند، اما در شکل‌گیری تصویر فوتبال در سینمای ایران نقش مهمی داشتند.
 
مستندهای فوتبالی؛ جایی که فوتبال واقعی‌تر دیده شد
 شاید بتوان گفت مهم‌ترین آثار فوتبالی ایران نه در سینمای داستانی، بلکه در سینمای مستند ساخته شده‌اند. از مستندهای مربوط به تیم ملی و باشگاه‌های پرسپولیس و استقلال گرفته تا آثاری درباره هواداران فوتبال، همگی کوشیده‌اند تصویری واقعی از این پدیده اجتماعی ارائه دهند. در مستندها، فوتبال نه یک ابزار داستانی بلکه خودِ موضوع است. شور هواداری، رقابت‌های سنتی، تأثیر نتایج مسابقات بر زندگی مردم و حتی مسائل اقتصادی و مدیریتی فوتبال ایران، بارها در این آثار مورد توجه قرار گرفته‌اند.

جام جهانی و یک غیبت بزرگ
 اکنون که جام جهانی ۲۰۲۶ آغاز شده، شاید بهترین زمان برای بازنگری در نسبت سینمای ایران و فوتبال باشد. ورزشی که میلیون‌ها ایرانی با آن زندگی می‌کنند، هنوز آن‌گونه که باید در سینمای کشور بازتاب نیافته است. 
با وجود چند اثر شاخص مانند «یاس‌های وحشی» فوتبال همچنان یکی از سوژه‌های بکر سینمای ایران باقی مانده است. شاید در سال‌های آینده فیلمسازان بیشتری سراغ این جهان پرهیجان بروند؛ جهانی که در آن رویا، شکست، امید، رقابت و شورجمعی در کنار هم قرار می‌گیرند و همه عناصر لازم برای خلق یک درام سینمایی جذاب را در اختیار دارند. تا آن روز، همین چند فیلم فوتبالی موجود یادآور تلاش‌هایی هستند که برای آوردن هیجان ورزشگاه‌ها به پرده نقره‌ای انجام شده‌اند، تلاش‌هایی که هر بار با آغاز جام جهانی، دوباره ارزش و اهمیت خود را نشان  می‌دهند.

بــــرش

 چرا سینمای ایران کمتر به فوتبال پرداخته است؟

 پرسشی که همواره مطرح می‌شود این است که چرا با وجود محبوبیت فوق‌العاده فوتبال در ایران، فیلم‌های فوتبالی اندکی ساخته شده‌اند؟
بخشی از پاسخ به دشواری‌های تولید بازمی‌گردد. بازسازی مسابقات فوتبال، حضور هزاران تماشاگر، فیلمبرداری در ورزشگاه‌ها و خلق صحنه‌های باورپذیر ورزشی، هزینه و امکانات زیادی می‌طلبد. از سوی دیگر، هیجان واقعی فوتبال چنان قدرتمند است که بازآفرینی آن در قالب سینما کار آسانی نیست.
 اما شاید دلیل مهم‌تر این باشد که فیلمسازان ایرانی معمولاً به جنبه‌های اجتماعی و انسانی فوتبال علاقه‌مند بوده‌اند، نه خود مسابقه. به همین دلیل در اغلب فیلم‌های فوتبالی ایران، آنچه در مرکز توجه قرار می‌گیرد نه گل زدن و قهرمانی، بلکه آدم‌هایی هستند که زندگی‌شان با فوتبال پیوند خورده است؛ نوجوانی که رویای ستاره شدن دارد، دختری که می‌خواهد مسابقه را از نزدیک ببیند یا هواداری که فوتبال بخشی از هویت  اوست.