تاب‌آوری، مهم‌ترین سلاح برای پایداری جامعه است

سمیه افشین‌فر؛ گروه اجتماعی /   سید محمد بطحایی در نشست رونمایی از سامانه «کلان‌شاخص وضعیت اجتماعی و پیشرفت»، گفت: «این سامانه با ارائه مستمر و به‌روز داده‌های اجتماعی در سطوح ملی، استانی، شهرستانی و در آینده محله‌ای، امکان تصمیم‌گیری در حوزه اجتماعی مبتنی بر شواهد و داده‌های علمی را برای سیاست‌گذاران، مراکز علمی و پژوهشی فراهم می‌کند، به این معنا که مجامع تصمیم‌گیری و مراجع علمی ما را از داشته‌های ذهنی فراتر برده و داده‌های میدانی و علمی را برای تصمیم‌گیری در اختیار آنان قرار می‌دهد.»
 

ارکان سامانه رصد؛ سلامت، رفاه و سرمایه اجتماعی

رئیس سازمان امور اجتماعی کشور با بیان اینکه این سامانه بر سه رکن اصلی سلامت اجتماعی، رفاه اجتماعی و سرمایه اجتماعی استوار است که در کنار یکدیگر وضعیت اجتماعی را تعیین می‌کنند، درباره گزارش سرمایه اجتماعی در سال 1404 گفت: «در این گزارش، سرمایه اجتماعی به ‌شکل برش‌های موضوعی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و منتشر شده است. برای مثال، وضعیت سرمایه اجتماعی در حوزه زنان، جوانان، روستاییان و سایر گروه‌های اجتماعی به شکل مستقل بررسی شده است.»
او با اشاره به اهمیت سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی گفت: «جامعه‌شناسان و متخصصان هنگام صحبت از سرمایه اجتماعی، سه سطح از سرمایه را مطرح می‌کنند: سطح اول، سرمایه کلان است؛ یعنی میزان اعتماد آحاد جامعه به نظام حکمرانی و ارکان آن. سطح دوم، سرمایه میانی است که به میزان اعتماد مردم به نهادهای خدمت‌رسان در جامعه مربوط می‌شود و سطح سوم نیز سرمایه خرد است که میزان اعتماد میان مردم، نهادهای مردمی، قومیت‌ها و شبکه‌های اجتماعی در لایه‌های مختلف جامعه را شامل می‌شود. بطحایی با بیان اینکه سرمایه اجتماعی کشور که ترکیبی از سه سطح کلان، میانی و خرد است، طی یک دهه گذشته روندی نزولی داشته است، گفت: «این شاخص در سال 1394 معادل 43.5 از 100 بوده و در سال 1404 به حدود 36.66 رسیده است. به عبارت دیگر، طی یک دهه گذشته حدود 10 واحد از سرمایه اجتماعی کشور کاهش یافته است.»
رئیس سازمان امور اجتماعی کشور، مهم‌ترین نکته در تحلیل این آمار را نحوه توزیع این کاهش دانست و گفت: «کاهش سرمایه اجتماعی در سطح کلان بسیار بیشتر از سطح میانی بوده، در حالی که سرمایه اجتماعی در سطح خرد نه‌تنها کاهش نداشته بلکه افزایش نیز یافته است. برداشت ما از این وضعیت آن است که اعتماد مردم به کارآمدی کاهش یافته، اما در مقابل، اعتماد میان مردم، خانواده‌ها، دوستان، همسایگان و نهادهای مردمی افزایش پیدا کرده است.» او توضیح داد: «شبکه‌های اجتماعی خرد به‌تدریج در حال ایفای نقش حمایتی در حوزه‌های عاطفی، مالی و اطلاعاتی هستند و بخشی از خلأهای ناشی از کاهش اعتماد در سطح کلان را جبران می‌کنند.»
بطحایی با اشاره به روند سال‌های اخیر تأیید کرد: «میزان کاهش سرمایه اجتماعی در سال‌های اخیر با شیب کمتری ادامه یافته و روند نزولی آن نسبت به گذشته کندتر شده که این موضوع تا حدودی امیدوارکننده است، اما همچنان ضرورت توجه جدی سیاست‌گذاران به این حوزه را یادآوری می‌کند.»
بطحایی با تأکید بر اهمیت سرمایه اجتماعی در سیاست‌گذاری‌های کشور، گفت: «ما وظیفه خود می‌دانیم که زمینه‌های تقویت مشارکت مردم و شنیدن صدای آنان را فراهم کنیم. اعتقاد داریم هرچند مسائل معیشتی، اقتصادی و محدودیت منابع مالی از چالش‌های مهم کشور است، اما بازسازی اعتماد عمومی، گفت‌وگو با مردم، مشارکت اجتماعی و شنیدن صدای مردم اگر اهمیت بیشتری از مسائل اقتصادی نداشته باشد، قطعاً اهمیت کمتری نیز ندارد.»
 

احساس تعلق مردم به جامعه افزایش یافته است

 بطحایی به برخی شاخص‌های اجتماعی، بر اساس آخرین پیمایش انجام‌شده اشاره کرد و گفت: «احساس تعلق اجتماعی در کشور به حدود 64 درصد رسیده که نسبت به پیمایش قبلی نزدیک به 20 درصد افزایش داشته است.» به گفته رئیس سازمان امور اجتماعی کشور «این یافته نشان می‌دهد که در سال 1404 نسبت به سال 1400، احساس تعلق مردم به جامعه افزایش یافته است و این موضوع به عنوان یک سرمایه و ثروت اجتماعی ارزشمند باید مورد توجه جدی سیاست‌گذاران و مدیران حوزه اجتماعی قرار گیرد.»
بطحایی یکی از نقاط قوت سرمایه اجتماعی کشور را احساس هویت ملی دانست و گفت: «پیمایش‌های انجام‌شده در سال گذشته نشان می‌دهد حدود 76 درصد مردم به ایرانی بودن خود افتخار می‌کنند. این عدد مربوط به قبل از تحولات اخیر است و احتمال دارد در پیمایش‌های بعدی افزایش نیز پیدا کرده باشد. مقایسه‌های تطبیقی با سایر کشورها، حتی برخی کشورهای اروپایی، نشان می‌دهد این میزان از افتخار به هویت ملی برای کشور ما عدد قابل توجه و امیدوارکننده‌ای است.»

مقابله وزارت کشور  با قطبی‌سازی جامعه

رئیس سازمان امور اجتماعی کشور با تأکید بر انسجام ملی گفت: «یکی از وظایف مهم وزارت کشور، به‌ویژه در حوزه اجتماعی، رصد مستمر انسجام ملی و جلوگیری از شکل‌گیری شکاف‌ها و قطبی‌سازی در جامعه است. باید مراقب باشیم جامعه به دو یا چند قطب متقابل تقسیم نشود و گروه‌های مختلف اجتماعی در برابر یکدیگر قرار نگیرند. تقویت انسجام ملی و جلوگیری از بروز شکاف‌های اجتماعی از جمله رسالت‌های مهم وزارت کشور به شمار می‌رود.» بطحایی با بیان اینکه «در جامعه‌ای مانند ایران تفاوت دیدگاه‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی طبیعی است و افراد درباره مسائل مختلف نظرات متفاوتی دارند»، توضیح داد:‌ «وظیفه وزارت کشور این است که زمینه بیان آزادانه و آرام این دیدگاه‌ها را فراهم کند. همان‌گونه که موافقان یک موضوع حق اظهار نظر دارند، مخالفان نیز باید بتوانند دیدگاه‌ها و استدلال‌های خود را بیان کنند.» او به اقدامات جدید وزارت کشور در این حوزه اشاره کرد و گفت: «سامانه هوشمند رصد انسجام ملی طراحی و پیش از تحولات اخیر راه‌اندازی شده است. در این سامانه، شاخص‌های مختلف مرتبط با انسجام ملی به‌ شکل مستمر پایش می‌شود و نسبت به رفتارها و مواضع تأثیرگذار، چه در جهت تقویت انسجام ملی و چه در جهت تضعیف آن، هشدارهای لازم ارائه می‌شود. به افرادی که با مواضع و رفتارهای خود به تقویت انسجام ملی کمک می‌کنند نیز بازخورد داده می‌شود. در مواردی که بررسی‌های سامانه نشان دهد یک موضع‌گیری یا اقدام موجب افزایش همبستگی اجتماعی و تقویت انسجام ملی شده است، از آن فرد یا مجموعه قدردانی می‌شود و این موضوع به صورت رسمی به اطلاع آنان می‌رسد.»
 

محله‌محوری جایگزین  اقدامات جزیره‌ای

رئیس سازمان امور اجتماعی کشور با انتقاد از موازی‌کاری دستگاه‌ها در حوزه امور اجتماعی به رویکرد جدید وزارت کشور در ساماندهی خدمات اجتماعی اشاره کرد و گفت: «در گذشته دستگاه‌های مختلف هر کدام به شکل مستقل و بعضاً بدون هماهنگی در یک محله خدمات ارائه می‌کردند. در مقابل، برخی محلات نیز از بسیاری از خدمات محروم می‌ماندند. ما تلاش می‌کردیم با آموزش، اقناع و هماهنگی دستگاه‌ها این وضعیت را اصلاح کنیم، اما این شیوه به تنهایی پاسخگوی نیازها نبود. به همین دلیل یک سازوکار جدید طراحی شد و در قالب بخشنامه‌ای که از سوی وزیر کشور به استانداری‌ها ابلاغ شد، پلتفرمی برای مدیریت خدمات محله‌محور ایجاد کردیم تا هر دستگاه، نهاد مردمی، سازمان مردم‌نهاد و مجموعه فعال اجتماعی، خدماتی را که در هر محله ارائه می‌دهد در این سامانه ثبت کند.» بطحایی با تشریح آخرین وضعیت اجرای این طرح گفت: «بر اساس آخرین آمار، از بیش از 20 هزار محله موجود در کشور، در حدود 14 هزار محله، شوراهای یکپارچه مدیریت محله‌محور تشکیل شده است.» به گفته بطحایی، «هدف نهایی محله‌محوری آن است که با تکمیل این شبکه و استقرار کامل نظام محله‌محور، هیچ محله‌ای از خدمات اجتماعی ضروری محروم نماند و توزیع خدمات در سراسر کشور به شکل عادلانه‌تری انجام شود.»

برش

تاب‌آوری اجتماعی، سرمایه مهمی  برای عبور از چالش‌هاست

بطحایی با بیان اینکه «تاب‌آوری مهم‌ترین و مؤثرترین سلاح برای بقا و پایداری جوامع محسوب می‌شود و همه مسئولان و سیاست‌گذاران باید نسبت به تقویت آن حساس باشند»، گفت: «تاب‌آوری اجتماعی از مجموعه‌ای از مؤلفه‌ها شکل می‌گیرد و اگر هر یک از این مؤلفه‌ها مورد تهدید قرار گیرد، در واقع بخشی از توان جامعه برای مقابله با بحران‌ها تضعیف خواهد شد. امروزه امنیت کشورها دیگر صرفاً متکی به ابزارهای نظامی، امنیتی و اطلاعاتی نیست. همه کشورها، از جمله کشور ما، به این واقعیت اذعان دارند که ابعاد اجتماعی، روانی و شناختی نقش تعیین‌کننده‌ای در امنیت ملی ایفا می‌کنند و در برخی موارد حتی تأثیر آنها از قدرت نظامی نیز بیشتر است.» رئیس سازمان امور اجتماعی کشور، گفت: «در جریان جنگ 12روزه و تحولات پس از آن، به‌روشنی مشاهده کردیم که مقاومت، صبوری، همبستگی، معرفت و جوانمردی مردم تا چه اندازه در ناکام ماندن دشمن و عبور کشور از شرایط دشوار مؤثر بوده است. اگر نگوییم نقش تاب‌آوری مردم در این موفقیت‌ها بیش از توان نظامی بوده، بدون تردید کمتر از آن نیز نبوده است و همین موضوع اهمیت سرمایه اجتماعی و تاب‌آوری ملی را بیش از پیش آشکار می‌کند.» رئیس سازمان امور اجتماعی کشور با بیان اینکه «آنچه امروز بیش از هر چیز باید مورد توجه قرار گیرد، حفظ و تقویت سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی و انسجام ملی است»، گفت: «سرمایه‌ای که در شرایط دشوار خود را نشان داد و می‌تواند پشتوانه مهمی برای عبور از چالش‌های آینده کشور باشد.» به نظر بطحایی «با تداوم همدلی و مشارکت مردم و مسئولان، روند بهبود شاخص‌های اجتماعی ادامه یافته و کشور می‌تواند مسیر پیشرفت و توسعه را با قدرت بیشتری دنبال کند.»