به گزارش خبرنگار گروه دانشگاه ایسکانیوز، توسعه دیپلماسی علمی و جذب دانشجویان بینالملل در سالهای اخیر به یکی از محورهای مهم سیاستگذاری آموزش عالی کشور تبدیل شده است. در حالی که برنامه هفتم توسعه، هدف جذب ۳۲۰ هزار دانشجوی بینالملل را ترسیم کرده، همچنان چالشهایی نظیر محدودیتهای زبانی، زیرساختهای رفاهی، خدمات بانکی و اقامتی، و همچنین رقابت منطقهای با کشورهایی چون ترکیه و عربستان در این مسیر مطرح است.
در همین راستا، خبرنگار ایسکانیوز در گفتوگویی تفصیلی با مدیرکل امور دانشجویان بینالملل سازمان امور دانشجویان، وضعیت فعلی جذب دانشجوی خارجی، درآمدهای دانشگاهها، برنامه آموزش به زبان دوم و مهمترین مطالبات این دانشجویان را بررسی کرده است که مشروح آن را در ادامه میخوانید.
بخشی از درآمد وزارت علوم، تحقیقات و فناوری از محل دانشجویان بینالملل و خدمات آموزشی، رفاهی و فرهنگی این دانشجویان تأمین میشود؛ در این زمینه میزان شهریههای ترمی دانشجویان بینالملل به چه صورت است و آیا این شهریهها بر اساس کشور مبدأ دانشجو متفاوت تعیین میشود یا خیر؟
ساختار مالی وزارت علوم با دانشگاه متفاوت هستش. وزارت علوم یک وزارتخانه است و ساختار رسمی خاص خودش را دارد، اما دانشگاهها هیئت امنایی هستند و یک ساختار مالی مستقل دارند که بر اساس اختیارات هیئت امنا، تصمیمات مالی در آن اتخاذ میشود و یکسری ضوابط را تصویب میکنند.
دانشگاهها درآمدی که کسب میکنند بخشی از بودجه دولتی است و بخشی هم درآمد اختصاصی است که از دورههای آزاد، دانشجویان بینالملل، آزمایشگاهها و سایر منابع به دست میآید و طبق همان ضوابط مصرف میشود. وزارت علوم در این حوزه اصلاً ورود نمیکند و در اینکه دانشگاه درآمد خود را چگونه هزینه کند، نقشی ندارد.
شهریه دانشجویان بینالملل هم بر اساس مصوبه هیئت امنای دانشگاه تعیین میشود و چارچوب مشخصی دارد. هر سال هم متناسب با نرخ تورم افزایش پیدا میکند. آنچه که من اطلاع دارم، شهریه به هیچ عنوان به کشور مبدأ ربطی ندارد؛ یعنی دانشجوی بینالملل از هر کشوری باشد، یک عدد ثابت مشخص را دانشگاه برای هر ترم یا سال تحصیلی تعیین میکند و باید پرداخت کند. معمولاً این شهریهها به ارزهای بینالمللی مثل دلار یا یورو تعیین میشود.
البته برای برخی موارد، دانشجویانی که در ایران تحصیل کردهاند و از طریق کنکور سراسری وارد دانشگاه میشوند (مثل برخی اتباع افغانستان یا سایر اتباعی که دیپلم ایران دارند)، شهریه بهصورت ریالی و با رقم پایینتر و کمتر از شهریه آزاد دانشجویان ایرانی دریافت میشود. اما در حوزه بینالملل، بهطور کلی تفاوتی بر اساس کشور وجود ندارد و همه بر اساس یک عدد ثابت پرداخت میکنند.
در کنار منابع مختلف درآمدی دانشگاهها، میزان درآمد حاصل از دانشجویان بینالملل چه سهمی در تأمین بودجه دانشگاهها دارد و این منابع در عمل در چه حوزههایی هزینه میشود؟ آیا این هزینهکرد صرفاً در بخشهای رفاهی و آموزشی دانشجویان بینالملل است یا در سایر بخشهای دانشگاه نیز مورد استفاده قرار میگیرد؟
شهریه معمولاً بر اساس رشتهها متفاوت است؛ یعنی مجموعه رشتهها سطحبندی دارند. مثلاً علوم انسانی یک سطح شهریه دارد، علوم پایه سطح دیگری دارد و رشتههای مهندسی و پزشکی هم به دلیل داشتن آزمایشگاهها و کارگاهها، هزینههای بیشتری برای دانشگاه ایجاد میکنند و بهتبع آن شهریه متفاوتی دارند.
نحوه هزینهکرد این منابع هم طبق ضوابط مالی دانشگاه است و در همه حوزهها امکان هزینهکرد وجود دارد. اما ما در اداره کل امور دانشجویان بینالملل سازمان امور دانشجویان تأکید داریم که بخشی از این شهریه حتماً برای خود دانشجویان بینالملل و ارتقای خدمات رفاهی و کیفی آنها هزینه شود.
از طرف دیگر، یکی از موضوعاتی که جدی دنبال میکنیم این است که بخشی از این شهریه به جذب دانشجوی جدید اختصاص پیدا کند؛ یعنی در حوزه بازاریابی بینالمللی هزینه شود، دانشگاهها در نمایشگاههای جذب دانشجو شرکت کنند، از ابزارهای دیجیتال و حتی هوش مصنوعی برای معرفی ظرفیتها استفاده کنند و بهطور کلی فرآیند جذب دانشجو تقویت شود.
هدف این است که دانشگاهها از حالت محدود فعلی خارج شوند و تنوع ملیتی افزایش پیدا کند. چون در حال حاضر عمده تمرکز روی چند کشور محدود است و باید این دامنه گستردهتر شود تا ورودی دانشجویان از کشورهای بیشتری اتفاق بیفتد. این موضوع در نهایت به نوعی یک چرخه اقتصادی پایدار هم در دانشگاه ایجاد میکند.
با توجه به اینکه بخش عمدهای از دانشجویان بینالملل ایران از کشورهای همسایه مانند عراق و افغانستان هستند، چرا تنوع ملیتی دانشجویان خارجی در دانشگاههای ایران محدود مانده و حضور دانشجویان از مناطقی مانند شرق آسیا، اروپا و کشورهای حوزه خلیج فارس کمتر دیده میشود؟
چند عامل میتواند مانع تنوع ملیتی ما بشه. آنچه الان وجود دارد این است که حدود ۶۰ درصد دانشجویان عراقی هستند و حدود ۲۶ درصد افغانستانی هستند. در مجموع از حدود ۹۳ ملیت هم دانشجو داریم، اما تعداد این ملیتها پراکنده و کم است و عملاً دو کشور بخش عمده جمعیت را تشکیل میدهند.
یکی از مهمترین دلایل، بحث زبان فارسی است. برای بسیاری از دانشجویان خارجی، زبان فارسی زبان سختی محسوب میشود و آموزش و تحصیل به این زبان میتواند برایشان چالشبرانگیز باشد. از طرفی در کشور مبدأ خیلی از این دانشجویان، کرسی آموزش زبان فارسی وجود ندارد و آشنایی قبلی هم ندارند.
حروف و ساختار زبان فارسی هم با بسیاری از زبانها متفاوت است و طبیعتاً یادگیری آن زمانبر است. وقتی دانشجو تصمیم میگیرد مقصد تحصیلی را انتخاب کند، محاسبه میکند که اگر یک سال فقط برای زبان فارسی زمان بگذارد، این یک سال چه مزیتی برای آیندهاش دارد.
در مقابل، زبانهایی مثل انگلیسی یا عربی برای او دامنه ارتباطی بسیار گستردهتری ایجاد میکند. مثلاً انگلیسی چند میلیارد مخاطب دارد یا عربی چند صد میلیون. این مقایسهها در تصمیم دانشجو اثرگذار است.
به همین دلیل ما پیشنهاد آموزش به زبان دوم را مطرح کردیم تا دانشجویی که الزام خاصی برای زبان فارسی ندارد، بتواند با زبان دوم تحصیل خود را آغاز کند و این موضوع میتواند یک کانال جدید برای افزایش جذب دانشجوی بینالملل در نظام آموزش عالی کشور باشد.
طرح آموزش به زبان دوم در چه مرحلهای قرار دارد و دانشجویان بینالملل چگونه میتوانند از آن استفاده کنند؟
برای نخستین بار در تیر و مرداد سال گذشته مجوز آموزش به زبان دوم برای ۳۰ دانشگاه برتر کشور صادر شد. این مجوز از طریق کارگروه پذیرش شورای عالی انقلاب فرهنگی و با همکاری شورای گسترش آموزش عالی به دانشگاهها ابلاغ شد. به دلیل اینکه مجوزها در آستانه آغاز سال تحصیلی صادر شدند، دانشگاهها فرصت کافی برای تبلیغ و جذب دانشجو نداشتند. همچنین برخی شرایط و ناآرامیهای کشور نیز روند جذب دانشجویان را تحت تأثیر قرار داد. پیشبینی ما این است که اگر شرایط کشور عادی باشد، از مهر ۱۴۰۵ دورههای آموزش به زبان دوم بهصورت کامل و بر اساس آییننامه مصوب اجرایی شوند. در این طرح دانشجو از ابتدای ورود به دانشگاه به زبان انگلیسی یا عربی تحصیل میکند و در صورت موفقیت، این الگو به سایر دانشگاههای واجد شرایط نیز گسترش خواهد یافت.
چرا همچنان درباره آموزش به زبان دوم اختلاف نظر وجود دارد و این طرح چه ضرورتی برای نظام آموزش عالی دارد؟
اختلاف نظرها بیشتر به برداشتهای متفاوت از برخی اصول قانون اساسی بازمیگردد. برخی معتقدند آموزش در کشور باید صرفاً به زبان فارسی انجام شود، اما شورای عالی انقلاب فرهنگی شیوهنامه آموزش به زبان دوم را تصویب و ابلاغ کرده و ما نیز بر همان اساس مجوزها را صادر کردهایم. در عین حال، هدف ما تضعیف زبان فارسی نیست؛ به همین دلیل آزمون «پارسیک» برای سنجش مهارت زبان فارسی دانشجویان خارجی طراحی و برگزار شده است. مسئله این است که الزام کامل به زبان فارسی، بخشی از متقاضیان بینالمللی را از انتخاب ایران منصرف میکند. آموزش به زبان دوم در واقع یک مسیر جدید برای جذب دانشجویان خارجی است تا بتوانند از ظرفیتهای علمی دانشگاههای ایران استفاده کنند، بدون اینکه مانع زبان فارسی از ابتدا مسیر تحصیل آنها را دشوار کند.
چرا ایران در جذب دانشجویان بینالملل نسبت به کشورهایی مانند ترکیه، عربستان و امارات عقبتر است؟
عوامل مختلفی در انتخاب مقصد تحصیلی دانشجویان خارجی مؤثر است. ایران از نظر کیفیت علمی و هزینه تحصیل دو مزیت مهم دارد. کشور ما در میان تولیدکنندگان علم جهان رتبه بالایی دارد و هزینه تحصیل، اسکان و زندگی در ایران نسبت به بسیاری از کشورهای منطقه پایینتر است. با این حال، عواملی مانند الزام به یادگیری زبان فارسی، تصویرسازیهای منفی رسانهای، ایرانهراسی، ناآرامیها، جنگها و حتی محدودیتهای اینترنتی بر تصمیم دانشجویان و خانوادههای آنان تأثیر میگذارد. در مقابل، ایران ظرفیت بالایی برای جذب دانشجو از کشورهای آسیای مرکزی، قفقاز، شبهقاره هند و کشورهای آفریقایی دارد و تلاش ما تنوعبخشی به ملیت دانشجویان بینالملل در این مناطق است.
برای رفع گلایههای دانشجویان بینالملل درباره شهریهها و مشکلات اداری چه اقداماتی انجام شده است؟
شهریه دانشجویان بینالملل کاملاً بر اساس مصوبات رسمی دانشگاهها تعیین میشود و دانشگاهها اجازه دریافت مبلغی خارج از چارچوب مصوب را ندارند. اگر موردی از دریافت هزینه اضافی وجود داشته باشد، باید گزارش شود تا پیگیری شود. از سوی دیگر، برای رسیدگی به مشکلات دانشجویان بینالملل، در همه دانشگاهها واحدهای سرپرستی یا مدیریت امور بینالملل فعال هستند و دانشجویان میتوانند مسائل خود را از این مسیر پیگیری کنند. علاوه بر این، طی سالهای اخیر اقدامات ساختاری مهمی مانند صدور اقامت بلندمدت متناسب با مقطع تحصیلی، حذف محدودیتهای متعدد تردد و کاهش مشکلات اداری دانشجویان خارجی انجام شده است تا فرآیند تحصیل و زندگی آنها در ایران تسهیل شود.
چه برنامهای برای بهبود وضعیت خوابگاهها و خدمات رفاهی دانشجویان بینالملل وجود دارد؟
یکی از شروط اصلی اعطای مجوز جذب دانشجوی بینالملل به دانشگاهها، داشتن ظرفیت خوابگاهی کافی است. در واقع دانشگاهی که نتواند خوابگاه مناسب تأمین کند، مجوز جذب دانشجوی خارجی دریافت نمیکند. همچنین دانشگاهها موظف هستند در ایام نوروز، تابستان و حتی شرایط بحرانی نیز خدمات خوابگاهی را به دانشجویان بینالملل ارائه دهند. درباره ایجاد خوابگاههای مجزا نیز سیاست مشخصی وجود ندارد و تصمیمگیری در این زمینه بر عهده دانشگاههاست. با این حال، رویکرد کلی ما تقویت تعامل فرهنگی میان دانشجویان ایرانی و خارجی است و به همین دلیل جداسازی کامل خوابگاهها در اولویت قرار ندارد.
کدام دانشگاهها در جذب دانشجویان بینالملل موفقتر بودهاند و دلیل تفاوت عملکرد دانشگاهها چیست؟
برخی دانشگاهها مانند سمنان، قم، تبریز، خوارزمی و تربیت مدرس در جذب دانشجویان بینالملل عملکرد قابل توجهی داشتهاند. در میان دانشگاههای بزرگ تهران نیز دانشگاه تهران، علامه طباطبایی، شهید بهشتی و امیرکبیر وضعیت مناسبی دارند. تفاوت عملکرد دانشگاهها بیشتر به میزان اهتمام مدیران، سیاستهای داخلی دانشگاه، همکاری اعضای هیئت علمی و برنامهریزی برای جذب دانشجوی خارجی بازمیگردد. برای مثال دانشگاه صنعتی شریف با وجود جایگاه علمی برجسته، تعداد دانشجویان بینالملل کمتری جذب کرده که به نظر میرسد ناشی از سیاستهای سختگیرانهتر این دانشگاه در پذیرش دانشجو باشد.
با توجه به هدفگذاری برنامه هفتم توسعه برای جذب ۳۲۰ هزار دانشجوی بینالملل، مهمترین مانع تحقق این هدف چیست؟
در حال حاضر مانع جدی و ساختاری برای تحقق این هدف نمیبینیم. برنامه هفتم توسعه یک برنامه پنجساله است و برای هر سال اهداف مشخصی تعیین شده است. در سال نخست، هدف جذب حدود ۶۰ هزار دانشجوی بینالملل بود که نزدیک به ۹۹.۵ درصد آن محقق شد و حدود ۵۹ هزار و ۶۰۰ دانشجو جذب شدند.
در سال ۱۴۰۴ نیز با وجود برخی شرایط خاص کشور و وقایعی که روند جذب دانشجوی خارجی را تحت تأثیر قرار داد، تا بهمنماه حدود ۸۲ هزار دانشجوی بینالملل داشتیم؛ در حالی که هدف تعیینشده ۹۰ هزار نفر بود و حدود ۹۱ درصد برنامه محقق شده بود.
با تکمیل فرآیندهای پذیرش و تعیین تکلیف پروندههای در حال بررسی، پیشبینی ما این است که آمار نهایی سال ۱۴۰۴ نیز به تحقق کامل برنامه نزدیک شود. اگر شرایط کشور از ثبات و آرامش لازم برخوردار باشد، با سیاستهایی که در حوزه بینالملل در حال پیگیری است، دستیابی به اهداف برنامه هفتم کاملاً امکانپذیر خواهد بود.
دانشجویان بینالملل همچنان درباره دریافت سیمکارت، خدمات بانکی و بیمه گلایههایی دارند. برای حل این مشکلات چه اقداماتی در دست انجام است؟
بخش مهمی از این مشکلات به زیرساختهای ملی کشور بازمیگردد. برای مثال، دانشجوی خارجی معمولاً با تلفن همراه شخصی خود وارد ایران میشود اما موضوع رجیستری تلفن همراه برای دانشجویان بینالملل در قوانین موجود بهطور مشخص پیشبینی نشده است. در نتیجه بسیاری از دانشجویان ناچار میشوند یک تلفن همراه جدید در ایران تهیه کنند.
ما در حال رایزنی با نهادهای مرتبط از جمله دستگاههای حوزه ارتباطات و مقرراتگذاری هستیم تا راهکاری ویژه برای دانشجویان بینالملل در نظر گرفته شود و امکان استفاده از تلفن همراه شخصی آنان در طول دوران تحصیل فراهم شود.
در حوزه سیمکارت، پس از دریافت کد هویتی مربوطه، دانشجویان میتوانند بدون مشکل سیمکارت دریافت کنند. همچنین پیگیریهایی انجام شده تا سیمکارتهای دانشجویان در صورت خروج موقت از کشور به سرعت غیرفعال نشود.
در حوزه بیمه نیز دانشگاهها بر اساس آییننامههای موجود موظف هستند دانشجویان بینالملل را تحت پوشش بیمه قرار دهند و هزینه آن نیز هنگام ثبتنام دریافت میشود. علاوه بر این، موضوع ارائه بیمه تکمیلی برای دانشجویان و خانوادههای آنان نیز در حال بررسی است.
یکی دیگر از چالشها، مسائل مربوط به انتقال ارز و پرداختهای بینالمللی است که به دلیل محدودیتهای بانکی کشور وجود دارد. در این زمینه نیز مذاکراتی با بانک مرکزی و سایر دستگاههای مرتبط در حال انجام است تا تسهیلات بیشتری برای دانشجویان بینالملل فراهم شود.
سامانه «ادب» چه خدماتی به دانشجویان بینالملل ارائه میدهد و آیا این سامانه به سایر دستگاههای مرتبط متصل است؟
سامانه «ادب» به عنوان سامانه جامع مدیریت دانشجویان بینالملل طراحی شده و به تدریج جایگزین سامانههای قبلی خواهد شد. هدف اصلی این سامانه، مدیریت و نظارت بر تمامی فرآیندهای مربوط به پذیرش و تحصیل دانشجویان خارجی است.
در این سامانه، ابتدا مدارک تحصیلی و صلاحیتهای آموزشی متقاضیان بررسی میشود و همزمان استعلامهای لازم از مراجع ذیربط انجام میگیرد. پس از تأیید نهایی، دانشگاه میتواند پذیرش قطعی دانشجو را صادر کند.
سامانه «ادب» به سامانه وزارت امور خارجه برای صدور ویزای تحصیلی، به پلیس مهاجرت و اتباع فراجا برای صدور اقامت و همچنین به سایر سامانههای مرتبط متصل است. به همین دلیل تقریباً تمام مراحل از پذیرش اولیه تا صدور ویزا، اقامت، ثبت وضعیت تحصیلی و فارغالتحصیلی بهصورت الکترونیکی انجام میشود و فرآیندهای دستی به حداقل رسیده است.
آیا دانشجویان بینالملل امکان نقل و انتقال بین دانشگاهها را دارند؟ همچنین آیا میتوانند بدون کنکور در مقاطع بعدی تحصیل خود را ادامه دهند؟
نقل و انتقال دانشجویان بینالملل مشابه دانشجویان داخلی انجام نمیشود. هر دانشجوی بینالملل بر اساس پذیرش یک دانشگاه مشخص وارد کشور و مشغول تحصیل میشود؛ بنابراین در صورت تمایل به تغییر دانشگاه، باید از دانشگاه قبلی انصراف دهد و فرآیند پذیرش را مجدداً در دانشگاه جدید طی کند.
البته در صورت پذیرش در دانشگاه جدید، امکان تطبیق بخشی از واحدهای گذراندهشده مطابق مقررات وجود دارد. همچنین آییننامههایی برای جلوگیری از سوءاستفاده از این فرآیند پیشبینی شده است.
در خصوص ادامه تحصیل نیز محدودیتی وجود ندارد. تمامی دانشجویان بینالملل میتوانند بدون شرکت در کنکور و بر اساس ضوابط پذیرش دانشگاه مقصد، در مقاطع بالاتر ادامه تحصیل دهند. دانشگاه مقصد با بررسی سوابق تحصیلی و مدارک متقاضی درباره پذیرش وی تصمیمگیری میکند.
حتی بر اساس آییننامههای موجود، دانشجویان بینالملل در برخی شرایط امکان یکبار تکرار مقطع تحصیلی در دانشگاهی دیگر را نیز دارند. بنابراین ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر یا تغییر دانشگاه، در صورت اخذ پذیرش جدید، برای این دانشجویان امکانپذیر است.
