رئیس دانشگاه اصفهان: هوش مصنوعی دیگر ابزار نیست، ساختار زندگی است

رسول رکنی‌زاده، امروز سه‌شنبه ۲۸ بهمن در همایش اقتصاد جنایت ضمن خوشامدگویی اظهارکرد: لازم می‌دانم چند نکته کلیدی را از منظر دانشگاهی در خصوص تحولات حوزه هوش مصنوعی و تأثیر آن بر جرایم به‌ویژه جرایم اقتصادی، به استحضار برسانم. افتتاح اخیر مرکز هوش مصنوعی دانشگاه اصفهان فرصتی است تا در این زمینه تحقیقات و اقدامات مؤثری صورت پذیرد. در تحلیل جرایم، به‌خصوص جرایم اقتصادی که ریشه در نظام عقلانیت فردی دارند، همواره سه رکن اصلیِ سود حاصل از جرم، هزینه ارتکاب جرم و ریسک دستگیری مورد بررسی قرار می‌گیرد. در دوران حاکمیت هوش مصنوعی، این سه رکن دستخوش تغییرات بنیادینی شده‌اند.

وی افزود: هوش مصنوعی از طریق قابلیت‌های پنهان‌کاری و اتوماسیون، ریسک مجرمان را به‌شدت کاهش داده است. این امر به‌حدی است که تولید ابزارهای پیچیده مانند بدافزارها یا جعل اسناد که نیازمند تخصص فنی بالایی بود، اکنون به‌سادگی و با ابزارهای مبتنی‌بر هوش مصنوعی قابل انجام است. این کاهش هزینه، آستانه ورود به حوزه جرایم سایبری را برای افراد غیرمتخصص پایین آورده است.

رئیس دانشگاه اصفهان بیان کرد: آسیب‌های اجتماعی و اقتصادی ناشی از روایت‌های ساختگی و اخبار جعلی(Fake News) به‌مراتب تشدید شده است. مواردی نظیر خسارت‌های وارده اخیر در شهرداری تهران(سه هزار میلیارد تومان) که تنها بخشی از آسیب‌های ناشی از این دست اطلاعات یا حملات سایبری است، نشان‌دهنده وسعت اثرات مخرب این پدیده در حوزه‌های زیرساختی، اجتماعی و اقتصادی است.

رکنی‌زاده ادامه داد: امروزه امکان انجام جرایم در مقیاس صنعتی فراهم شده است. این امر شامل حملات هم‌زمان به میلیون‌ها سامانه، استخراج گسترده داده‌ها(Big Data Harvesting) و کلاهبرداری‌های دیجیتال با حجم بالا می‌شود. به‌عنوان‌ مثال، تخمین خسارات وارده به بانک سپه در جریان یک حمله سایبری(حدود ۲۵۰ میلیون دلار) گویای این تغییر مقیاس است. حملات سایبری اکنون ماهیت فراملی یافته‌اند و امکان حمله از راه دور به زیرساخت‌های کشورهای دیگر را میسر می‌سازند.

وی افزود: ابزارهای هوش مصنوعی تولید محتوای چندرسانه‌ای(تصاویر، ویدیوها) امکان جعل واقعیت را به‌شکلی فراهم کرده‌اند که تشخیص اصالت محتوا بسیار دشوار شده است. این امر زمینه را برای اخاذی‌های دیجیتال(Digital Extortion) و کلاهبرداری‌های پیچیده‌تر مهیا ساخته است.

رئیس دانشگاه اصفهان توضیح داد: با توجه به اینکه در آینده بسیاری از زیرساخت‌های حیاتی(مانند آب، برق، ارتباطات) مبتنی‌بر سیستم‌های هوشمند خواهند بود، عدم اتکای صرف به پلتفرم‌ها و سکوهای بین‌المللی، یک ضرورت است. از آنجا که ما در تعیین بنیادهای اینترنت و سکوهای هوش مصنوعی لیدرشیپ(رهبری) تعیین‌کننده‌ای نداریم و در زمینه جمع‌آوری داده‌های محلی در این بخش‌ها پیشگام نیستیم، در نتیجه سازگار باقی می‌مانیم. هر چیزی که به اینترنت متصل باشد، در صورت نبود امنیت کافی، در دسترس قرار خواهد گرفت.

رکنی‌زاده ادامه داد: دسترسی‌های گسترده به اطلاعات کاربران، فراتر از مکالمات شفاهی ساده به‌دلیل قدرت جمع‌آوری داده توسط پلتفرم‌های بین‌المللی نظیر نمونه‌های آمریکایی، یک نگرانی جدی امنیتی و اقتصادی محسوب می‌شود.

وی افزود: در دنیای امروز، هوش مصنوعی به‌طور جدی به سمت کسب بالاترین سطح دسترسی به داده‌های تمامی کشورها حرکت می‌کند و برنامه‌ریزی‌های گسترده‌ای در این زمینه در حال انجام است. یکی از چالش‌های اساسی در این حوزه، ظهور پدیده‌ای جدید با عنوان جرم به‌مثابه خدمت است. امروزه مشاهده می‌شود که بازارهای زیرزمینی برای ارائه خدمات مجرمانه دیجیتال شکل گرفته‌اند؛ به‌عنوان نمونه، فروش نرم‌افزارها و بسته‌های آموزشی برای نفوذ و هک سامانه‌ها یا آموزش نحوه‌ انجام فیشینگ و کلاهبرداری به پدیده‌ای کامل تجاری تبدیل شده است. این واقعیت نشان می‌دهد که اکنون اقتصادهایی در حاشیه، مبتنی‌بر فروش ابزارهای تسهیل جرم در حال شکل‌گیری هستند.

رئیس دانشگاه اصفهان توضیح داد: هوش مصنوعی به‌عنوان ابزاری توانمند برای توسعه و پیشرفت همین ابزارهای مجرمانه عمل می‌کند. از این رو دولت‌ها و سازمان‌ها از جمله سازمان‌های حوزه امنیت اقتصادی و غذایی ناچار به مواجهه جدی با چنین قدرتی شده‌اند. برای مثال، اگر در نظام قضایی ویدئویی جعلی یا سندی دیجیتال به‌عنوان مدرک ارائه شود، وجود سامانه‌هایی مبتنی‌بر هوش مصنوعی برای تشخیص صحت یا جعلی بودن آن ضروری است. این موضوع، سرمایه‌گذاری در توسعه چنین سیستم‌هایی را به یک اولویت ملی تبدیل کرده است.

رکنی‌زاده بیان کرد: یکی از ویژگی‌های بنیادین عصر هوش مصنوعی، کاهش شدید ریسک ارتکاب جرم است. حضور مجرمان در فضای مجازی و امکان فعالیت از کشورها و نقاط جغرافیایی مختلف هویت آن‌ها را ناشناس نگه می‌دارد. فرد ممکن است از ایتالیا نشسته و اموال یک صندوق بازنشستگی در آفریقا را مورد حمله قرار دهد و این فعالیت‌ها در قالب روایت‌های سینمایی و رسانه‌ای نیز بازنمایی شده‌اند. چنین تحولی موجب شده است که مقابله با جرایم سایبری ماهیتی چندملیتی پیدا کند.

وی افزود: در دوران آغاز به‌کار سامانه‌های خودپرداز گروه‌هایی از متخصصان از کشورهای مختلف از جمله آلمان، سوئیس و آمریکا گرد هم آمدند تا راهکارهایی برای جلوگیری از نفوذ و هک سیستم‌های بانکی طراحی کنند. حتی در کشورهای توسعه‌یافته‌ای که خود خاستگاه فناوری بودند، استفاده از ابزارهایی مانند کارت‌به‌کارت تا مدت‌ها محدود بود، زیرا ملاحظات امنیتی در بالاترین سطح رعایت می‌شد. این نکته اهمیت توجه به استانداردهای امنیتی در پیاده‌سازی فناوری‌های مالی و اجتماعی را یادآور می‌سازد.

رئیس دانشگاه اصفهان تصریح کرد: یکی از حوزه‌هایی که بیشترین تأثیر را در شکل‌گیری شیوه‌های جدید جرم اقتصادی داشته، رمزارزها هستند. در سال‌های اخیر استفاده گسترده از ارزهای دیجیتال برای معاملات در حوزه‌های غیرقانونی همچون پولشویی، اخاذی و تجارت مجرمانه به‌شدت افزایش یافته است. هرچند رمزارزها مزایای فراوانی برای اقتصاد دیجیتال دارند، اما در عین حال زمینه‌ساز شکل‌گیری جذابیت‌های اقتصادی بالا برای رفتارهای مجرمانه با ریسک پایین نیز شده‌اند.

رکنی‌زاده ادامه داد: در جرم‌شناسی یکی از اصول مهم این است که باید سطح امنیت و احساس ترس از مجازات را به حدی افزایش داد که افراد مرزی، تمایل خود را برای ورود به فعالیت‌های غیرقانونی از دست بدهند، اما فضای هوش مصنوعی و مجازی امروز مسیر معکوس را طی کرده است، ریسک مجازات کاهش یافته و جذابیت اقتصادی افزایش پیدا کرده است. در نتیجه، اقدام به جرم در فضای دیجیتال برای بسیاری از افراد حرکتی کم‌ریسک، اما پرمنفعت تلقی می‌شود.

وی افزود: در جهان معاصر، داده برابر با پول و پول برابر با قدرت است. امروز بزرگ‌ترین ذخیره‌گاه داده‌های جهانی و بیشترین حجم سرقت اطلاعات به ایالات متحده تعلق دارد. این کشور با دسترسی گسترده به داده‌های اقشار و کشورهای مختلف، پایگاه‌های عظیم اطلاعاتی را بنا کرده است که شالوده اصلی قدرت اقتصادی و فناورانه آن محسوب می‌شود. از این منظر، کشورهای دیگر از جمله ایران ناچارند توسعه‌ هوش مصنوعی را به صورت آفلاین و بومی دنبال کنند.

رئیس دانشگاه اصفهان تشریح کرد: توسعه پلتفرم‌ها و سکوهای داخلی، حیاتی است، زیرا هر داده‌ای که بر شبکه جهانی قرار گیرد به‌طور بالقوه قابل رؤیت توسط دیگران است. سرقت اسرار صنعتی و الگوریتم‌های خاص از اهداف اصلی قدرت‌های بزرگ در رقابت‌های فناورانه محسوب می‌شود. هزینه‌های عظیمی در دنیا صرف شناسایی موقعیت‌ها، داده‌های جغرافیایی و نظامی کشورها می‌شود و در صورت نبود استقلال داده‌ای، امنیت ملی در معرض خطر جدی قرار می‌گیرد.

رکنی‌زاده گفت: براساس پیش‌بینی‌ها، تا ۲۰۴۰ بشر با پدیده‌ای به نام جعل کامل هویت دیجیتال انسان مواجه خواهد شد. در این حالت، تمام داده‌های فردی از جمله داده‌های پزشکی و ژنتیکی قابل شبیه‌سازی و سوء‌استفاده خواهند بود. امروزه حتی فرایندهای ساده‌ای مانند انجام تست‌های آزمایشگاهی که نتایج آن‌ها از کامپیوتر چاپ می‌شوند، می‌توانند مورد هک قرار گیرند. این اطلاعات زیستی در سطحی از پیشرفت قرار گرفته‌اند که از طریق آن می‌توان شناسایی یا کنترل افراد را به‌صورت غیرمستقیم انجام داد. در واقع جعل کامل هویت انسان نه‌تنها شدنی است، بلکه بخشی از آن هم‌اکنون در حال وقوع است.

وی افزود: در آینده نزدیک، نقش هوش مصنوعی فقط به‌عنوان یک ابزار محدود نخواهد ماند، بلکه به یک عامل هوشمند تصمیم‌گیر(Agent) تبدیل خواهد شد. این ایجنت‌ها قادر خواهند بود حملات خودمختار انجام دهند و رفتارهای پیچیده‌ای از خود نشان دهند. چنین تحولاتی یکی از سخت‌ترین چالش‌های امنیتی پیش‌روست؛ همان‌گونه که در برخی وقایع اخیر از جمله اغتشاشات و درگیری‌های داخلی نیز نشانه‌هایی از مداخلات هوش مصنوعی و دستکاری داده‌ها مشاهده شد.

رئیس دانشگاه اصفهان ادامه داد: امروزه یکی از نگرانی‌های جدی در حوزه تحولات اجتماعی و فرهنگی، دستکاری افکار عمومی در مقیاس گسترده است. ما شاهد آن هستیم که نسل جوانی در جامعه شکل گرفته که در بسیاری از موارد با تاریخ واقعی ایران آشنایی عمیق ندارد و در فضای مجازی نوعی تاریخ و هویت جدید و نادرست برای آنان ساخته می‌شود. این بازتولید هویت، در واقع نتیجه مستقیم نفوذ ابزارهای هوش مصنوعی و رسانه‌های دیجیتال در شکل‌دهی ادراک و ذهنیت اجتماعی است. چنین فرایندی نه‌تنها تحریف واقعیت تاریخی را رقم می‌زند، بلکه اساس فرهنگ ملی را نیز در معرض تهدید قرار می‌دهد.

رکنی‌زاده توضیح داد: در دنیای دیجیتال آینده، سود و منافع اقتصادی ناشی از این فضا به‌شدت افزایش خواهد یافت. این امر اگر بدون سیاست‌گذاری و نظارت علمی صحیح پیش رود، منجر به گسترش رفتارهای فرصت‌طلبانه و مجرمانه در حوزه داده سرمایه و باور عمومی می‌شود. از این رو، چند اقدام کلیدی باید در دستور کار قرار گیرد.

وی در ادامه افزود: باید با بهره‌گیری از همان فناوری‌های پیشرفته‌ی هوش مصنوعی، احتمال کشف و شناسایی تخلفات را افزایش دهیم و همکاری‌های بین‌المللی در مبارزه با جرایم سایبری و دیجیتال باید به‌صورت مؤثر و ساختاریافته شکل گیرد، زیرا اگر کشوری بخواهد فقط در مرزهای خود با این جرایم مقابله کند موفق نخواهد بود. بسیاری از جرایم امروز در یک کشور برنامه‌ریزی و در کشور دیگر اجرا می‌شوند. بنابراین مقابله مؤثر نیازمند هم‌افزایی بین‌المللی است.

رئیس دانشگاه اصفهان تأکید کرد: امنیت سایبری و حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی یکی از مسائل حساس و راهبردی کشور به‌شمار می‌رود. در دانشگاه اصفهان سال‌هاست که مرکزی تخصصی برای حفاظت از امنیت سایبری ایجاد شده است، اما هنوز هم سرمایه‌گذاری کافی از سوی سازمان‌های اجرایی و تصمیم‌گیر در این حوزه صورت نگرفته است. واقعیت این است که آینده را نمی‌توان با روش‌های سنتی یا با نگاه‌های موقتی اداره کرد.

رکنی‌زاده گفت: هنگام وقوع رویدادهای اجتماعی اخیر شاهد این بودیم که تحلیل‌های علمی می‌توانستند هشدارهای پیش‌دستانه ارائه دهند. چند ماه پیش از این وقایع، یکی از جامعه‌شناسان برجسته کشور پیش‌بینی کرده بود که در مدت کوتاهی اعتراضات دانشجویی شکل خواهد گرفت و همین اتفاق نیز رخ داد. اگر در همان زمان پیش از وقوع بحران، هشدارهای علمی جدی گرفته می‌شد، می‌شد با اتخاذ تدابیر هوشمندانه بسیاری از آسیب‌ها را کاهش داد یا از بروز بخشی از آن‌ها جلوگیری کرد، اما واکنش ما پسینی است؛ یعنی زمانی به موضوع ورود می‌کنیم که بحران در سطح خیابان و جامعه بروز پیدا کرده و هزینه‌های انتظامی، سیاسی و انسانی سنگینی بر کشور تحمیل شده است.

وی افزود: از این تجربه باید آموخت که سرمایه‌گذاری بر دانش، نخبگان و مراکز علمی، نه یک انتخاب بلکه یک ضرورت حیاتی است. جامعه‌ای که تنها به اقدامات اجرایی و سطحی بسنده کند، از درک و پیش‌بینی روندهای اجتماعی و فناورانه بازمی‌ماند. گوش دادن به سخنان و تحلیل‌های علمی پژوهشگران، می‌تواند بخش عظیمی از هزینه‌های ملی را کاهش دهد و کارایی تصمیم‌گیری را بالا ببرد. باید بپذیریم که امنیت پایدار، نه از طریق کنترل فیزیکی بلکه از مسیر شناخت علمی جامعه و فناوری حاصل می‌شود. این نکته‌ای است که هنوز در ساختار مدیریتی ما به‌طور جدی نهادینه نشده است

رئیس دانشگاه اصفهان ادامه داد: دانشگاه‌ها جایگاه کلیدی در حکمرانی هوش مصنوعی دارند. در دانشگاه اصفهان، مأموریت اصلی این مرکز تمرکز بر جنبه‌هایی از هوش مصنوعی است که در سایر مراکز از جمله جنبه‌های اجتماعی، فرهنگی و امنیتی هوش مصنوع کمتر مورد توجه‌ قرار می‌گیرند. در این مسیر، دانشگاه می‌تواند در کنار نهادهایی چون قوه قضاییه نقش مؤثری در پیشگیری از آسیب‌ها و استفاده از ظرفیت‌های مثبت هوش مصنوعی ایفا کند مشروط بر آنکه نهادهای تصمیم‌گیر نیز بخواهند از دانش علمی به‌عنوان بازوی تصمیم‌سازی بهره ببرند. هدف از این همکاری جلوگیری از استفاده آسیب‌زا از فناوری و هدایت آن به سمت رشد، توسعه و منافع ملی است.

رکنی زاده درنهایت تأکید کرد: در سال‌های آینده، هوش مصنوعی و زیرساخت‌های آن به بخش جدایی‌ناپذیر زندگی بشر تبدیل خواهند شد. ما ناگزیر خواهیم بود یاد بگیریم که چگونه در کنار فناوری زندگی کنیم، از آن بهره ببریم و در برابر خطراتش مقاومت کنیم. اما برای آنکه این یادگیری هزینه‌زا نباشد، باید از هم‌اکنون به پیش‌بینی و مدیریت آسیب‌های احتمالی بپردازیم. پیش از آن‌که موج فناوری‌های نو ما را غافلگیر کند، باید آمادگی علمی، فرهنگی و مدیریتی لازم فراهم شود چون تنها در این صورت است که می‌توان از فرصت‌های بزرگ عصر دیجیتال بهره گرفت، بدون آن‌که قربانی تبعات آسیب‌زای آن شویم.

منبع : ایسنا