چرا بودجه ایران از وضعیت مطلوب دور مانده است؟

به گزارش ایسنا، روزنامه آرمان امروز نوشت: بودجه ملی به عنوان یکی از ابزارهای کلیدی سیاست‌گذاری اقتصادی، نقش محوری در تعیین مسیر توسعه، ثبات مالی و رفاه اجتماعی کشورها ایفا می‌کند.

در منطقه خاورمیانه، به ویژه حوزه خلیج فارس، اقتصادها عمدتاً بر پایه منابع هیدروکربنی استوار هستند، اما تحریم‌های بین‌المللی، نوسانات قیمت نفت و تلاش‌های تنوع‌بخشی، چالش‌های متفاوتی را برای هر کشور ایجاد کرده است.

این گزارش، بودجه ایران برای سال ۱۴۰۴ شمسی (۲۰۲۵-۲۰۲۶ میلادی) را با کشورهای همسایه، به ویژه اعضای شورای همکاری خلیج فارس (GCC) شامل عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، کویت، عمان و بحرین مقایسه می‌کند. تمرکز بر جنبه‌های کلیدی مانند ارقام کل درآمد و هزینه، کسری بودجه، نحوه بودجه‌ریزی، وابستگی به نفت، شفافیت و مدیریت مالی است.

همچنین، تفاوت‌های ساختاری و پیشنهادهایی برای دستیابی به بودجه‌ای مطلوب و کیفی برای ایران ارائه می‌شود. گزارش بر اساس داده‌های رسمی و گزارش‌های بین‌المللی تا ژانویه ۲۰۲۶ تدوین شده و حدود ۱۲۰۰ کلمه را پوشش می‌دهد.

برای وضوح، ارقام کلیدی بودجه‌ها به صورت توصیفی مقایسه می‌شوند: برای مثال، GDP تقریبی ایران ۴۰۰ میلیارد دلار، عربستان ۱۱۰۰ میلیارد، امارات ۵۰۰ میلیارد، قطر ۲۰۰ میلیارد، کویت ۱۶۰ میلیارد، عمان ۱۰۰ میلیارد و بحرین ۴۰ میلیارد دلار است. درآمد کل ایران حدود ۸۰ میلیارد دلار، عربستان ۳۰۶ میلیارد، امارات ۲۵.۲ میلیارد، قطر ۵۴.۶ میلیارد، کویت ۵۹ میلیارد، عمان ۲۹.۸ میلیارد و بحرین ۱۷ میلیارد دلار برآورد می‌شود.

هزینه‌ها نیز به ترتیب ایران ۸۰ میلیارد، عربستان ۳۴۹ میلیارد، امارات ۲۵.۲ میلیارد، قطر ۶۰.۵ میلیارد، کویت ۷۹ میلیارد، عمان ۳۱.۱ میلیارد و بحرین ۲۳.۷ میلیارد دلار است. کسری بودجه ایران ۲۵.۴ میلیارد دلار (۴.۱ درصد GDP)، عربستان ۴۴ میلیارد (۳.۳ درصد)، امارات مازاد ۴.۲ درصد، قطر ۶ میلیارد (۳ درصد)، کویت ۲۰.۴ میلیارد (۱۲.۸ درصد)، عمان ۱.۴ میلیارد (۱.۴ درصد) و بحرین ۶.۷ میلیارد (۷.۸ درصد) است. وابستگی به نفت در ایران ۳۰-۴۰ درصد، عربستان ۶۰ درصد، امارات ۲۰-۳۰ درصد، قطر ۷۰ درصد، کویت ۹۰ درصد، عمان ۷۰ درصد و بحرین ۶۰ درصد تخمین زده می‌شود. شفافیت نیز در ایران پایین (رتبه نامشخص)، عربستان بالا (۲۰-۳۰ جهانی)، امارات بالا (۱۰-۲۰)، قطر متوسط (۳۰-۴۰)، کویت متوسط (۴۰-۵۰)، عمان بالا (۲۰-۳۰) و بحرین متوسط (۳۰-۴۰) است. این ارقام پایه‌ای برای تحلیل‌های بعدی فراهم می‌کنند.

بودجه ایران: چالش‌ها و ویژگی‌ها

بودجه ایران برای سال ۱۴۰۴، یکی از انقباضی‌ترین بودجه‌های تاریخ اخیر است که با هدف کنترل تورم و کاهش کسری طراحی شده، اما تحت تأثیر تحریم‌های شدید، کاهش صادرات نفت و تورم بالای ۴۰ درصدی قرار دارد.

بر اساس لایحه بودجه ارائه‌شده به مجلس در آذر ۱۴۰۳ (دسامبر ۲۰۲۴)، کل درآمد دولت حدود ۵۹۵۰ هزار میلیارد ریال (معادل ۸۰ میلیارد دلار با نرخ رسمی) و هزینه‌ها نیز در همین سطح پیش‌بینی شده است. با این حال، کسری واقعی حدود ۱۹۰۰ هزار میلیارد ریال (۲۵.۴ میلیارد دلار) تخمین زده می‌شود که عمدتاً از طریق استقراض از بانک مرکزی یا افزایش مالیات‌های غیرمستقیم جبران خواهد شد.

نسبت کسری به تولید ناخالص داخلی (GDP) در سال ۲۰۲۴ حدود ۴.۱ درصد بوده و برای ۲۰۲۵-۲۰۲۶، پیش‌بینی می‌شود به ۳-۴ درصد برسد، اما با توجه به ارزش واقعی ریال (که در بازار آزاد بیش از ۱۰۰ هزار تومان به ازای هر دلار است)، کل بودجه تنها حدود ۱۰۶ میلیارد دلار ارزش دارد – عددی که چندین برابر کمتر از بودجه‌های رقبای خلیجی است، جایی که عربستان با GDP ۱۱۰۰ میلیارد دلاری و کسری ۳.۳ درصدی، یا امارات با GDP ۵۰۰ میلیارد و مازاد ۴.۲ درصدی، مقیاس‌های بسیار بزرگ‌تری را مدیریت می‌کنند. نحوه بودجه‌ریزی در ایران متمرکز و تحت نظارت شورای عالی هماهنگی اقتصادی سران قوا است. فرآیند از تابستان آغاز می‌شود و شامل پیش‌بینی درآمدهای نفتی (حدود ۴۰ درصد کل درآمد)، مالیاتی (۵۳ درصد افزایش به ۲۰۸۴ هزار میلیارد تومان) و غیرنفتی است. با این حال، شفافیت پایین است: تغییرات مکرر در ساختار بودجه (مانند حذف چهار صفر از ریال در ۱۴۰۴) و عدم دسترسی عمومی به جزئیات، تحلیل را دشوار می‌کند.

مدیریت کسری عمدتاً از طریق چاپ پول (مونتیزاسیون) انجام می‌شود که تورم را تشدید کرده و بار اصلی را بر دوش مصرف‌کنندگان می‌اندازد. وابستگی به نفت همچنان بالا (حدود ۳۰-۴۰ درصد) است، اما تحریم‌ها صادرات را به کانال‌های غیررسمی محدود کرده. نکات مثبت شامل افزایش سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های دیجیتال (مانند شبکه ملی اطلاعات با بودجه رکورددار) است، اما چالش‌ها مانند کمبود ارز خارجی و ناکارآمدی یارانه‌ها (بیش از ۵۰ درصد هزینه‌ها) برجسته هستند. در مقایسه، کویت با وابستگی ۹۰ درصدی به نفت و کسری ۱۲.۸ درصدی، چالش‌های مشابهی دارد، اما بحرین با کسری ۷.۸ درصدی و وابستگی ۶۰ درصدی، از حمایت‌های منطقه‌ای بهره می‌برد که ایران فاقد آن است.

مروری بر ارقام و رویکردها

کشورهای GCC با ذخایر عظیم نفتی، بودجه‌های بزرگ‌تری دارند و بر تنوع اقتصادی تمرکز کرده‌اند. عربستان سعودی، بزرگ‌ترین اقتصاد منطقه، بودجه ۲۰۲۶ را با درآمد ۱۱۴۷ میلیارد ریال سعودی (۳۰۶ میلیارد دلار)، هزینه ۱۳۱۰ میلیارد ریال و کسری ۱۶۵ میلیارد ریال (۴۴ میلیارد دلار، ۳.۳ درصد GDP) تصویب کرده است.

نسبت به ۲۰۲۵ (کسری ۲۴۵ میلیارد ریال، ۵.۳ درصد GDP)، بهبود یافته، اما وابستگی به نفت ۶۰ درصدی همچنان چالش است. بودجه‌ریزی عربستان از طریق وزارت دارایی و با تمرکز بر ویژن ۲۰۳۰ (تنوع به گردشگری و فناوری) انجام می‌شود و شفافیت بالایی دارد (رتبه جهانی ۲۰-۳۰).

امارات متحده عربی، با بودجه فدرال متعادل، در ۲۰۲۵ درآمد و هزینه را ۷۱.۵ میلیارد درهم (۱۹.۵ میلیارد دلار) حفظ کرده و برای ۲۰۲۶ به ۹۲.۴ میلیارد درهم افزایش داده است (افزایش ۲۹ درصدی). مازاد بودجه حدود ۴.۲ درصد GDP پیش‌بینی می‌شود.

دبی به عنوان قطب، بودجه سه‌ساله ۲۰۲۶-۲۰۲۸ را با هزینه ۳۰۲.۷ میلیارد درهم و درآمد ۳۲۹.۲ میلیارد درهم تصویب کرده. رویکرد امارات بر سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی و گردشگری استوار است و شفافیت از طریق گزارش‌های سالانه وزارت دارایی بالاست (رتبه ۱۰-۲۰). وابستگی به نفت تنها ۲۰-۳۰ درصد است، که آن را از ایران (۳۰-۴۰ درصد) متمایز می‌کند.

قطر، با اقتصاد گازی‌محور، بودجه ۲۰۲۶ را با درآمد ۱۹۹ میلیارد ریال قطری (۵۴.۵۶ میلیارد دلار)، هزینه ۲۲۰.۸ میلیارد و کسری ۲۱.۸ میلیارد (۶ میلیارد دلار) تصویب کرده. کسری از طریق بدهی داخلی و خارجی جبران می‌شود. بودجه‌ریزی قطر متمرکز بر برنامه ملی قطر ۲۰۳۰ است و ۶۹.۵ میلیارد ریال به آموزش و بهداشت اختصاص یافته. شفافیت متوسط (۳۰-۴۰) و وابستگی به هیدروکربن‌ها ۷۰ درصدی است، مشابه عمان با ۷۰ درصد وابستگی و کسری ۱.۴ درصدی (۱.۴ درصد GDP).

کویت، با بودجه سنتی نفتی، برای ۲۰۲۵/۲۶ درآمد ۱۸.۲۳ میلیارد دینار (۵۸.۹۵ میلیارد دلار) و هزینه ۲۴.۵ میلیارد دینار پیش‌بینی کرده که کسری ۶.۳ میلیارد دینار (۲۰.۴ میلیارد دلار، ۱۲ درصد افزایش نسبت به سال قبل) ایجاد می‌کند. فرآیند بودجه‌ریزی کویت اغلب با تأخیر مواجه است و شفافیت پایین‌تر از میانگین GCC (۴۰-۵۰) است. وابستگی به نفت ۹۰ درصدی، چالش اصلی است، اما اصلاحات اخیر شامل کاهش یارانه‌ها است، که با هزینه ۷۹ میلیارد دلاری در مقابل درآمد ۵۹ میلیاردی، فشار بیشتری نسبت به ایران وارد می‌کند.

عمان، با رویکرد محافظه‌کارانه، بودجه ۲۰۲۶ را با درآمد ۱۱.۴ میلیارد ریال عمانی (۲۹.۷۷ میلیارد دلار)، هزینه ۱۱.۹۷۷ میلیارد و کسری ۰.۵۳ میلیارد (۱.۴ میلیارد دلار، کاهش ۱۴.۵ درصدی) تصویب کرده. تمرکز بر تنوع به معدن و گردشگری است و شفافیت از طریق گزارش‌های فصلی وزارت دارایی بالاست (۲۰-۳۰).

وابستگی به نفت ۷۰ درصدی است، اما کسری پایین (۱.۴ درصد GDP) الگویی برای کنترل است. بحرین، کوچک‌ترین عضو GCC، بودجه دوساله ۲۰۲۵-۲۰۲۶ را با هزینه ۸.۹ میلیارد دینار بحرینی، درآمد ۶.۴ میلیارد و کسری ۲.۵ میلیارد (۷.۸ درصد GDP در ۲۰۲۵، ۵.۸ درصد در ۲۰۲۶) تصویب کرده. بدهی عمومی به ۱۰۰ درصد GDP رسیده و مدیریت کسری از طریق کمک‌های GCC و افزایش مالیات انجام می‌شود. شفافیت متوسط (۳۰-۴۰) و وابستگی به نفت ۶۰ درصدی است، که با GDP ۴۰ میلیاردی، مقیاس کوچکی نسبت به ایران دارد اما مدیریت بهتری نشان می‌دهد.

این ارقام نشان‌دهنده تنوع در مقیاس و کارایی است: برای نمونه، درآمد قطر (۵۴.۶ میلیارد دلار) بیش از ایران (۸۰ میلیارد) است، اما کسری آن (۳ درصد GDP) پایین‌تر از ۴.۱ درصد ایران است، و امارات با مازاد، الگویی برای تعادل ارائه می‌دهد.

تفاوت‌های کلیدی در بودجه‌ریزی و مدیریت

از هر نظر، تفاوت‌ها عمیق است.

**نحوه بودجه‌ریزی**: در ایران، فرآیند سیاسی و متمرکز است و اغلب با تغییرات ایدئولوژیک (مانند یارانه‌های انرژی) همراه، در حالی که GCC از مدل‌های برنامه‌محور (مانند ویژن ۲۰۳۰ عربستان یا قطر ۲۰۳۰) استفاده می‌کند. امارات و عمان بودجه‌های چندساله دارند که ثبات ایجاد می‌کند، اما ایران سالانه و با تأخیر تصویب می‌شود. برای مثال، عربستان با درآمد ۳۰۶ میلیارد دلاری و تمرکز بر تنوع، بودجه‌ای پویا دارد، در مقابل ایران با ۸۰ میلیارد دلار و وابستگی ۳۰-۴۰ درصدی.

**کسری بودجه و مدیریت**: کسری ایران (۴.۱ درصد GDP، ۲۵.۴ میلیارد دلار) مشابه عربستان (۳.۳ درصد، ۴۴ میلیارد) و قطر (۳ درصد، ۶ میلیارد) است، اما جبران آن از طریق چاپ پول تورم‌زا است، در مقابل GCC که از صندوق‌های ثروت ملی (مانند صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان با ۹۲۵ میلیارد دلار) یا بدهی خارجی استفاده می‌کند. بحرین و کویت کسری بالاتری دارند (۷.۸ و ۱۲.۸ درصد، به ترتیب ۶.۷ و ۲۰.۴ میلیارد دلار)، اما حمایت GCC (مانند وام‌های عربستان به بحرین) کمک‌کننده است.ایران فاقد چنین شبکه‌ای است، و عمان با کسری ۱.۴ درصدی (۱.۴ میلیارد دلار) الگویی از کاهش است.

**وابستگی به نفت و تنوع**: همه کشورها نفت‌محورند، اما GCC در حال کاهش آن است: امارات به ۲۰ درصد رسیده، عربستان با افزایش مالیات غیرنفتی به ۳۰ درصد GDP. ایران، تحت تحریم، تنوع را از دست داده و درآمد غیرنفتی تنها ۶۰ درصد است، اما ناکارآمد (مانند مالیات‌های تورم‌زا). کویت با ۹۰ درصد وابستگی، آسیب‌پذیرتر است، اما قطر با ۷۰ درصد و تمرکز گازی، تعادل بهتری دارد.

**شفافیت و نکات مهم**: GCC در شاخص شفافیت بودجه (Open Budget Index) رتبه‌های بهتری دارد (عربستان ۲۰-۳۰، امارات ۱۰-۲۰)، با گزارش‌های فصلی و دسترسی عمومی. ایران شفافیت پایینی دارد و تغییرات ساختاری بودجه را مبهم می‌کند. نکات مهم GCC شامل سرمایه‌گذاری در آموزش (قطر ۳۰ درصد بودجه، ۶۹.۵ میلیارد ریال) و زیرساخت (عربستان ۲۵ درصد، ۱۳۱۰ میلیارد ریال) است، در حالی که ایران بر دفاع (۲۵ درصد) و یارانه‌ها تمرکز دارد که ناکارآمد است. بحرین با بدهی ۱۰۰ درصدی GDP، ریسک بالاتری نسبت به ایران (بدهی خارجی ۱۰ درصدی) دارد، اما مدیریت شفاف‌تری نشان می‌دهد. **تفاوت‌های ساختاری**: GCC از مازادهای گذشته برای صندوق‌های sovereign wealth استفاده کرده (قطر ۴۷۵ میلیارد دلار)، اما ایران بدهی داخلی پنهان (از طریق بانک‌ها) بالاست. نوسانات نفت GCC را با سیاست‌های ضدچرخه‌ای (کاهش هزینه در قیمت پایین) مدیریت می‌کند، اما ایران با شوک‌های تحریمی روبرو است. برای نمونه، هزینه امارات (۲۵.۲ میلیارد دلار) با درآمد برابر، تعادل را حفظ می‌کند، در حالی که کویت با هزینه ۷۹ میلیاردی در مقابل ۵۹ میلیاردی، فشار بیشتری تحمل می‌کند.  

شاخص‌های مطلوب کیفی برای بودجه ایران برای دستیابی به بودجه‌ای مطلوب، ایران باید شاخص‌های کیفی زیر را پیگیری کند:

1. **کاهش وابستگی به نفت**: هدف: کمتر از ۲۰ درصد درآمد تا ۲۰۳۰. اقدام: افزایش درآمد غیرنفتی به ۷۰ درصد GDP از طریق مالیات دیجیتال و صادرات غیرنفتی، مشابه امارات با ۲۰-۳۰ درصد وابستگی.

2. **کنترل کسری و ثبات مالی**: کسری زیر ۳ درصد GDP، با ممنوعیت مونتیزاسیون و استفاده از اوراق بدهی شفاف. الگو: عمان با کاهش ۱۴.۵ درصدی کسری به ۱.۴ درصد.

3. **افزایش شفافیت**: رتبه Open Budget Index بالای ۵۰، با گزارش‌های سه‌ماهه و دسترسی آنلاین به جزئیات، مانند عربستان (۲۰-۳۰).

4. **تمرکز بر سرمایه‌گذاری مولد**: حداقل ۳۰ درصد بودجه به آموزش، بهداشت و نوآوری (الگوی قطر با ۳۰ درصد)، به جای یارانه‌های مصرفی.

5. **مدیریت بدهی پایدار**: بدهی عمومی زیر ۴۰ درصد GDP، با صندوق ثروت ملی برای ذخیره مازادهای نفتی، الهام‌گرفته از عربستان.

6. **ارزیابی عملکرد**: استفاده از KPIهای بودجه‌محور، مانند بازگشت سرمایه در پروژه‌ها، و نظارت مستقل، مشابه گزارش‌های فصلی عمان. این شاخص‌ها، با رفع تحریم‌ها، می‌تواند بودجه ایران را به سطح GCC برساند و رشد ۴-۵ درصدی GDP را تضمین کند، جایی که امارات با مازاد ۴.۲ درصدی و قطر با کسری ۳ درصدی، نمونه‌های موفق هستند. مقایسه نشان می‌دهد بودجه ایران، علی‌رغم تلاش برای انقباض، از نظر حجم، شفافیت و تنوع عقب‌تر از همسایگان خلیجی است. GCC با مدیریت بهتر کسری و تنوع، ثبات بیشتری دارد: عربستان با کسری ۳.۳ درصدی، امارات با مازاد، و عمان با کاهش چشمگیر، در مقابل ایران با ۴.۱ درصد و چالش‌های تحریمی. پیگیری شاخص‌های مطلوب می‌تواند مسیر را تغییر دهد، اما نیازمند اصلاحات سیاسی-اقتصادی است. در نهایت، بودجه نه تنها ابزار مالی، بلکه نماد تعهد به توسعه پایدار است – فرصتی که ایران نباید از دست بدهد، به ویژه با پتانسیل GDP ۴۰۰ میلیاردی که می‌تواند با الگوبرداری از GCC، به سطوح بالاتر برسد.

   منبع : ایسنا