برج افشاری سمنان در تهدید ساخت‌وساز

در یکی از محله‌های تاریخی شهر سمنان، خانه‌ای تاریخی که در دل آن «برج افشاری» قرار دارد، در معرض تهدید جدی ساخت‌وساز قرار گرفته است؛ بنایی که بر اساس اسناد تاریخی و تصاویر موجود، بخشی از حصار افشاری سمنان بوده و تصویر آن حتی در آلبوم‌های عکاسی دوره قاجار در کاخ گلستان ثبت شده است.

حسین ترحمی، از دوستداران میراث فرهنگی استان سمنان درباره این اثر تاریخی به ایسنا گفت: در آلبوم «فتوگرافی ایالت قومس» عکسی از دورنمای شهر سمنان به تاریخ ۱۳۰۷ قمری وجود دارد که زیر آن آمده است: «دورنمای شهر سمنان از سمت مشرق مشتمل است بر شصت و شش برج، فاصله هر برجی به برجی از دویست الی دویست و پنجاه قدم است و این بنا از نادرشاه افشار و تعمیر نموده اوست…». این عکس توسط عبدالله‌میرزای قاجار، عکاس‌باشی دوره ناصرالدین‌شاه گرفته شده و نشان می‌دهد حصار و برج‌های دفاعی سمنان نقشی اساسی در ساختار شهر داشته‌اند.

ترحمی ادامه داد: پس از حمله اشرف افغان به سمنان و تصرف قلعه شیرقاضی (واقع در محدوده درمانگاه کنونی ۱۷ شهریور) و متعاقب آن جنگ مهماندوست، نادرشاه افشار دستور ساخت ۶۶ برج دفاعی پیرامون شهر سمنان را صادر کرد. امروز، مهمترین بازمانده عینی و قابل مشاهده از آن مجموعه، همین برج افشاری است که در محله چوب‌مسجد قرار دارد.

به گفته این کنشگر میراث فرهنگی، در عکس تاریخی موجود، علاوه‌بر برج، بناهای مهمی چون خانه بادگیر بزرگ کلانتر، سراچه تاریخی آب‌انبار، قلعه چندطبقه پاچنار، خانه‌های تاریخی متعدد و بافت متراکم دفاعی دیده می‌شود. نکته قابل تامل آن است که به جز قلعه میرزا عسگری (شیرقاضی)، اغلب این آثار تا امروز پابرجا هستند، اما با وجود ارزش تاریخی آنها، نه در فهرست آثار ملی ثبت شده‌اند و نه محدوده آن‌ها به عنوان «بافت ویژه تاریخی» به رسمیت شناخته شده است. این در حالی است که در مجاورت مستقیم برج افشاری، گودبرداری عمیقی انجام شده و مجوز ساخت یک سازه پنج‌طبقه صادر شده است؛ ساخت‌وسازی که خط آسمان تاریخی منطقه را مخدوش کرده و حریم بصری برج و خانه تاریخی را به‌طور کامل از بین می‌برد.

این فعالان میراث فرهنگی اظهار کرد: در چهار سال گذشته، نامه‌های متعددی به اداره‌کل میراث فرهنگی استان سمنان، معاونت میراث فرهنگی وزارتخانه و واحد ثبت آثار غیرمنقول ارسال شده و موضوع حتی در رسانه‌هایی مانند ایسنا بازتاب داشته، اما تاکنون اقدام مؤثری برای ثبت ملی این بنا و محوطه تاریخی اطراف آن انجام نشده است.

او اضافه کرد: این محوطه تاریخی، شامل دالان‌ها، حمام‌ها، تکیه‌های قدیمی سفید و سیاه، خانه‌های تاریخی شاخص از جمله خانه میرزا خطر یغمایی (فرزند یغمای جندقی و از نخستین رؤسای تلگرافخانه سمنان)، قلعه پاچنار، قلعه نوکلاته افشاری و شبکه ارتباطی قنات‌هاست که در گذشته این قلعه‌ها را به یکدیگر متصل می‌کرده است.

ترحمی گفت: طبق قوانین میراث فرهنگی، «منفعت عمومی بر مالکیت شخصی ارجحیت دارد» و این برج و خانه تاریخی باید با ورود جدی دستگاه‌های مسئول، ثبت ملی و از تعرض مصون شود. همچنین صدور مجوز ساخت پنج‌طبقه در این محدوده، خطای آشکار در تشخیص ارزش‌های تاریخی و ضوابط حریم آثار تلقی می‌شود. اگر قرار است سیاست «محله‌محوری» در سمنان به نتیجه برسد، باید ابتدا مطالعات دقیق میراثی، باستان‌شناسی و تاریخی با حضور متخصصان انجام شود؛ چرا که بدون شناسایی علمی ارزش‌ها، نه حفاظت محقق می‌شود و نه جامعه محلی از ظرفیت‌های گردشگری و اقتصادی این محله‌ها بهره‌مند خواهد شد.

این فعال میراث فرهنگی هشدار داد: در حالی که اخبار تخریب ده‌ها خانه واجد ارزش تاریخی در سمنان شنیده می‌شود، بی‌توجهی به برج افشاری و حصار تاریخی شهر می‌تواند به از دست رفتن یکی از مهم‌ترین شواهد شهرسازی دوره افشاریه در استان سمنان منجر شود.

منبع : ایسنا