اگر ترکمانچای منعقد نمی‌شد احتمال داشت روس‌ها تا تهران بیایند/ نمی‌شود نقش فقها و عباس‌میرزا را در دور دوم جنگ‌های ایران و روس نادیده گرفت

رحمانیان: قرارداد ترکمانچای سندی نابرابر و از نظر ملی زخمی عمیق بر روان ایرانیان بود؛ این گفته درستی است. اما همین توافق که همه آن را «ننگین» می‌دانند، نقطه‌ای سرنوشت‌ساز در تاریخ حقوقی ایران شد. برای نخستین‌بار، «شاهنشاهی ایران» در نظام نوپدیدِ حقوق بین‌الملل مدرن، با مفهوم تازه‌ای روبه‌رو شد: مرز ملی. مرز یک ملت ـ دولت.