روایتی از نیم‌قرن جهش علمی در باغبانی ایران بمناسبت هفته جهاد کشاورزی

مسعود لطیفیان، معاون پژوهشی، توسعه فناوری و انتقال یافته های موسسه تحقیقات علوم باغبان در یادداشتی نوشت؛ در هفته جهاد کشاورزی، بازخوانی کارنامه بخش باغبانی کشور نشان می‌دهد آنچه امروز به عنوان «اقتدار تولید محصولات باغی» شناخته می‌شود، حاصل یک تحول عمیق علمی و نهادی در پنج دهه گذشته است؛ تحولی که باغبانی ایران را از یک فعالیت عمدتاً سنتی و معیشتی به صنعتی دانش‌بنیان، فناورانه و صادرات‌محور تبدیل کرده است. شاخص‌های کمی و کیفی این مسیر، گویای یک تغییر پارادایم در تولید، بهره‌وری و مدیریت منابع است.

نخستین نشانه این جهش را می‌توان در افزایش سطح زیرکشت باغات مشاهده کرد؛ سطحی که از حدود ۱.۲ میلیون هکتار در دهه ۱۳۵۰ به بیش از ۳ میلیون هکتار در دهه ۱۴۰۰ رسیده است. این رشد صرفاً توسعه افقی اراضی نبوده، بلکه با اصلاح الگوی کشت، توسعه نهال‌های گواهی‌شده، ساماندهی باغ‌های تجاری و جایگزینی باغ‌های فرسوده همراه بوده است. به بیان دیگر، توسعه کمی با ارتقای کیفی هم‌زمان شده و ظرفیت تولید ملی را بیش از دو برابر کرده است.

همزمان، حجم تولید سالانه محصولات باغی از حدود ۷ تا ۸ میلیون تن به بیش از ۲۶ تا ۲۸ میلیون تن افزایش یافته است؛ رشدی که بدون افزایش چشمگیر بهره‌وری کل عوامل تولید (TFP) ممکن نبود. تحقیقات کاربردی در حوزه اصلاح ژنتیکی، مدیریت تغذیه، کنترل تنش‌های زیستی و غیرزیستی، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری و مکانیزاسیون باغی، نقش محوری در این جهش ایفا کرده‌اند. افزایش ۴۰ تا ۸۰ درصدی عملکرد در واحد سطح در محصولاتی چون سیب، مرکبات، انگور و پسته، نمونه‌ای روشن از اثرگذاری برنامه‌های اصلاح نباتات و انتقال دانش به عرصه تولید است.

در بخش گلخانه‌ای، تصویر تحول حتی چشمگیرتر است. سطح گلخانه‌های کشور از کمتر از هزار هکتار در سال‌های ابتدایی انقلاب به حدود ۲۵ تا ۳۰ هزار هکتار رسیده است. این توسعه همراه با استقرار سامانه‌های کنترل‌شده محیطی و آبیاری تحت فشار، موجب بهبود ۶۰ تا ۸۰ درصدی بهره‌وری مصرف آب نسبت به کشت فضای باز شده و در برخی سامانه‌های مدرن، صرفه‌جویی تا ۹۰ درصد نیز گزارش شده است. در حوزه گیاهان زینتی نیز طی نیم‌قرن اخیر سطح زیرکشت از ۵۰۰ هکتار به بیش از ۸ هزار هکتار افزایش یافته و صادرات از ۵ میلیون دلار به حدود ۳۰ میلیون دلار رسیده است؛ هرچند سهم ایران از بازار جهانی هنوز کمتر از ۰.۵ درصد است و ظرفیت توسعه قابل توجهی وجود دارد.

تحول در محصولات راهبردی نیز گویای نقش تعیین‌کننده تحقیق و توسعه است. در بخش پسته، سطح زیرکشت حدود ۸ برابر و تولید بیش از ۱۱ برابر شده و با وجود محدودیت منابع آب، بهره‌وری تولید حدود ۵۰ درصد افزایش یافته است. در خرما، توسعه نهال‌های کشت بافتی و فناوری‌های پس‌برداشت، تولید را بیش از ۴ برابر و صادرات را بیش از ۸ برابر افزایش داده و ایران را در جمع سه تولیدکننده بزرگ جهان تثبیت کرده است.

در گردو، ورود ارقام اصلاح‌شده و مقاوم به سرمازدگی‌های بهاره، عملکرد را از کمتر از ۲ تن در هکتار به ۴ تا ۶ تن در باغات مدرن و بیش از ۷ تن در باغات الگویی رسانده و بهره‌وری آب را حداقل دو برابر کرده است. در بادام، معرفی ارقام دیرگل و خودگشن، عملکرد را دو تا سه برابر افزایش داده و ریسک سرمازدگی را به‌طور معناداری کاهش داده است.

سیب و گلابی نیز نمونه‌های بارز گذار به باغداری متراکم و مدرن هستند. استفاده از پایه‌های رویشی پاکوتاه‌کننده و سیستم‌های تربیت نوین، عملکرد سیب را به حدود ۸۰ تن در هکتار رسانده که تقریباً سه برابر باغات سنتی است. در گلابی، عملکرد از حدود ۷ تن در هکتار در باغات سنتی به بیش از ۳۰ تن در باغات مدرن و حتی ۷۰ تن در باغات الگویی رسیده است؛ آن هم با ارقام متحمل به بیماری آتشک که زمانی تهدید اصلی این محصول بود.

در انگور، متوسط عملکرد از ۸ تن در هکتار به حدود ۱۵ تن رسیده و توسعه سیستم‌های داربستی امکان دستیابی به عملکردهای بسیار بالاتر را فراهم کرده است. افزون بر تولید کشمش، صادرات انگور تازه‌خوری نیز شکل گرفته و تولید خارج از فصل در گلخانه برای تنظیم بازار در حال انجام است. در گیلاس و آلبالو، افزایش سطح زیرکشت از حدود ۳ هزار هکتار به ۲۳ هزار هکتار و رشد عملکرد تا بیش از ۳۰ تن در هکتار در باغات متراکم، حاصل توسعه ارقام خودبارور، پایه‌های رویشی و مدیریت علمی باغ است.

در حوزه ریزمیوه‌ها، تحول توت‌فرنگی قابل توجه است؛ سطح زیرکشت از کمتر از هزار هکتار به حدود ۷ هزار هکتار رسیده و عملکرد از ۳ تن در هکتار به ۱۳ تن در فضای باز و حدود ۱۰۰ تن در گلخانه افزایش یافته است. از سال ۱۳۹۷ نیز برنامه اصلاح ارقام هیبرید متحمل به شرایط خاکی و اقلیمی کشور آغاز شده که نویدبخش کاهش وابستگی به ارقام وارداتی است. ورود و ارزیابی ارقام تمشک و سایر بری‌ها نیز نشان‌دهنده حرکت به سمت تنوع‌بخشی تولید و پاسخ به بازارهای جدید است.

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این نیم‌قرن، ارتقای بهره‌وری آب و کاهش ضایعات است. سهم آبیاری تحت فشار از کمتر از ۵ درصد به حدود ۴۰ تا ۴۵ درصد رسیده و کارایی مصرف آب حدود ۳۰ درصد افزایش یافته است. همچنین ضایعات پس از برداشت از بیش از ۳۰ درصد به حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد کاهش یافته که نتیجه توسعه فناوری‌های فیزیولوژی پس‌برداشت، سردخانه‌های مدرن و زنجیره سرد است.

از منظر اقتصادی، افزایش ارزش صادرات محصولات باغبانی از کمتر از ۵۰۰ میلیون دلار به حدود ۳ تا ۴ میلیارد دلار، نشان‌دهنده ارتقای کیفیت، استانداردسازی، گواهی سلامت و انطباق با الزامات بازارهای جهانی است. این روند، باغبانی را به یکی از پیشران‌های ارزآور کشور تبدیل کرده است.

جمع‌بندی این شاخص‌ها نشان می‌دهد که باغبانی ایران طی نیم‌قرن اخیر با اتکا به تحقیق، آموزش و ترویج، توانسته است بهره‌وری را افزایش دهد، اتلاف منابع را کاهش دهد، تاب‌آوری اقلیمی را ارتقا بخشد و ارزش افزوده ایجاد کند. گذار از پروژه‌های کوتاه‌مدت به برنامه‌های اصلاحی بلندمدت ۲۰ ساله نیز بیانگر بلوغ نظام تحقیقاتی این بخش است.

هفته جهاد کشاورزی فرصتی است برای تأکید بر این واقعیت که امنیت غذایی، صادرات پایدار و مدیریت منابع آب بدون سرمایه‌گذاری مستمر در پژوهش و نوآوری امکان‌پذیر نیست. تجربه باغبانی ایران نشان می‌دهد هر جا علم، مزرعه و بازار در یک زنجیره منسجم قرار گرفته‌اند، نتیجه آن جهش تولید، افزایش بهره‌وری و ارتقای جایگاه کشور در عرصه جهانی بوده است؛ مسیری که تداوم آن، نیازمند تقویت زیرساخت‌های تحقیقاتی، توسعه فناوری‌های هوشمند و حمایت هدفمند از تولید دانش‌بنیان در سال‌های پیش‌روست.