قزاقستان در میانه رقابت قدرت‌های بزرگ و فرصت‌ها برای ایران

بادداشت مهمان، احسان موحدیان: قزاقستان که از زمان استقلال خود پس از فروپاشی اتحاد شوروی سیاست «چندجانبه‌گرایی» را در پیش گرفته، اکنون با پیچیده‌ترین محیط ژئوپلیتیکی سه دهه اخیر مواجه است. جنگ روسیه با توسعه طلبی ناتو در اوکراین، تشدید رقابت میان روسیه، چین و غرب، و تحولات در بازار انرژی جهانی، همگی فشارهای تازه‌ای بر این کشور وارد کرده‌اند.

قزاقستان از یک سو دارای روابط عمیق اقتصادی و امنیتی با روسیه بوده و عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا و سازمان پیمان امنیت جمعی است. از سوی دیگر، این کشور به دنبال توسعه روابط با اروپا، آمریکا و چین نیز هست. این توازن‌سازی اکنون دشوارتر از گذشته شده است.

مرور روابط قزاقستان با روسیه، چین و غرب

جنگ روسیه با ناتو در اوکراین در سال ۲۰۲۲ نقطه عطفی در سیاست خارجی قزاقستان بود. مقامات این کشور از به رسمیت شناختن مناطقی که روسیه در اوکراین به تصرف خود درآورد خودداری کردند و بر ضرورت رعایت اصل تمامیت ارضی کشورها تأکید نمودند.

در عین حال، دولت قزاقستان تلاش کرده از رویارویی مستقیم با مسکو پرهیز کند. وابستگی اقتصادی به روسیه، مسیرهای صادرات انرژی قزاقستان که از خاک روسیه عبور می‌کنند، و حضور جمعیت قابل‌توجه روس‌تبار در شمال این کشور، همگی عواملی هستند که سیاست محتاطانه آستانه را توضیح می‌دهند.

رؤسای‌جمهور روسیه و قزاقستان هفته گذشته در تماسی تلفنی درباره گسترش همکاری‌های دوجانبه گفت‌وگو کرده‌ و درباره توسعه روابط راهبردی جامع میان مسکو و آستانه، از جمله همکاری‌های سیاسی، اقتصادی و منطقه‌ای، تبادل نظر کردند. در این گفت‌وگو، توکایف از رئیس‌جمهور روسیه برای انجام سفری رسمی به قزاقستان دعوت کرد. پوتین نیز ضمن قدردانی از این دعوت، آن را پذیرفت. بنابراین دو طرف تلاش می کنند روابط نزدیک خود را علیرغم همه مشکلات حفظ کنند.

در سال های اخیر، چین به بزرگ‌ترین شریک تجاری قزاقستان تبدیل شده و سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای در حوزه های زیرساخت، انرژی و حمل‌ونقل انجام داده است. ابتکار«کمربند و جاده» نیز جایگاه قزاقستان را به‌عنوان مسیر ترانزیتی مهم میان چین و اروپا تقویت کرده است. با این حال، وابستگی بیش از حد به چین نیز نگرانی‌هایی در داخل این کشور، به‌ویژه درباره نفوذ اقتصادی و امنیتی پکن ایجاد کرده است.

اتحادیه اروپا هم یکی از بزرگ‌ترین خریداران نفت قزاقستان است و شرکت‌های غربی نقش مهمی در توسعه میادین نفت و گاز این کشور دارند. قزاقستان تلاش کرده روابط خود با آمریکا و اروپا را ، به‌ویژه در حوزه انرژی، مواد معدنی حیاتی و انتقال مسیرهای صادراتی جایگزین که وابسته به روسیه نباشد، تقویت کند. با این حال عمق و شدت وابستگی قزاقستان به روسیه چشم انداز موفقیت در این زمینه ها را کند کرده است.

یک بررسی مقایسه ای

با توجه به آنچه در بالا گفته شد، وابستگی اقتصادی قزاقستان به روسیه چندبُعدی، ساختاری و تاریخی است. این وابستگی فقط به تجارت ساده محدود نمی‌شود، بلکه ریشه در حوزه‌های انرژی، ترانزیت، صنعت، مالی، نیروی کار، فناوری و حتی استانداردهای مقرراتی دارد که کار را برای نفوذ چین و غرب دشوار می کند.

وابستگی در حوزه انرژی مهم‌ترین بعد است. حدود ۷۰ تا۸۰ درصد صادرات نفت قزاقستان از طریق خط لوله Caspian Pipeline Consortium (CPC) انجام می‌شود که از خاک روسیه عبور کرده و به بندر نووروسیسک در دریای سیاه می‌رسد. روسیه عملاً گلوگاه صادرات نفت قزاقستان است هرگونه تنش سیاسی می‌تواند صادرات قزاقستان را مختل کند. در سال‌های اخیر توقف‌های موقت در استفاده از این خط لوله نشان داده که این یک اهرم واقعی است و روسیه عزم کافی برای استفاده از آن را دارد.

بخش‌هایی از شبکه برق و پالایشگاهی قزاقستان همچنان به طور یکپارچه با سامانه های شوروی سابق عمل کرده و به زیرساخت‌های روسیه متصل است.

در حوزه تجارت و بازار مشترک هم قزاقستان عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا است که شامل روسیه، بلاروس، ارمنستان و قرقیزستان می‌شود. حذف تعرفه‌های گمرکی با روسیه، هماهنگی استانداردها و مقررات و وابستگی زنجیره‌های تأمین صنعتی از پیامدهای عضویت قزاقستان در این اتحادیه است. روسیه یکی از بزرگ‌ترین شرکای تجاری قزاقستان ، به‌ویژه در زمینه واردات کالاهای صنعتی، ماشین‌آلات و مواد غذایی است.

وابستگی صنعتی و زنجیره تأمین نیز امر مهمی است. بسیاری از صنایع قزاقستان، به‌ویژه تولید ماشین‌آلات، تجهیزات معدنی، صنایع نظامی و قطعات صنعتی سنگین به فناوری یا قطعات روسی وابسته‌اند. ساختار صنعتی شوروی به‌گونه‌ای طراحی شده بود که تولید در جمهوری‌ها مکمل یکدیگر باشد و این وابستگی هنوز کاملاً از بین نرفته است.

وابستگی مالی و بانکی دو طرف را هم نباید از یاد برد. بانک‌های روسی در قزاقستان از مدتها قبل فعال بوده‌ اند، تجارت دو کشور تا حدی با روبل انجام می‌شود و تحریم‌های غرب علیه روسیه، نظام بانکی قزاقستان را تحت فشار قرار داده تا به دور زدن تحریم‌های این کشور کمک کند. بنابراین قزاقستان در موقعیت حساسی قرار دارد، زیرا هم باید تجارت با روسیه را حفظ کند و هم باید به گونه ای عمل کند که هدف تحریم‌های ثانویه غرب قرار نگیرد.

نیروی کار و پیوندهای انسانی یک عامل تعیین کننده دیگر در روابط روسیه و قزاقستان است. میلیون‌ها شهروند قزاقستان روس‌زبان هستند، رفت‌وآمد نیروی کار میان دو کشور آزاد است و انتقالات مالی و تعاملات اقتصادی و خانوادگی فراوانی بین دو طرف وجود دارد. این امر بعد اجتماعی و اقتصادی و اهمیت ژئوپلیتیکی دارد.

وابستگی لجستیکی و ترانزیتی قزاقستان به روسیه را هم نباید از یاد برد. بخش بزرگی از صادرات غیرنفتی قزاقستان نیز از طریق شبکه ریلی روسیه انجام می‌شود. اگر گرایش قزاقستان به چین و غرب از نظر روسیه نگران کننده قلمداد شده و روسیه در این زمینه محدودیت ایجاد کند،هزینه صادرات برای این کشور افزایش می‌یابد، زمان حمل بار آن طولانی‌تر می‌شود و رقابت‌پذیری نیز کاهش می‌یابد

وابستگی قزاقستان در حوزه نظامی و صنعتی به روسیه هم این کشور را به چالش کشیده است. قزاقستان عضو پیمان امنیت دسته جمعی است و تجهیزات نظامی آن عمدتاً روسی هستند. این وابستگی دفاعی، برای قزاقستان اثر غیرمستقیم اقتصادیدر حوزه هایی مانند خرید تسلیحات، قطعات یدکی و آموزش و تعمیرات ایجاد می کند.

میراث ساختاری اتحاد شوروی، ‌مرزهای طولانی (بیش از ۷۰۰۰ کیلومتر)، هزینه بالای تغییر مسیرهای صادراتی و صرفه اقتصادی بازار روسیه کاهش این وابستگی را برای قزاقستان بسیار دشوار کرده، اما قزاقستان با تکیه بر مسیر کریدوری ترانس‌ کاسپین، افزایش تجارت با چین و اروپا و متنوع سازی صنایع داخلی در حال مدیریت و تنوع‌بخشی تدریجی به روابط خود با جهان خارج است و سیاست گسست ناگهانی از روسیه را پیگیری نمی کند، زیرا این کار پرهزینه است، خطرات امنیتی در پی دارد و در کوتاه‌مدت عملی نیست.

اصلاحات داخلی قزاقستان و چشم انداز آینده

دولت قزاقستان در سال‌های اخیر مجموعه‌ای از اصلاحات سیاسی و اقتصادی را طراحی کرده که هدف از آن‌ها کاهش تمرکز قدرت، افزایش نقش پارلمان و ایجاد ساختار سیاسی پاسخگوتر برای جلب رضایت مردم عنوان شده است. این اصلاحات پس از ناآرامی‌های ژانویه ۲۰۲۲ اهمیت بیشتری یافت؛ رویدادهایی که نشان داد نارضایتی‌های اجتماعی و اقتصادی می‌تواند به سرعت به بحران امنیتی تبدیل شود.

در پی آن اعتراضات، دولت برای برقراری نظم از نیروهای سازمان پیمان امنیت جمعی به رهبری روسیه کمک گرفت. این اقدام اگرچه به تثبیت سریع اوضاع انجامید، اما وابستگی امنیتی آستانه به مسکو را نیز افزایش داد. از سوی دیگر، جنگ اوکراین نیز نگرانی‌هایی در داخل قزاقستان، به‌ویژه درباره احترام به تمامیت ارضی و سرنوشت کشورهای عصر پساشوروی ایجاد کرده است. دولت قزاقستان بارها بر ضرورت احترام به مرزهای بین‌المللی تأکید کرده و از به رسمیت شناختن مناطق جداشده از اوکراین خودداری کرده است. در عین حال، آستانه می‌کوشد از هرگونه اقدام یا موضع‌گیری که به روابط با مسکو آسیب جدی وارد کند، پرهیز کند.

آینده قزاقستان تا حد زیادی به توانایی آن در حفظ توازن ظریف بین شرق و غرب بستگی دارد. این کشور باید، مسیرهای اقتصادی متنوع‌تری ایجاد کند، وابستگی بیش از حد به یک قدرت خاص را کاهش دهد و اصلاحات داخلی را برای افزایش مشروعیت و ثبات داخلی ادامه دهد. در محیطی که رقابت قدرت‌های بزرگ شدت گرفته، قزاقستان تلاش می‌کند نقش یک بازیگر مستقل و متوازن را برای خود حفظ کند؛ اما فشارهای خارجی و محدودیت‌های ساختاری، این مأموریت را دشوارتر از گذشته کرده‌اند.

پیامدهای رویکرد قزاقستان برای ایران و منطقه

گفتیم که موقعیت ژئوپلیتیکی قزاقستان پس از جنگ اوکراین، به‌طور جدی تغییر کرده و این کشور اکنون در نقطه تلاقی سه محور قرار دارد:

- محور روسیه (امنیتی–تاریخی)

-محور چین (اقتصادی–زیرساختی)

- محور غرب / اتحادیه اروپا (انرژی–فناوری–بازار)

راهبرد اصلی آستانه همچنان «چندجانبه‌گرایی» است، اما فضای مانور آن محدودتر و تلاش آن برای نزدیکی به غرب و تا حدی چین ادامه دارد.

این امر در حوزه های زیر پیامدهایی برای ایران دارد:

الف) از رقابت تا فرصت سازی در عرصه کریدورها

ایران سال‌هاست بر توسعه و تقویت کریدور شمال–جنوب تمرکز دارد. اگر قزاقستان مسیرهای ترانزیتی خود را از طریق دریای کاسپین و منطقه قفقاز به سمت اروپا تقویت کند، چند سناریو شکل می‌گیرد. یکی سناریوی فرصت سازی است که شامل همکاری ایران و قزاقستان درعرصه حمل‌ونقل کالا در دریای کاسپین است. افزایش ترانزیت از بنادر ایرانی و هم‌افزایی با اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز در همین زمینه متصور خواهد بود. اما سناریوی رقابت ناشی از تقویت مسیر کریدور میانی یا ترنس کاسپین است که ایران را دور می‌زند و موجب کاهش نقش ژئوپلیتیکی ایران در تجارت چین و اروپا نیز خواهد شد. موفقیت ایران در این زمینه بستگی به تقویت متغیرهای سناریوی اول دارد.

ب) حفظ امنیت دریای کاسپین

قزاقستان بازیگر مهمی در دریای کاسپین است. اگر این کشور برای صادرات انرژی بیشتر به اروپا بر روی مسیرهای غیرروسی تمرکز کند، موازنه در این دریا تغییر می‌کند. این مسئله برای ایران مهم است؛ زیرا توازن در دریای کاسپین به ضرر روسیه تغییر می کند، نقش ترکیه در اتصال آسیای مرکزی به اروپا تقویت می شود و وزن ژئوپلیتیکی ایران در دریای کاسپین نیازمند بازتعریف و سرمایه گذاری گسترده اقتصادی و امنیتی خواهد بود. اگر رویه های قزاقستان در کنار ترکیه و باکو پای کشورهای غربی را به دریای کاسپین باز کند، ایران از چنین وضعیتی خشنود نخواهد بود.

ج) تأثیر بر قفقاز جنوبی

انتخاب کریدوری قزاقستان به‌طور غیرمستقیم بر قفقاز جنوبی اثر دارد. نکته اصلی مربوط به تقویت احتمالی کریدور میانی است. اگر مسیر دریای کاسپین – آذربایجان – گرجستان – ترکیه تقویت شود، نقش باکو در منطقه افزایش می‌یابد، اهمیت ژئوپلیتیکی ترکیه در اتصال آسیای مرکزی به جهان خارج بیشتر می‌شود و ایران با چالش ژئوپلیتیکی جدیدی روبه‌رو می‌شود. اگر قزاقستان و سایر کشورهای آسیای مرکزی مسیرهای جایگزین روسیه را تقویت کنند، نفوذ مسکو در کل منطقه کاهش نسبی می‌یابد. ایران با درک این چالش، توسعه کریدور حمل و نقل ازبکستان، ترکمنستان، ایران و ترکیه را پیگیری کرده و به دنبال ادغام آن در راه آهن چین قرقیزستان و ازبکستان است. هر چند عملیاتی شدن این ایده ها نیاز به همت و پیگیری مضاعف دارد.

د) بازی آرام چین

چین در حال تلاش برای تثبیت موقعیت خود به‌عنوان قدرت اقتصادی غالب آسیای مرکزی است. برای چین، قزاقستان دروازه زمینی ورود به اروپا، تأمین‌کننده انرژی و حلقه حیاتی ابتکار کمربند و جاده است. اگر روسیه تضعیف شود، چین نفوذ بیشتری کسب خواهد کرد. این امر می‌تواند به الگو برداری سایر کشورهای آسیای مرکزی وچینی‌تر شدن اقتصاد آسیای مرکزی منجر شود.

بنابراین، برای آینده آسیای مرکزی سه سناریو قابل تصور است. سناریوی اول تعادل چندقطبی پایدار است که در قالب آن قزاقستان موفق می‌شود میان روسیه، چین و غرب توازن برقرار کند. سناریوی دوم غلبه چین است که در قالب آن وابستگی اقتصادی قزاقستان به چین عمیق‌تر می‌شود و پکن به بازیگر غالب تبدیل می‌گردد. سناریوی سوم بی‌ثباتی ژئوپلیتیکی است که موجب تشدید رقابت قدرت‌ها، افزایش فشار تحریم‌ها و ورود منطقه به دوره‌ای از تنش ها می شود.

در مجموع، تحولات قزاقستان برای ایران، چند پیام کلیدی دارد:

1. ایران باید نقش خود در کریدورهای منطقه‌ای را فعال‌تر کند.

2. در دریای کاسپین دیپلماسی اقتصادی و امنیتی فعال‌تری داشته باشد.

3. تلاش ترکیه و جمهوری آذربایجان برای تکمیل کریدور میانی و تبعات آن را جدی بگیرد.

4. از امکان وابستگی بیش از حد آسیای مرکزی به چین و فرصت های ناشی از این تحول آگاه باشد.

قزاقستان اکنون در خط مقدم رقابت ژئوپلیتیکی اوراسیا قرار دارد. آینده این کشور نه‌تنها برای آسیای مرکزی، بلکه برای قفقاز، روسیه، چین و حتی ایران تعیین‌کننده خواهد بود.