تار و پود بحران در بازار فرش خراسان

خبرگزاری مهر، گروه استان ها - مرجانه حسین زاده: فرش خراسان، یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای هنر، فرهنگ و هویت ایرانی سال‌هاست که جایگاه ویژه‌ای در بازارهای داخلی و خارجی دارد. ظرافت در بافت، بهره‌گیری از مواد اولیه باکیفیت، تنوع طرح و رنگ، نقوش بومی و منحصر به فرد و پیشینه تاریخی این هنر صنعت، فرش خراسان را به یکی از ارزشمندترین محصولات دست‌بافت کشور تبدیل کرده است، محصولی که نه‌تنها روایتگر ذوق و خلاقیت بافندگان این خطه است، بلکه در دوره‌هایی سهم قابل توجهی در اشتغال و صادرات غیرنفتی ایران داشته است.

با این حال، فرش خراسان امروز روزهای دشواری را پشت سر می‌گذارد. افزایش هزینه‌های تولید، کاهش قدرت خرید مردم، مشکل عدم صادرات، کمبود حمایت‌های مؤثر و عدم تربیت صحیح نسل جدید و فعال در این صنعت، از جمله چالش‌هایی است که آینده این صنعت را با ابهام روبه‌رو کرده است. در نتیجه، بسیاری از بافندگان، تولیدکنندگان و فعالان این حوزه یا فعالیت خود را محدود کرده‌اند یا به‌کلی از این صنعت خارج شده‌اند؛ موضوعی که زنگ خطر را برای یکی از مهم‌ترین میراث‌های اقتصادی و فرهنگی کشور به صدا درآورده است.

همزمان با روز ملی فرش، بررسی وضعیت امروز فرش خراسان و شنیدن دغدغه‌های فعالان این عرصه، تصویری روشن‌تر از فرصت‌ها و چالش‌های پیش روی این هنر صنعت ارائه می‌دهد؛ صنعتی که برای حفظ جایگاه خود بیش از هر زمان دیگری به حمایت، برنامه‌ریزی و نگاه راهبردی نیاز دارد.

لزوم حرکت به سمت ذائقه مخاطب

هادی مخملی، رئیس اتحادیه فرش دستباف مشهد و رئیس اتاق اصناف مشهد در گفتگو با خبرنگار مهر گفت: صادراتِ بازار فرش دست‌باف به دلیل تحریم ها با مشکلاتی مواجه است، از سویی شرایط اقتصادی به رونقی که ما از بازار فرش انتظار داریم آسیب زده است. در حال حاضر چند کشور درگیر جنگ شدند که این‌ها مشتری های فرش ایرانی هستند، نظیر کشورهای عربی و همینطور اروپایی.

رئیس اتحادیه فرش دستباف مشهد و رئیس اتاق اصناف مشهد افزود: تولید کننده فرش دستباف باید 4 مدل سرمایه گذاری کند، برای مواد اولیه و برای تولید باید پول داشته باشد، یک مقدار هم باید برای آفری که به مشتری می دهد پول داشته باشد، یک مقدار هم سرمایه فرش برای تولید داشته باشد.

وی بازار فرش دستباف را نیازمند نوآوری دانست و تاکید کرد: امروز ترجیحات مصرف کننده عوض شده و مردم دنبال فرش لوکس هستند چراکه فرش ایرانی آنچنان که باید تبلیغ نشده لذا ترجیح مخاطب عوض شده است. ما روی تغییر ترجیحات مصرف کننده کار نکرده ایم.

مخملی ادامه داد: فعالان صنعت فرش دستباف باید فرشی را تولید کنند که محرک تقاضا باشد و از ذوق مشتری بهره بگیرند. کسانی از چالش‌های این مسیر به خوبی عبور کردند که بازار آن طرف را شناخته اند و درک درستی از بازار آن طرف دارند.

رئیس اتحادیه فرش دستباف مشهد و رئیس اتاق اصناف مشهد بیان کرد: ما در بازار فرش دستباف تولید کنندگانی را داریم که سالهاست مشغول صادرات هستند چراکه با نوآوری‌هایی که دارند در دیگر کشورها مخاطبشان را پیدا کرده اند و تولیداتشان صادرات محور است، آن ها نسبت به نقشه و طرح نوآوری های خوبی داشته‌اند که منطبق با سلیقه روز بوده است.

وی با بیان اینکه فرش دستباف فی‌النفسه با رکود بازار سخت مبارزه کرده است، گفت: در نهایت و با تمام این چالش ها و مشکلات، هنوز هم علاقه مندی بین مردم دنیا به فرش ایرانی وجود دارد، به شرطی که محصولی که مشتری را تحریک کند وجود داشته باشد.

مخملی افزود: بیمه بافندگان فرش مدتی است که متوقف شده، امید وارم سامانه بیمه بافندگان باز شود و بتوانیم بافندگان را دوباره بیمه کنیم، بافنده اگر بداند آینده ای دارد، با جدیت بیشتری کار می‌کند، بیمه بافندگان باعث جذابیت برای ورود افراد بیشتری به این بازار کار می شود.

رئیس اتحادیه فرش دستباف مشهد و رئیس اتاق اصناف مشهد گفت: تولیدکنندگان فرش دستباف نیازمند تسهیلات با نرخ بهره پایین به فعالان فرش هستند تا بافنده فرش بتواند با یک آرامش خاطر حداقلی به کار فرش بپردازد، اما اگر قرار باشد بافنده با دستمزدی ناچیز کار کنند از این صنعت خارج می شوند.

فرش خراسان در دنیا برند است

حسین عبدالله زاده، کارآفرین و از فعالان صنعت فرش خراسان در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: فرش خراسان در سطح دنیا یک برند است که هم صاحب سبک و هم اصالت است، ما فرش‌هایی نظیر بلوچی، کردی و لچک ترنج مشهد و نقشه های تبریز و اصفهان را داریم که در خراسان بافته می شوند یعنی نقشه های تبریز را در مشهد می بافند اما به جای فرش تبریز فروخته نمی شود و اصطلاحا مشهدی‎باف می شود و در بازارهای داخلی و خارجی هم بسیار شناخته شده هستند.

کارآفرین و از فعالان صنعت فرش خراسان بیان کرد: همه مشهد را به عنوان دستگاه زیراکس فرش می شناسند، یعنی معتقدند اگر لازم باشد یک فرش را در جایی تولید کنیم، بهترین مکان برای تولید آن، مشهد است چراکه در مشهد تنوع خیلی بالا است، گبه شیراز تولید می شود، گلیم‌فرشِ سیرجان و فرش تبریز تولید می شود، تمام ابریشم تولید می شود، همینطور اینکه در مشهد انواع گلیم های کلات و قوچان را هم داریم لذا به لحاظ سبک و کیفیت و نوع بافت مشهد بسیار شاخص است.

موانع توسعه صادرات فرش ایرانی

وی با اشاره به موانع توسعه صادرات فرش ایرانی گفت: من در نمایشگاه های بسیاری در خارج از کشور شرکت داشته ام، بزرگترین مشکلی که در صادرات فرش می بینم، تربیت نکردنِ فروشنده و صادرکننده خوب است. باتوجه به اینکه فرش دستباف معمولا به صورت خانودگی و نسل به نسل انتقال پیدا می کند و ما کمتر شاهد این هستیم که یک نفر مبتدی بخواهد از صفر شروع به سرمایه گذاری، آموزش و تولید بکند، لذا تاجران بزرگی داریم که اجدادشان این حرفه را آموخته‌اند.

عبدالله زاده افزود: متاسفانه سن این تاجران بزرگ زیاد شده و آموزه‌هایشان را هم منتقل نمی کنند. یعنی فروشنده و صادرکننده ای که خارج از کشور است و فرش ایرانی را می فروشد تا 80 سالگی مدیریت مجموعه دست خودش است و به فرزندان چهل ساله اش که کارمندانش هم هستند، تنها مسئولیت پرداخت قبض و کارهای اینچنینی را می دهد، درحالیکه آن تاجر تجربیات و آموزش های لازم را نه به فرزندانش و نه به شخص دیگری نمی دهد.

این کارآفرین ادامه داد: این گونه میدان از دست نسل جدید گرفته شده و زمانی میدان به دست آنها داده می شود که بزرگان این عرصه در قید حیات نیستند و بعد وقتی نسل جدیدتر پا به میدان می گذارد، با کلی چالش و مشکل مواجه است و کسی را ندارد که راهنمایی اش کند لذا در یک بازار بین المللی وقتی در کنار تجار پاکستان و افغانستان و هند قرار می گیرد، حرفی برای گفتن ندارد چراکه آن تاجر افغان از 20 سالگی در مغازه خودش کارگری کرده، نخ رنگ کرده، فرش بافته، صادر کرده، فروش دارد بنابراین به چم و خم این بازار آشناست و در چهل سالگی تجربه بسیاری در این بازار کسب کرده است لذا ما تجار خوبی در حوزه فرش ایرانی تربیت نکرده ایم.

وی با اشاره به راه حل های برون رفت از رکود بازار فرش ایرانی اظهار کرد: بهترین راهکار برای رونق بازار فرش ایرانی گفت: دولت حداقل کاری که می تواند بکند، این است که دست اندازی در مسیر برگزاری نمایشگاه های مرتبط با فرش ایجاد نکند، یعنی حتی همین که دولت دخالتی در این حوزه نداشته باشد هم کافی است. صنعت فرش مسیرش را بلد است و می داند چطور تولید شود و اصلا نیازی نیست که یک ارگان بخواهد مسیرش را بهینه کند.

عبدالله زاده افزود: نهایت کاری که دولت می تواند برای فعالان این صنعت بزرگ بکند، این است که اگر قرار است هزینه حضور یک تولیدکننده فرش که ساکن یکی از مناطق روستایی ایران است در نمایشگاه اکسپو عمارات، 20 هزار دلار باشد، دولت از آن تولیدکننده برای حضور در آن نمایشگاه حمایت کند.

این تولیدکننده فرش که سابقه حضور در 200 نمایشگاه داخلی و خارجی را دارد، گفت: اما دولت به جای این کار، در نمایشگاه اکسپو دبی تنها یک غرفه می گیرد و آن غرفه را به ایران اختصاص می دهد، یک بنر هم می زند و می گوید این غرفه متعلق به ایران است و غرفه‌داری که مسئول غرفه ایران است هم، حتی نمی داند فرش ایرانی چیست و چه ویژگی هایی دارد!

وی گفت: باتوجه به افزایش قیمت و مشکلات اقتصادی دولت در حال حاضر توان این ساپورت را ندارد لذا ما از برخی بازارهای جهانی عقب افتاده ایم، در چند نمایشگاه خارجی که شرکت داشتم از رقبای پاکستانی خودم پرسیدم که غرفه شان را چطور گرفته اند؟ آنان گفتند همه چیز را دولت شان پرداخت کرده، از پول غرفه تا بلیت و اقامت، اما در مقابل، برای من که یک تولیدکننده فرش ایرانی بودم مدیران گفتند «برو هزینه کن برگرد، بعد به تو مبلغی را می دهیم»! بعد هم که برگشتم برای 25 میلیونی که 10 سال قبل هزینه کرده بودم، 5 میلیون چک برای 6 ماهِ بعد دادند!

عبدالله زاده گفت: امروز صنعت فرش ما به منظور حمایت از تولیدکنندگان به اندازه وام یک میلیارد تومانی هم توان ندارد، در حالی که یک میلیارد هم برای تولیدکننده فرش ایرانی هزینه اندکی است و به اندازه برپا کردن چند دارِ قالی است. متاسفانه باید گفت صنعت فرش امروز مرده و بسیاری از تولیدکنندگان علی رغم میل باطنی از این صنعت فاصله گرفته اند.

این کارآفرین گفت: تربیت نسل جدید در این صنعت هم به عنوان تولیدکننده و فروشنده داخلی و خارجی هرسال ضعیف تر می شود و از آن طرف هم بخش تولید هم مشکلات زیادی دارد.

وی افزود: دو بافنده یک فرش 6 متری را بین شش تا هشت ماه می بافند، دستمزد بافندگان بسیار ناچیز است و کفاف حدود هشت ماه زمان را نمی دهد از آن طرف مبلغ تمام شده فرشی که بازار می آید آنقدر گران است که از ظرفیت بازار داخلی بیشتر است. یک زوج که تازه می خواهند زندگی مشترکی تشکیل بدهند، نمی توانند 250 میلیون پول فرش بدهند!

فرش خراسان بازار داخلی را تسخیر کرده است

محمدرضا صرافان صادقی که بیش از نیم قرن در صنعت فرش فعالیت دارد نیز در گفتگو با خبرنگار مهر گفت: فرش دستباف خراسان الان تنها فرشی است که هم تولیدش در سطح یک ایران است و هم به این دلیل که از نظر قیمت هم مناسب است و طرح های متنوعی هم دارد، بازار داخلی را تسخیر کرده است.

تولید کننده فرش افزود: فرش آذربایجان و تبریز فرش‌های خوبی هستند، اما به دلیل قیمت بالا مشتری کمتری دارند لذا مردم از فرش خراسان استقبال می‌کنند. حتی در تبریز هم تجار این شهر، فرش خراسان را خریداری کرده و به مشتری ارائه می دهند.

صنعت فرش در دورانی بعد از نفت بزرگترین صادرات کشور بود

وی با اشاره به مشکلات بازار فرش گفت: صادرات فرش ایران قبلا به کشورهای اروپایی و آمریکایی بود اما چون الان در این کشورها سفارتخانه نداریم درحال حاضر اندک صادرات باقی‌مانده‌مان به آسیای شرقی است و از آنجایی که کشورهای آسیای شرقی کشورهای مرطوبی هستند و فرش مخصوص خودشان را دارند زیاد از فرش ما استقبال نمی کنند لذا صادرات فرش که زمانی بعد از نفت بزرگترین صادرات کشور بود الان نزدیک به صفر رسیده است و هرچه تولید می شود در بازار داخلی به فروش گذاشته می شود.

فرش؛ صنعتی اشتغال‌زا

صرافان صادقی گفت: برای رونق بازار فرش، در ابتدا ما باید روابط سیاسی مان با دیگر کشورها را خوب کنیم، تا زمانی که ارتباطات مان با چالش مواجه است، صادراتی نخواهیم داشت. مدیران باید بدانند صنعت فرش صنعتی اشتغال‌زا و درآمدزا است، دامدار از پشم اش برای تولید فرش استفاده می کند، این پشم به کارخانه ریسندگی می رود، ابریشم فعال می شود، پس از آن چند نفر مشغول رنگرزی می شوند.

تولید کننده فرش ادامه داد: بعد چند بافنده برای تولید این فرش مشغول کار می شوند، پس از آن این فرش به بازار می رود و چند دست می چرخد و فروشنده هم از آن کسب درآمد می کند لذا تولید یک فرش افراد زیادی را مشغول به کار می کند.

وی گفت: در نهایت فرش تنها کالایی است که بعد از مصرف هم قابلیت فروش و قابلیت صادرات را دارد. یعنی کهنه آن هم صادر می شود.

صرافان صادقی بازار فرش را بازاری ارزآور دانست و تاکید کرد: باید ارز این بازار خوب را، بهینه کنیم، چراکه ارز این بازار تا مراحل گمرک را طی کند، در کشور مقصد به فروش برسد و برگردد زمان بسیاری می برد لذا باید برای این مسیر یک برنامه ریزی درست صورت بگیرد تا صادرکننده رغبت کند در این بازار باقی بماند و کار کند.

این تولید کننده فرش گفت: ما واردکنندگان فرش اروپایی زیادی داشتیم که سال‌های قبل از ما فرش می خریدند و به ارزآوری کمک می کردند اما الان به خاطر عدم روابط خوب سیاسی از ما خرید نمی کنند به همین دلیل فرش‌های خوب ایران نظیر تبریز، قم و خراسان الان اکثرا در انبارها دپو شده است.

وی افزود: زمانی که برای تحصیل آلمان بودم بارها دیدم که بسیاری از تاکسی ها کف ماشین هایشان فرش های کوچک نایین را پهن کرده بودند. ما مشکل بازاریابی داریم، تمام بازرگانان قدیمی فرش از این بازار رفته اند و به ساخت و ساز و برج سازی می پردازند، اکثرا سرمایه هایشان را از این صنعت خارج کرده اند.