ریزگردهای گلستان؛ بحرانِ تغییر اقلیم بر بستر مدیریت ناصحیح زمین

خبرگزاری مهر،گروه استانها،فهیمه اجاقلو: استان گلستان در آستانه فصل گرم سال، با نگرانی تازه‌ای درباره افزایش ریزگردها روبه‌روست؛ پدیده‌ای که اگرچه تغییر اقلیم آن را تشدید کرده، اما به گفته محققان، عامل اصلی آن در شیوه مدیریت زمین و الگوی توسعه نادرست جست‌وجو می‌شود.

به باور کارشناسان، تا زمانی که سازگاری با تغییر اقلیم، حفاظت از منابع طبیعی و اصلاح سیاست‌های بهره‌برداری از زمین در اولویت قرار نگیرد، مهار ریزگردها در استان تنها به اقداماتی مقطعی و کم‌اثر محدود خواهد شد.

در همین رابطه پژوهشگر بخش خاک و آب مرکز تحقیقات کشاورزی گلستان، با تأکید بر اینکه ریزگردها یک پدیده تک‌بعدی نیستند،در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: این بحران از برهم‌کنش سه عامل اصلی شکل می‌گیرد؛ تغییر اقلیم که نقش تشدیدکننده دارد، مدیریت ناصحیح زمین که عامل اصلی بروز ریزگرد است و فرسایش بادی که نتیجه این دو عامل و منجر به تولید ذرات مضر می‌شود.

مریم سبطی با اشاره به اثرات تغییرات اقلیمی در گلستان افزود: در سال‌های اخیر دمای استان تا یک و نیم درجه سانتی‌گراد افزایش یافته و طبق برخی برآوردها، این رقم تا ۵۰ سال آینده ممکن است به سه درجه نیز برسد.

وی گفت: خطرناک‌تر از افزایش دما، تغییر الگوی بارش است؛ به‌گونه‌ای که سیلاب‌های ناگهانی به‌جای بارندگی فصلی منظم رخ می‌دهند و این موضوع هم باعث شست‌وشوی مواد آلی در زمان کوتاه و هم خشکی شدید در دوره‌های دیگر می‌شود؛ دو عاملی که فرسایش خاک را تشدید می‌کنند.

کشاورزی حفاظتی، راهکار کاهش ریزگرد

پژوهشگر گلستانی با بیان اینکه اگر زمین پوشش مناسبی داشته باشد، حتی با افزایش دما و تبخیر نیز مستعد تولید ریزگرد نخواهد بود، تأکید کرد: کشاورزی حفاظتی می‌تواند یکی از راهکارهای مهم و بلندمدت برای مقابله با این بحران باشد.

به گفته سبطی، در این شیوه، بدون شخم و با حفظ بقایای کشت قبلی، هم از جابجایی ذرات خاک جلوگیری می‌شود و هم تبخیر کاهش می‌یابد؛ در نتیجه خاک، مواد آلی و رطوبت خود را بهتر حفظ می‌کند.

وی همچنین تغییر کاربری اراضی را از عوامل مهم تشدید بحران دانست و گفت: تبدیل مرتع به زراعت یا تغییر زمین کشاورزی به کاربری صنعتی، سرمایه‌های طبیعی استان را به‌صورت غیرقابل بازگشت از بین می‌برد.

ریشه بحران در تخریب منابع طبیعی است

اگرچه برخی کاشناسان، ریشه اصلی بحران ریزگرد در گلستان را تغییر اقلیم اعلام می‌کند اما یک عضو سازمان تحقیقات کشاورزی گلستان،معتقد است تخریب زیرساخت‌های منابع طبیعی و نادیده گرفتن اصول اکولوژیک در توسعه کشاورزی بحران ریزگرد در گلستان را تشدید کرده است.

لطف الله پارسیانی با بیان اینکه توجه به کشاورزی بدون توجه به منابع طبیعی، مثل چاپ پول است، گفت: منابع طبیعی همان مادر تولید کشاورزی هستند و نابودی آن‌ها، بنیان خودکفایی را متزلزل می‌کند.

وی با اشاره به اجرای طرح زهکشی حدود ۹۰ هزار هکتار از اراضی شمال استان در سال ۱۳۹۸ اظهار کرد: این اقدام اگرچه با هدف افزایش سطح کشاورزی انجام شد، اما در عمل موجب کاهش رطوبت و افزایش شوری خاک شد؛ موضوعی که به پاشیدگی خاک و افزایش پتانسیل آن برای تبدیل شدن به گرد و غبار انجامیده است.

پژوهشگر گلستانی با رد نگاه رایج درباره خلیج گرگان به‌عنوان کانون اصلی ریزگردها گفت: اهمیت این پهنه آبی بیشتر در حفظ اکوسیستم و جلوگیری از تبدیل شدن به کفه نمکی است، اما کانون اصلی بحران، اراضی شمالی هستند که رطوبت خود را از دست داده‌اند.

پارسیانی افزود: بر اساس آمار منابع طبیعی، از سال ۱۳۸۱ حدود یک میلیون و ۲۵۰ هزار هکتار از اراضی استان آماده فرسایش بوده‌اند و همین مسئله، آستانه سلامت مردم را تحت تأثیر قرار داده است.

آمایش سرزمین؛ کلید مهار ریزگردها

وی با تأکید بر لزوم اجرای آمایش سرزمین گفت: بسیاری از مشکلات فعلی ناشی از نادیده گرفتن محدودیت‌های بوم‌شناختی است، در واقع توسعه کشاورزی باید متناسب با ظرفیت واقعی زمین انجام شود و در مناطقی که اقلیم و شوری خاک اجازه نمی‌دهد، کشت مخرب باید متوقف شود.

عضو هیآت علمی سازمان تحقیقات کشاورزی گلستان

وی خاطرنشان کرد: در گلستان ۱۳۱ هزار هکتار از اراضی زراعی شوری بالای ۱۰ دارند و ۸۰ هزار هکتار از این اراضی نیز در مناطقی با بارندگی کمتر از ۳۰۰ میلی‌متر قرار گرفته‌اند؛ یعنی بخش وسیعی از کشت در استان به‌صورت ناپایدار و مخرب منابع در حال انجام است.

پارسیانی ادامه داد: به جای حمایت از کشت ناپایدار، باید به کشاورزان غرامت یا حمایت مالی داده شود تا زمین را شخم نزنند و اجازه دهند پوشش گیاهی طبیعی، مانند گونه‌هایی نظیر خارشتر، در یک بازه ۵ تا ۱۰ ساله زمین را احیا کند.

وی با اشاره به توان بالای خودترمیمی طبیعت تصریح کرد: اگر زمین برای مدتی رها شود، پوشش گیاهی طبیعی می‌تواند در مدت یک سال ۷۰ تا ۸۰ درصد سطح آن را بپوشاند؛ این نشان می‌دهد که طبیعت ظرفیت بالایی برای احیا دارد و مداخله انسانیِ مخرب، مهم‌ترین مانع این فرایند است.

پارسیانی با تأکید بر لزوم اجرای پروژه‌هایی مانند تغذیه آبخوان‌ها، انحراف سیلاب‌ها برای نگهداشت آب و ایجاد معیشت جایگزین گفت: مقابله با ریزگردها صرفاً یک پروژه محیط‌زیستی نیست، بلکه یک برنامه توسعه پایدار است که باید هم‌زمان به تأمین آب، حفظ منابع طبیعی و ایجاد اشتغال پایدار برای مردم منطقه بپردازد.

ریزگردها تهدیدی مستقیم برای اقتصاد و درآمد گلستان
ریزگردها تنها به اقلیم و منابع طبیعی آسیب وارد نمی کند،از آنجایی که اقتصاد بخش اعظمی از مردم گلستان به کشاورزی و شاخه های آن وابسته است،ریزگردها میتواند به این بخش مهم اقتصادی خسارات جبران ناپذیری را وارد کند.

در همین رابطه یک کارشناس ارشد امور اقتصادی با بیان اینکه ریزگردها فقط یک مسأله محیط زیستی نیستند بلکه بر بخش های مختلف به خصوص اقتصاد تأثیرگذار است در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: اقتصاد نخست گلستان را کشاورزی و شاخه های وابسته به آن هم چون دامداری و شیلات تشکیل میدهد، وجود ریزگردها میتواند تولیدات استان را مختل و بر کیفیت و کمیت آن تأثیرگذار باشد.

راضیه احتشامی افزود: کشاورزی سهم قابل توجهی در تولید ناخالص استان دارد و کاهش محصول به معنای کاهش درآمد کشاورزان و ارزش افزوده است در نهایت کاهش تولید ناخالص داخلی تأثیر مستقیم بر کاهش GDP کشور نیز دارد.

وی ادامه داد: بر اساس امار منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان در حال حاضر ۳۰۰ هزار هکتار از اراضی و مراتع گلستان مستعد بیابانی شدن هستند و این امر به طور قطع ریزگردها را در منطقه تشدید خواهد کرد.

کارشناس اقتصادی با اشاره به نشستن ریزگردها بر برگ گیاهان،کاهش فتوسنتز و کیفیت و عملکرد محصولات زراعی و باغی استان گفت: با کاهش مراتع استان دامها نیز دچار مشکلات سلامتی می‌شوند که این امر بر تولید گوشت و لبنیات اثر گذار خواهد بود از سویی آلودگی منابع آبی توسط ریزگردها به صنعت ماهیگیری و آبزی پروری نیز آسیب جدی وارد میکند.

احتشامی خاطرنشان کرد:برخی محصولات کشاوزی در گلستان مقصد صادراتی هستند و کیفیت پایین یا کاهش عملکرد محصولات منجر به کاهش درآمدهای ارزی می‌شود.

وی ادامه داد: ریزگردها حتی بر سرمایه گذاری و ورود سرمایه گذاران نیز اثرگذار خواهد بود زمانی که سرمایه گذار داخلی و خارجی از تداوم شرایط محیطی اطمینان نداشته باشد تمایلی به سرمایه گذاری بلند مدت در استان نخواهد داشت که این امر رشد بلندمدت اقتصادی استان را تضعیف خواهد کرد.

تداوم ریزگردها درآمد گردشگری گلستان را کاهش می‌دهد

کارشناس امور اقتصادی در بخش دیگر سخنان خود به آسیب جدی بخش گردشگری در صورت عدم مدیریت ریزگردها اشاره کرد و گفت: گلستان یکی از استان های شمالی کشور است که علاوه بر منابع طبیعی خدادادی دارای جاذبه های تاریخی فراوانی است به واسطه وجود جنگل های هیرکانی و آب و هوای تمیز این استان مقصدی جذاب برای گردشگران محسوب می‌شود.

احتشامی بیان کرد: اگر ریزگردها در استان به خوبی مدیریت نشود بدون تردید یکی از بخش های آسیب پذیر بخش گردشگری و زیرساخت های آن خواهد بود، واقعیت این است هوای غبار آلود و دیدن آسمان خاکستری برای هیچ کس جذابیتی ندارد کمااینکه در آن جا جاذبه های تاریخی و طبیعی فراوان وجود داشته باشد در نهایت شاهد افت درآمد در بخش خدمات گردشگری هتل ها،رستوران و صنایع دستی خواهیم بود.

وی گفت: ریزگردها با ایجاد بیماری‌های تنفسی و قلبی-عروقی، هزینه‌های درمانی سنگینی را به مردم و سیستم بهداشت و درمان تحمیل می‌کنند. این پدیده همچنین منجر به افزایش غیبت از کار و مدرسه شده و بهره‌وری اقتصادی را کاهش می‌دهد. علاوه بر این، ریزگردها با آسیب رساندن به بخش‌های مولد مانند کشاورزی، حمل و نقل، بهداشت و گردشگری، رشد اقتصادی استان را کند می‌کنند.

کارشناسان معتقدند مهار ریزگردهای گلستان نیازمند یک تغییر رویکرد جدی است؛ از توسعه ناپایدار به سمت حفاظت از منابع طبیعی، کشاورزی حفاظتی، آمایش سرزمین و احیای پوشش گیاهی بومی. به‌گفته آنان، اگر این مسیر اصلاح نشود، با گرم‌تر شدن هوا و تشدید اثرات تغییر اقلیم، ریزگردها همچنان یکی از چالش‌های جدی استان باقی خواهند ماند.