علی(علیه‌السلام)، نامی که بر همه فضیلت‌ها سایه افکنده است

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: آن وقت که صابر خراسانی این صفات را مانند بحر طویلی پست سر هم بیان می‌کند: «سلطان اولیا، سخن گذار منبر سلونی، سرور مطلبی، ابن عم نبی، دُرِّ هل اتی، مهر برج انما، شهسوار لا فتی، پیشوای انبیا، عروه الوثقی، کلمه الحسنی، سید الاوصیا، عماد الاصفیا، رکن الاولیا، آیت الله العظمی، خیر المومنین، امام المتقین، اول العابدین، ازهد الزاهدین، زین الموحدین، حبل الله متین، لنگر آسمان و زمین، وجه الله، عین الله، نور الله، سر الله، اذن الله، باب الله، روح الله، سیف الله، عبدالله، اسدالله الغالب آقا جانم علی‌ابن‌ابی‌طالب علیه‌السلام» ، شوری در میان حاضران برمی‌انگیزد و همه را به تشویق وامی‌دارد.

اما اگر به آن صدا گوش ندهیم و تنها این صفات را روی کاغذ ببینیم و تک‌به‌تک آنها را در متون و فرهنگ و تاریخ بازشناسی کنیم، می‌بینیم علی‌ابن‌ابی‌طالب علیه‌السلام این‌ها همه هست و تنها اینها نیست. در آستانه عید غدیر نگاهی خواهیم داشت به تصویر مردی که نزد مردمی که به او باوردارند، و حتی مردمی از دین‌ها و باورهای دیگر، با هیچ قهرمان و پهلوان دیگری مانند نمی‌شود.

الگوی کامل انسانِ قهرمان و تولد در جهانی نمادین

در فرهنگ عامه شیعی و به‌خصوص در سنت ایرانی، تصویر حضرت علی علیه‌السلام صرفاً تصویر یک شخصیت تاریخی یا یک پیشوای دینی نیست؛ بلکه با گذر زمان به «الگوی کامل انسانِ قهرمان» تبدیل شده است: پهلوانی که هم در میدان نبرد بی‌همتاست، هم در حکومت‌داری دادگر است، هم در زندگی فردی زاهد و فروتن است، و هم در سخن و اندیشه سرچشمه حکمت و معرفت به شمار می‌آید. همین جامعیت باعث شده نام و یاد او از فضای مناسک مذهبی فراتر برود و در ادبیات، هنر مردمی، اخلاق روزمره، زبان ضرب‌المثل‌ها و حتی تلقی عمومی از عدالت و جوانمردی حضور دائمی داشته باشد.

یکی از نکات مهم در شکل‌گیری این تصویر مردمی، شیوه بازنمایی حضرت علی علیه‌السلام در شمایل‌نگاری و هنر دینی است. از آنجا که پرتره مستند و قابل اتکایی از ایشان وجود ندارد، سنت‌های بعدی برای انتقال «معنویت» و «مقام قدسی» او، به زبان نمادها تکیه کرده‌اند. بنابراین در ذهن و خیال جمعی، حضرت علی علیه‌السلام اغلب با چهره‌ای نورانی، هیبتی آرام اما پرصلابت، و پوششی با رنگ‌های معناگرایانه مانند سبز یا سفید نقش می‌بندد. این تصویر، بیش از آنکه توصیف ظاهر باشد، کوششی است برای نشان دادن شأن اخلاقی و روحانی؛ یعنی مردم می‌خواهند «عدالت»، «قدرت»، «رحمت» و «قداست» را در قالب یک چهره و یک شخصیت قابل لمس و روایت‌پذیر ببینند.

پهلوانِ شکست‌ناپذیر و جوانمرد، قدرت معطوف به اخلاق

در نگاه عامه، اصلی‌ترین وجه قهرمانی حضرت علی علیه‌السلام شجاعت و دلاوری اوست. روایت‌های محبوب و نقل‌های عامه‌پسند دینی معمولاً بر نقش پررنگ او در دفاع از اسلام و حضور برجسته‌اش در نبردهای صدر اسلام تأکید می‌کنند. در این روایت‌ها، حضرت علی نماد «پهلوانِ شکست‌ناپذیر» است؛ کسی که ترس را کنار می‌زند و در لحظه‌های سخت، تکیه‌گاه جمع می‌شود. همین تاکید بر شجاعت باعث شده او در تخیل جمعی، نه فقط یک رهبر یا امام، بلکه پهلوانی حماسی باشد؛ پهلوانی که اخلاق پهلوانی-یعنی دفاع از حق، حمایت از ضعیف و ایستادن در برابر ستم-با نیروی بازو و استواری روح در او جمع شده است. در نتیجه، قهرمانی او در فرهنگ عمومی صرفاً به «قدرت جنگی» تقلیل نمی‌یابد؛ بلکه قدرتی است که جهت‌گیری اخلاقی دارد.

حکمرانی عدالت‌خواه، دادگر و دادگستر

در کنار شجاعت، وجهی که شاید بیش از هر چیز دیگر نام حضرت علی را در حافظه عمومی ماندگار کرده، عدالت‌خواهی و دادگری است. در روایت‌های مردمی، حضرت علی الگویی از حکمرانی است که با تبعیض و امتیازخواهی سر سازگاری ندارد و در برابر زیاده‌خواهی صاحبان قدرت می‌ایستد. او در ذهن مردم حاکمی است که «حق» را بر «مصلحتِ شخصی و گروهی» مقدم می‌دارد و عدالت را نه به‌عنوان شعار، بلکه به‌عنوان شیوه زندگی و حکومت پی می‌گیرد. به همین دلیل است که در فرهنگ عمومی، او را پناه ستمدیدگان و مرجع دادخواهی می‌دانند؛ چهره‌ای که اگر مردم او را به قهرمانی می‌شناسند، بخش مهمی از آن به این برمی‌گردد که قهرمانِ آنان فقط پیروز میدان نبرد نیست، بلکه داور منصف میدان زندگی است.

دوری از تجمل در قامت حاکمی زاهد و خرسند

عنصر مهم دیگر در این تصویر، ساده‌زیستی و فروتنی حضرت علی علیه‌السلام است. فرهنگ عامه معمولاً قهرمان را کسی می‌بیند که فاصله‌اش با مردم عادی زیاد است؛اما روایت‌های مربوط به حضرت علی دقیقاً برعکس عمل می‌کنند: او قدرت را با زهد و بی‌اعتنایی به تشریفات همراه می‌سازد. نقل‌های رایج درباره کار کردن با دست خود، بی‌تکلفی در زندگی، و بی‌میلی به تجمل، در ذهن مردم تصویری می‌سازد از قهرمانی که «در عین توانایی»، اسیر دنیا نمی‌شود. این ویژگی، او را به الگوی اخلاقی برای توده مردم تبدیل کرده است؛ زیرا پیامش روشن است: بزرگی به دارایی و نمایش قدرت نیست، به مسئولیت‌پذیری و پاکی دست و دل است. در چنین روایتی، حضرت علی نمونه انسانی است که می‌تواند در اوج اقتدار بماند اما همچنان «هم‌سطح مردم» زندگی کند و درد آنان را بفهمد.

پهلوان عرصه بلاغت و سخنوری

با این همه، حضرت علی علیه‌السلام در فرهنگ عامه تنها پهلوان و دادگر نیست؛ او حکیم و عالم نیز هست. بخش مهمی از محبوبیت او به این گره خورده که مردم او را سرچشمه دانش دینی، بینش انسانی و سخن سنجیده می‌دانند. در سنت‌های اخلاقی و آموزشی، نام حضرت علی علیه‌السلام معمولاً همراه با حکمت، بلاغت و معرفت می‌آید؛ گویی او شخصیتی است که هم «تیغ» دارد و هم «زبان»، هم «قدرت عمل» دارد و هم «عمق فهم». این ترکیب در فرهنگ مردمی بسیار اثرگذار است، چون قهرمان را از سطح دلاوری جسمانی فراتر می‌برد و به او اعتبار فکری و معنوی می‌دهد. مردم، قهرمانی را که فقط می‌جنگد تحسین می‌کنند، اما قهرمانی را که می‌فهمد، می‌اندیشد، و سخنش راه زندگی نشان می‌دهد، الگوی پایدارتر می‌دانند.

ترکیب خوشایند رحمت و هیبت

در امتداد همین تصویر حکیمانه، بُعد دیگری نیز برجسته است: بردباری، گذشت و مهربانی. روایت‌های اخلاقی از حضرت علی علیه‌السلام معمولاً نشان می‌دهند که او حتی در مواجهه با دشمنی، از مرز انصاف خارج نمی‌شود و خشم را به بی‌عدالتی تبدیل نمی‌کند. فرهنگ عامه از چنین ویژگی‌ای بسیار تاثیر می‌پذیرد، چون قهرمانِ مطلوب مردم، کسی نیست که صرفاً قدرت داشته باشد؛ بلکه کسی است که قدرت را کنترل می‌کند. ترکیب «هیبت» و «رحمت» در ذهن مردم چهره‌ای می‌سازد که هم احترام می‌آورد و هم عشق؛ هم مهابت دارد و هم مهربانی. همین دوگانه جذاب است که باعث می‌شود تصویر حضرت علی علیه‌السلام برای نسل‌های مختلف زنده بماند: او هم مقتدر است و هم ملجأ، هم سخت‌گیر در برابر ستم است و هم نرم‌خو در حق انسان‌ها.

تولد قهرمانی نمادین در همه ابعاد

از دل این عناصر-شجاعت، عدالت، ساده‌زیستی، علم و حکمت، و مهربانی- تصویری یکپارچه شکل می‌گیرد که می‌توان آن را «قهرمان چندبعدی» نامید. حضرت علی علیه‌السلام در فرهنگ مردم، پهلوان میدان است، اما پهلوانی که هدفش حق است؛ حاکم است، اما حاکمی که معیارش عدالت است؛ عارف‌منش است، اما عرفانش جدا از مسئولیت اجتماعی نیست؛ و سخنور است، اما سخنش تزئینی و نمایشی نیست، بلکه راهنما و سازنده است. به همین دلیل، حضور او در فرهنگ عمومی فقط در مجالس دینی خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در قالب حکایت‌ها، پندها، تعبیرها، و ارزش‌های اخلاقی روزمره جریان دارد و به مردم امکان می‌دهد درباره عدالت، انسانیت، قدرت و اخلاق با زبانی ملموس و آشنا حرف بزنند.

در مجموع باید گفت حضرت علی علیه‌السلام برای فرهنگ عامه، «نامِ یک فضیلت واحد» نیست، بلکه مجموعه‌ای از فضیلت‌هاست که در یک شخصیت تجسم یافته‌اند. همین تجسم‌یافتگی است که او را به قهرمان تبدیل می‌کند: قهرمان کسی است که مردم بتوانند در او آرزوهای اخلاقی و اجتماعی خود را یکجا ببینند-آرزوی عدالت در برابر ستم، شجاعت در برابر ترس، دانایی در برابر جهل، و مهربانی در برابر خشونت. از این رو، حضرت علی علیه‌السلام در ذهن مردم صرفاً یادآور گذشته نیست؛ معیار سنجش اکنون و افقِ مطلوب آینده نیز هست.