زنگ خطر برای آینده مرمت؛ دانش معماری سنتی در آستانه فراموشی

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها - کوروش دیباج: اصفهان شهری است که بخش مهمی از حافظه معماری ایران در آن شکل گرفته است. از بازارها و کاروانسراها گرفته تا مدارس و مساجد تاریخی، هر کدام حاصل قرن‌ها تجربه معماری و مهارت استادکارانی هستند که دانش خود را نه در کلاس‌های دانشگاهی بلکه در کارگاه‌های سنتی و در بستر نظام استاد شاگردی آموخته‌اند. همین نظام آموزشی غیررسمی اما مؤثر، طی قرن‌ها ضامن انتقال دانش معماری ایرانی بوده است؛ دانشی که با مشاهده، تجربه، خطا و تکرار در کنار استادان شکل می‌گرفت و نسل به نسل منتقل می‌شد.

با این حال طی دهه‌های اخیر، بسیاری از متخصصان حوزه میراث فرهنگی نسبت به گسست تدریجی میان تجربه استادکاران سنتی و آموزش دانشگاهی در حوزه مرمت هشدار داده‌اند. دانشگاه‌ها به عنوان مراکز اصلی تربیت متخصصان مرمت، آموزش‌های نظری گسترده‌ای ارائه می‌دهند، اما در بسیاری از موارد پیوند مؤثر میان این آموزش‌ها و تجربه عملی کارگاه‌های معماری برقرار نشده است. در نتیجه، بخشی از دانش عملی که برای مرمت اصولی بناهای تاریخی ضروری است، در معرض فراموشی قرار گرفته است.

در چنین شرایطی، آغاز کارگاه «استاد شاگردی معماری و مرمت» در پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان را می‌توان تلاشی برای بازسازی این پیوند از دست رفته دانست؛ برنامه‌ای که با حضور محمد پاک‌نژاد از استادکاران باسابقه معماری سنتی و با مشارکت دانشجویان رشته مرمت و معماری برگزار شده است. این دوره آموزشی که در بستر یکی از مهم‌ترین بناهای تاریخی ایران برگزار می‌شود، علاوه بر مباحث نظری، شامل اجرای عملی ساخت یک طاق و تویزه واقعی با دهانه شش متر نیز خواهد بود.

اما آنچه اهمیت این برنامه را دوچندان می‌کند، هشدارهایی است که در دل این تجربه آموزشی درباره آینده مرمت بناهای تاریخی مطرح می‌شود؛ هشدارهایی که از سوی دانشجویان، استادکاران و مدیران میراث فرهنگی به شکل‌های مختلف بیان می‌شود و همگی بر یک موضوع مشترک تأکید دارند: فاصله میان دانش دانشگاهی و تجربه کارگاهی در حوزه مرمت باید جدی گرفته شود.

شکاف میان دانشگاه و کارگاه؛ مسئله‌ای که سال‌ها نادیده گرفته شد

آموزش مرمت بناهای تاریخی در ایران طی دهه‌های گذشته به شکل قابل توجهی توسعه یافته است. دانشگاه‌های مختلف در رشته‌های مرمت بناهای تاریخی، مرمت شهری و معماری تاریخی دانشجو تربیت می‌کنند و هر سال شمار زیادی از فارغ‌التحصیلان وارد این حوزه می‌شوند. با این حال بسیاری از کارشناسان معتقدند که بخش مهمی از مهارت‌های عملی مورد نیاز برای مرمت بناهای تاریخی در چارچوب آموزش‌های دانشگاهی منتقل نمی‌شود.

دانشجویانی که در نخستین دوره استاد شاگردی مسجد جامع عتیق اصفهان شرکت کرده‌اند نیز تجربه مشابهی را روایت می‌کنند.

محمد اسلام‌پور، دانشجوی کارشناسی ارشد مرمت بنا گرایش میراث معماری در دانشگاه هنر اصفهان، در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: حضور در این کارگاه حتی در نخستین جلسه نیز تجربه‌ای متفاوت از آموزش‌های دانشگاهی بوده است.

وی گفت: در همین جلسه نخست با موضوعاتی مانند برداشت تعویض‌های طاق و شناخت دقیق‌تر ساختار مناره‌ها آشنا شدم؛ مباحثی که در کلاس‌های دانشگاهی بیشتر به صورت نظری مطرح می‌شوند اما در محیط واقعی کارگاه با جزئیات اجرایی قابل مشاهده هستند.

اسلام‌پور گفت: آموزش دانشگاهی برای شناخت مبانی علمی مرمت ضروری است، اما بدون مواجهه عملی با بناهای تاریخی، بخش مهمی از مهارت‌های مورد نیاز شکل نمی‌گیرد.

به گفته وی زمانی که دانشجو در محیط کارگاه قرار می‌گیرد، بسیاری از مفاهیمی که پیش‌تر در قالب درس‌های نظری آموخته است، معنا و کاربرد واقعی خود را پیدا می‌کنند.

وی همچنین بر ضرورت تداوم چنین برنامه‌هایی تأکید کرد و گفت: اگر کارگاه‌های عملی به صورت مستمر برگزار نشوند، بسیاری از دانشجویان فرصت تجربه مستقیم مرمت در بناهای تاریخی را از دست خواهند داد.

اسلام‌پور معتقد است که برگزاری دوره‌های استاد شاگردی می‌تواند به کاهش فاصله میان دانشگاه و کارگاه کمک کند و دانشجویان را با واقعیت‌های اجرایی پروژه‌های مرمتی آشنا سازد.

دانشی که در حافظه استادکاران باقی مانده است

یکی از ویژگی‌های معماری سنتی ایران این است که بخش بزرگی از دانش آن به صورت شفاهی و تجربی منتقل شده است. بسیاری از استادکاران معماری سنتی مهارت‌های خود را در طول سال‌ها کار عملی آموخته‌اند و همین تجربه عملی باعث شده است که شناخت عمیقی از رفتار سازه‌ها، مصالح و شیوه‌های ساخت سنتی داشته باشند.

یکی از دانشجویان رشته مرمت بنا در دانشگاه هنر اصفهان که در ترم چهارم تحصیل می‌کند، در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: حضور در کارگاه‌های عملی فرصتی برای آشنایی با همین دانش تجربی است.

وی گفت: این دومین تجربه حضور من در کارگاه‌های مرمت بوده و هر یک از این کارگاه‌ها می‌تواند به اندازه یک واحد درسی دانشگاهی برای دانشجویان مفید باشد.

این دانشجو اظهار کرد: در دانشگاه مباحث نظری معماری و مرمت توسط استادان متخصص تدریس می‌شود، اما آنچه در کارگاه‌ها منتقل می‌شود تجربه‌ای است که استادکاران در طول سال‌ها فعالیت در پروژه‌های مختلف به دست آورده‌اند.

به گفته وی استادکاران سنتی علاوه بر مهارت‌های فنی، با زبان خاص معماری سنتی نیز آشنا هستند؛ زبانی که شامل اصطلاحات و مفاهیمی است که در بسیاری از منابع دانشگاهی کمتر توضیح داده شده‌اند.

وی افزود: آشنایی با این اصطلاحات و شیوه‌های سنتی کار می‌تواند به درک عمیق‌تر دانشجویان از معماری تاریخی کمک کند و آنان را برای فعالیت در پروژه‌های مرمتی آماده‌تر سازد.

تجربه‌ای که تنها در محیط واقعی شکل می‌گیرد

برای برخی از دانشجویان، حضور در این کارگاه نخستین تجربه جدی مواجهه با فضای واقعی مرمت بوده است. محبوبه مهدوی‌پور، دانشجوی کارشناسی ارشد مرمت شهری، یکی از این دانشجویان است.

وی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: پیش از این بیشتر فعالیت‌های آموزشی او در قالب مطالعات نظری یا پروژه‌های کاغذی انجام شده بود و حضور در یک کارگاه واقعی مرمت تجربه متفاوتی برای او محسوب می‌شود.

مهدوی‌پور توضیح داد: مشاهده مستقیم روند اجرای کار، اندازه‌گیری سازه‌ها و بررسی شیوه‌های ساخت سنتی در محل بنا باعث می‌شود دانشجو درک دقیق‌تری از ساختار معماری تاریخی پیدا کند.

وی همچنین به اهمیت آشنایی با واژگان و اصطلاحات سنتی معماری اشاره کرد و گفت: در بسیاری از منابع تخصصی این اصطلاحات ذکر شده‌اند اما توضیح عملی آن‌ها کمتر ارائه شده است.

به گفته وی زمانی که استادکاران سنتی در محیط کارگاه این مفاهیم را توضیح می‌دهند، دانشجو می‌تواند ارتباط میان مفاهیم نظری و کاربرد عملی آن‌ها را بهتر درک کند.

مهدوی‌پور افزود: چنین تجربه‌هایی برای تربیت مرمتگران آینده ضروری است، زیرا فعالیت حرفه‌ای در این حوزه نیازمند ترکیبی از دانش نظری و مهارت عملی است.

هشدار یک استادکار درباره آینده مرمت بناهای تاریخی

در میان گفتگوهای انجام شده در این کارگاه، سخنان استاد محمد پاک‌نژاد بیش از همه جنبه هشداری دارد.

وی که چند دهه در حوزه معماری سنتی و مرمت بناهای تاریخی فعالیت کرده است، معتقد است که فاصله میان دانشگاه‌ها و استادکاران سنتی در سال‌های اخیر به طور محسوسی افزایش یافته است.

پاک‌نژاد در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد:نسل استادکارانی که با فوت و فن‌های معماری سنتی آشنا هستند به تدریج در حال کاهش است و اگر زمینه انتقال تجربه آنان فراهم نشود، بخش مهمی از این دانش از بین خواهد رفت.

وی یکی از دلایل این وضعیت را کم‌رنگ شدن نقش استادکاران سنتی در فرآیندهای آموزشی و اجرایی دانست و اظهار کرد: در بسیاری از موارد از تجربه عملی این افراد استفاده نشده است.

این استاد پیشکسوت تأکید کرد که آموزش مرمت تنها با درس‌های دانشگاهی کامل نمی‌شود و دانشجویان باید در محیط کارگاه و در کنار استادکاران آموزش ببینند.

به گفته وی بسیاری از مهارت‌های معماری سنتی مانند اجرای طاق‌ها، قوس‌ها و سازه‌های آجری تنها از طریق تجربه عملی قابل انتقال هستند و اگر این تجربه‌ها ثبت و منتقل نشوند، ممکن است در آینده به طور کامل از میان بروند.

پاک‌نژاد همچنین نسبت به آینده مرمت بناهای تاریخی هشدار داد و اظهار کرد: در حال حاضر تعداد استادکارانی که تسلط کامل به فنون سنتی دارند بسیار محدود شده است.

مسجد جامع اصفهان؛ آزمایشگاهی زنده برای آموزش مرمت

در همین حال مدیر پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان معتقد است که برگزاری دوره‌های استاد شاگردی می‌تواند بخشی از این شکاف آموزشی را کاهش دهد.

امیدعلی صادقی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: یکی از مشکلات موجود در حوزه مرمت این است که بسیاری از پروژه‌ها صرفاً به شکل عملیات بنایی اجرا می‌شوند و جنبه‌های پژوهشی و آموزشی آن‌ها کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد.

وی گفت: مرمت اصولی بناهای تاریخی نیازمند ترکیب دانش دانشگاهی با تجربه استادکاران سنتی است و به همین دلیل برگزاری دوره‌های استاد شاگردی در دستور کار قرار گرفته است.

صادقی افزود: در همین راستا جلساتی با دانشگاه هنر اصفهان برگزار شده و توافق شده است بخشی از آموزش‌های دانشجویان در محیط مسجد جامع عتیق انجام شود.

به گفته وی این اقدام به دانشجویان امکان می‌دهد تا در کنار آموزش‌های نظری، با روند عملی مرمت نیز آشنا شوند و تجربه حضور در پروژه‌های واقعی را به دست آورند.

مدیر پایگاه جهانی مسجد جامع اصفهان تأکید کرد: هدف این برنامه تنها برگزاری یک کارگاه کوتاه‌مدت نیست بلکه قرار است فعالیت‌های آموزشی در کنار پروژه‌های مرمتی به صورت مستمر ادامه پیدا کند.

آینده مرمت؛ ضرورت بازگشت به پیوند دانش و تجربه

آنچه در فضای این کارگاه به روشنی دیده می‌شود، تلاش برای پیوند دوباره دو حوزه‌ای است که در سال‌های اخیر از یکدیگر فاصله گرفته‌اند؛ دانشگاه و کارگاه.

کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند که حفاظت از بناهای تاریخی تنها با داشتن دانش نظری امکان‌پذیر نیست و نیازمند نیروهایی است که هم با اصول علمی مرمت آشنا باشند و هم مهارت‌های عملی معماری سنتی را بشناسند.

در کشوری که هزاران بنای تاریخی در شهرها و روستاهای آن پراکنده است، تربیت چنین نیروهایی ضرورتی اجتناب‌ناپذیر محسوب می‌شود. با این حال بسیاری از متخصصان هشدار می‌دهند که اگر انتقال تجربه استادکاران به نسل جوان جدی گرفته نشود، بخشی از دانش معماری سنتی ایران ممکن است برای همیشه از دست برود.

کارگاه استاد شاگردی مسجد جامع عتیق اصفهان در چنین شرایطی بیش از آنکه یک برنامه آموزشی باشد، تلاشی برای یادآوری اهمیت همین دانش است؛ دانشی که قرن‌ها در کارگاه‌های معماری ایران شکل گرفته و امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند انتقال به نسل جدید است.