پرونده ثبت جهانی یکی از کهن‌ترین بنادر ایران روی میز یونسکو

به گزارش خبرنگار مهر، با ارسال رسمی پرونده ثبت‌جهانی بندر تاریخی سیراف به یونسکو، یکی از مهم‌ترین محوطه‌های بندری ایران وارد مرحله‌ای سرنوشت‌ساز در مسیر ثبت در فهرست میراث جهانی شد؛ بندری که به گفته کارشناسان، ترکیبی کم‌نظیر از تاریخ دریانوردی، معماری سازگار با طبیعت و نقش‌آفرینی در شبکه تجارت جهانی دوران باستان را در خود جای داده است.

علی دارابی، قائم‌مقام وزیر و معاون میراث‌فرهنگی کشور، با اعلام این خبر تأکید کرده است که سیراف از دوره ساسانی یکی از بزرگ‌ترین و اثرگذارترین بنادر تجاری ایران بوده و نقشی کلیدی در اتصال فلات ایران به اقیانوس هند و آب‌های آزاد ایفا کرده است؛ جایگاهی که این بندر را به یکی از حلقه‌های مهم تجارت بین‌المللی جهان باستان تبدیل می‌کند.

بندر تاریخی سیراف پیش از این از سال ۲۰۰۷ در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار داشت، یعنی به عنوان یک اثر نامزد بالقوه معرفی شده بود. آنچه از سوی دارابی اعلام شده، ارسال پرونده کامل ثبت جهانی سیراف به یونسکو است تا پس از بررسی کارشناسان، امکان رأی‌گیری نهایی و ثبت جهانی آن فراهم شود. بنابراین این اقدام به معنای معرفی تازه سیراف نیست، بلکه گام بعدی برای ثبت رسمی آن در فهرست جهانی است.

غیر از این پرونده بندر تاریخی کنگ هم روی میز یونسکو قرار دارد و سازمان میراث فرهنگی وقت در سال ۲۰۰۷ بندر سیراف را این طور توصیف کرد: بندر تاریخی سیراف از نظر تاریخی قابل مقایسه با شهر بیشاپور است. همچنین مساجد آن با مساجد اولیه اسلامی قابل قیاس‌اند و گورستان باستانی شغاب و دخمه‌های آن شباهت‌هایی با دخمه‌های جزیره خارگ دارند.

شایستگی سیراف برای ثبت جهانی

نقش تاریخی و فرامنطقه‌ای بندر سیراف در مبادلات تجاری، دریانوردی و ارتباطات فرهنگی میان ایران، شبه‌قاره هند، شرق آفریقا و سرزمین‌های دوردست؛ نقشی که سیراف را از یک بندر محلی فراتر برده و به یک کانون اقتصادی و فرهنگی بین‌المللی در دوران باستان و اوایل اسلام بدل کرده است.

ویژگی‌های منحصربه‌فرد کالبدی و معماری این محوطه تاریخی است. وجود بیش از پنج هزار فضای دست‌کند در دامنه کوه‌ها، نمونه‌ای کم‌نظیر از سکونت‌گاه‌های صخره‌ای و بهره‌گیری هوشمندانه از طبیعت به شمار می‌رود. در کنار آن، مسجد جامع سیراف که به قرن نخست هجری بازمی‌گردد، از کهن‌ترین مساجد ایران است و جایگاه ویژه‌ای در مطالعات تاریخ معماری اسلامی دارد.

معماری پلکانی بندر سیراف که متناسب با توپوگرافی سخت و شیب‌دار منطقه شکل گرفته، نمونه‌ای شاخص از سازگاری انسان با محیط طبیعی و مدیریت هوشمندانه فضا در یک بندر پرتراکم است.

نظام پیشرفته مدیریت آب در سیراف است؛ جایی که بیش از ۱۵۰ حلقه چاه آب فعال، پس از گذشت قرن‌ها همچنان آب‌دهی دارند و نشان‌دهنده دانش فنی، مهندسی و برنامه‌ریزی دقیق ساکنان این بندر تاریخی است.

مجموع این ویژگی‌ها، از نگاه متخصصان، مصداق «ارزش برجسته جهانی» است؛ مفهومی کلیدی که یونسکو برای ثبت آثار در فهرست میراث جهانی بر آن تأکید دارد.

ثبت جهانی سیراف چگونه انجام می‌شود؟

فرآیند ثبت جهانی یک اثر در فهرست یونسکو، مسیری چندمرحله‌ای و کاملاً کارشناسی است. در گام نخست، کشورها باید محوطه موردنظر را در فهرست موقت خود قرار دهند و سپس پرونده‌ای جامع شامل مستندات تاریخی، باستان‌شناسی، معماری، نقشه‌های حفاظتی و برنامه مدیریت تهیه کنند.

پرونده بندر تاریخی سیراف پس از بررسی در شورای سیاست‌گذاری ثبت‌جهانی میراث‌فرهنگی، به‌عنوان اثری واجد ارزش برجسته جهانی انتخاب و به‌صورت رسمی به یونسکو ارسال شده است. این پرونده اکنون توسط نهادهای مشورتی یونسکو بررسی می‌شود و در صورت تأیید معیارها، برای تصمیم‌گیری نهایی به کمیته میراث جهانی ارائه خواهد شد.

در این مسیر، وجود برنامه‌های مشخص برای حفاظت، مدیریت پایدار، کنترل ساخت‌وسازها و مشارکت جامعه محلی از الزامات اصلی است؛ موضوعی که به گفته معاون میراث‌فرهنگی کشور، در برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده برای سیراف مورد توجه قرار گرفته است.

ثبت جهانی بندر تاریخی سیراف، در صورت تحقق، نه‌تنها به معنای ثبت یک محوطه باستانی در فهرست یونسکو خواهد بود، بلکه می‌تواند به افزایش حفاظت بین‌المللی، ارتقای جایگاه فرهنگی ایران در حوزه میراث دریایی و توسعه گردشگری پایدار در استان بوشهر منجر شود؛ هدفی که تحقق آن، نیازمند تداوم اقدامات علمی، مدیریتی و حفاظتی در سال‌های پیش‌رو است.