تمدن ایرانی اسلامی نمونه‌ ممتاز هم‌افزایی عقل فلسفی

به گزارش خبرنگار مهر، به همت رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اتریش، کنفرانس دو روزه «تمدن ایرانی-اسلامی، هویت، مؤلفه‌ها و شکوه تاریخی» به‌صورت حضوری ـ آنلاین در وین برگزار گردید و جمعی از محققان، استادان ایران‌شناس و تمدن‌پژوه از حوزه‌های متنوع علمی در آن به ارائه دیدگاه‌های خود درباره ابعاد گوناگون تمدن ایرانی-اسلامی پرداختند.

در روز افتتاحیه این کنفرانس، نخستین دوره «جایزه کتاب ایران‌شناسی» اعطا شد که به نام مرحوم برت فراگنر، ایران‌شناس برجسته اتریشی، نام‌گذاری شد. بر اساس نظر هیئت داوران، این جایزه به دکتر سیبیل ونتکر، از ایران‌شناسان آکادمی ملی علوم اتریش، به‌پاس ترجمه و تصحیح پنج جلد از کتاب «تاریخ وصاف» اعطا شد. «تاریخ وصاف» از مهم‌ترین منابع تاریخی درباره ایران در دوره حمله و استقرار مغولان در ایران به‌شمار می‌رود.

رونمایی از کتاب «ایران‌شناسان اتریشی»

رویداد دوم، رونمایی رسمی از کتاب «ایران‌شناسان اتریشی» بود که به همت خانه حکمت ایرانیان در وین و انجمن فرهنگی حافظ و پورگشتال، به زبان آلمانی و توسط انتشارات یونی‌دیالوگ در وین منتشر شده است.

این مراسم با حضور و مشارکت جمعی از نخبگان اتریشی و استادان ایران‌شناس برگزار شد که در در آیین افتتاحیه، الهام ملک‌زاده، دانشیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و قائم‌مقام دبیر کنفرانس، درباره روند برگزاری کنفرانس، مقالات دریافتی و مقالات نهایی پذیرفته‌شده توضیحاتی ارائه کرد. در ادامه، رضا غلامی، استاد فلسفه سیاسی، مطالعات فرهنگی و تمدنی و رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اتریش، به‌عنوان دومین سخنران افتتاحیه با نگاهی کلان به تبیین مختصات تمدن ایرانی-اسلامی پرداخت.

نقش ایران در شکل‌گیری حکمت فلسفی، شکوفایی عرفان و ادبیات فارسی

وی تأکید کرد که تمدن ایرانی-اسلامی حاصل مواجهه خلاقانه اسلام با یک تمدن کهن و ریشه‌دار ایرانی بود؛ تمدنی که با سه هزار سال تجربه دولت‌سازی، نظام اداری پیشرفته، سنت فلسفی عمیق و میراث فرهنگی پیوسته، در تعامل با اسلام به سنتزی نو و بدیع دست یافت.

وی با اشاره به نقش ایران در شکل‌گیری حکمت فلسفی، شکوفایی عرفان و ادبیات فارسی، و گسترش یک حوزه فرهنگی از آناتولی تا شبه‌قاره هند، این تمدن را نمونه‌ای ممتاز از هم‌افزایی عقل فلسفی، شهود عرفانی و وحی دینی دانست که به تولید نظامی منسجم از اندیشه، هنر، سیاست و اخلاق انجامید و می‌تواند همچنان برای جهان معاصر الهام‌بخش باشد.

سخنران سوم افتتاحیه، دکتر سیبیل ونتکر بود که پیش‌تر به‌عنوان پژوهشگر در مؤسسه ایران‌شناسی اتریش، پروژه کتاب «تاریخ وصاف» را به انجام رسانده و هم‌اکنون معاون بین‌الملل آکادمی ملی علوم اتریش است.

وی ضمن قدردانی از برگزارکنندگان کنفرانس و هیئت داوران جایزه مرحوم برت فراگنر، دریافت این جایزه را افتخاری بزرگ در عرصه ایران‌شناسی دانست و سپس به تفصیل به اهمیت و نقاط عطف کتاب «تاریخ وصاف» پرداخت.

وی گفت: «تاریخ وصاف» اثر وصاف‌الحضره شیرازی، رویدادهای ایران و سرزمین‌های پیرامون آن را در دوره‌ای حساس از تاریخ ایران، یعنی از اواخر سده هفتم تا اوایل سده هشتم هجری قمری (اواخر سده سیزدهم تا اوایل سده چهاردهم میلادی) و در روزگار فرمانروایی ایلخانان مغول، در قالبی منسجم و تحلیلی به تصویر می‌کشد و تاریخ‌نگاری سیاسی و اجتماعی را درهم می‌آمیزد. نثر وصاف، با آنکه پیچیده و آراسته است، از دقت و امانت‌داری در ثبت وقایع برخوردار است و همین ویژگی آن را به منبعی ارزشمند برای پژوهشگران تاریخ ایران بدل کرده است.

سخنران چهارم، دکتر ویکتور فوریان سابو، پژوهشگر پسادکتری ایران‌شناسی بود که درباره دوره گذار نظام مالی ایران از سنت به مدرنیته و همچنین شکل‌گیری صنعت بیمه در ایران سخن گفت و به بررسی سازوکارهای سنتی‌ای پرداخت که در گذشته به‌گونه‌ای نقش بیمه را ایفا می‌کردند.

در ادامه، نصرت‌الله رستگار، ایران‌شناس و فردوسی‌پژوه برجسته ایرانی-اتریشی، به‌عنوان دیگر سخنران افتتاحیه معرفی شد. به دلیل بستری بودن ایشان در بیمارستان، متن سخنرانی وی توسط مایکل رایان، پژوهشگر کارشناسی ارشد ایران‌شناسی در آلمان، قرائت شد.

جایگاه زنان در بستر تحول تاریخی

رستگار با تکیه بر ساختار تکاملی شاهنامه، جایگاه زنان را در بستر تحول تاریخی و اجتماعی تحلیل کرد و با ارائه یک دسته‌بندی هشت‌گانه از نقش‌های زنان، از قربانی جنگ تا همسر خردمند، مادر قهرمان‌پرور، سیاستمدار، جنگاور و هنرمند، نشان داد که در نگاه فردوسی معیار ارزش «انسانیت» است نه جنسیت و زنان همچون مردان در شکل‌دهی به سرنوشت تاریخی و اخلاقی جامعه نقش‌آفرین‌اند. همچنین کتاب چکیده مقالات کنفرانس به دو زبان فارسی و انگلیسی رونمایی و در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفت.

همچنین روز دوم کنفرانس «تمدن ایرانی-اسلامی، هویت، مؤلفه‌ها و شکوه تاریخی» به‌طور کامل به‌صورت آنلاین و در قالب دو پنل مجزا برگزار شد. در میان مقالات، مقاله‌ای از استاد برجسته ایران شناسی، ژاله آموزگار و نیز استاد محمد علی سلطانی نیز وجود داشت.

پنل نخست به ریاست دکتر الهام ملک‌زاده برگزار شد. در این پنل، دکتر محمدعلی سلطانی با موضوع «عرفان زاگرس؛ نیمه پنهان عرفان ایرانی-اسلامی» به بررسی ابعاد کمتر شناخته‌شده سنت عرفانی در منطقه زاگرس پرداخت. صفورا برومند در سخنرانی «داستان‌گویی و حفظ هویت ملی و دینی ایرانی» نقش روایت در تداوم هویت فرهنگی را تحلیل کرد. زهرا علیزاده بیرجندی نیز با موضوع «کارکردهای هنر خوشنویسی در معماری غیرآیینی ایران» به پیوند هنر و فضاهای اجتماعی پرداخت. همچنین مهدی حسام‌پور در مقاله «زبان فارسی در گذار از تمدن به فرهنگ؛ تحلیلی بر پایه نظریه تمدن زنده» جایگاه زبان فارسی را در تداوم حیات تمدنی بررسی کرد.

زهرا حاتمی در پژوهش «مفهوم ایران در آثار اندیشه‌گران معاصر افغانستان (مطالعه موردی: غفران بدخشانی)» بازتاب مفهوم ایران را در سپهر فکری افغانستان واکاوی کرد. سیده فهیمه موسوی در مقاله «مطالعه گفتمانی و بررسی تغییرات معنایی مفاهیم هویتی در آذربایجان دوره قاجار» به تحولات مفهومی هویت پرداخت. طیبه محمدی‌کیا با موضوع «مبانی اندیشه صلح‌گرا در سنت تمدنی ایران» ظرفیت‌های صلح‌محور در میراث فکری ایران را بررسی کرد. رضا غلامی نیز در سخنرانی «بررسی انتقادی نظریه ایرانشهری» به تحلیل مبانی و نقدهای وارد بر این نظریه پرداخت.

در پایان این پنل، مایکل رایان با ارائه «مروری بر کتاب نگاهی به تمدن باشکوه ایرانی» گزارشی تحلیلی از این اثر ارائه داد.پنل دوم به ریاست دکتر ویکتور فوریان سابو برگزار شد و به مباحث تاریخی، پزشکی و اقتصادی اختصاص داشت. در این پنل، کامران محلوجی، دکتر آرمان زرگران و دکتر شهرام جلیلیان در ارائه‌ای مشترک با عنوان «تبیین پیدایش نخستین الگوی مرکز پزشکی آکادمیک (AMC) در ایران باستان: تحلیلی بر پیوند امنیت زیستی، مهندسی قنات و نهادینه‌سازی آموزش بالینی در عصر ساسانی» به بررسی ساختار نهادی پزشکی در ایران باستان پرداختند. مه‌سیما عبدلی در مقاله «شواهد متنی انتقال دانش پزشکی ایران باستان به دوران اسلامی از طریق آکادمی جندی‌شاپور: مطالعه‌ای مروری-تحلیلی» به نقش جندی‌شاپور در انتقال دانش پرداخت.

الهام ملک‌زاده در سخنانی با عنوان «جستاری بر اندیشه ملی‌گرایی مورخان ایرانی (از مشروطه تا پهلوی)» تحولات فکری تاریخ‌نگاران ایرانی را بررسی کرد. ژاله آموزگار با موضوع «شواهد متنی انتقال دانش پزشکی ایران باستان به دوران اسلامی از طریق آکادمی جندی‌شاپور: مطالعه‌ای مروری-تحلیلی» به بررسی مستندات تاریخی این انتقال علمی پرداخت.

اردشیر خورشیدیان نیز با همین عنوان به تبیین ابعاد تکمیلی این موضوع پرداخت. دکتر مری یوشیناری در مقاله «مبانی اقتصادی تمدن مدرن ایران، دهه‌های ۱۹۲۰ تا ۱۹۴۰» بنیان‌های اقتصادی ایران در آغاز دوران مدرن را تحلیل کرد. سرحان آفاقان در سخنرانی «تاریخ کار و اقتصاد در ایران: کارگران، کارآفرینان و دولت» تحولات اجتماعی و اقتصادی ایران را بررسی نمود. در پایان، دکتر ویکتور فوریان سابو با ارائه «نظام مالی ایران در جهان سنتی و مدرن» به جمع‌بندی روند تحولات ساختار مالی ایران پرداخت.

در پایان پنل دوم، الهام ملک‌زاده ضمن بیانیه پایانی کنفرانس را قرائت کرد. در بیانیه پایانی کنفرانس بر ضرورت یکپارچه‌سازی ایران‌شناسی و تمدن‌پژوهی، پیوند نظام‌مند شرق‌شناسی و ایران‌شناسی، استقلال علمی از فشارهای سیاسی و ایدئولوژیک، تقویت فرهنگ نقد و گفت‌وگوی آزاد آکادمیک، ترسیم خلأهای پژوهشی و توسعه پژوهش‌های میان‌رشته‌ای تأکید شد. همچنین حمایت از تدوین آثار مرجع علمی و ایجاد دستورکار پژوهشی بلندمدت برای تعمیق شناخت جهانی از تمدن ایرانی-اسلامی مورد تأکید قرار گرفت.این کنفرانس با تأکید بر تداوم تعامل علمی میان پژوهشگران ایرانی و اروپایی و با امید به گسترش همکاری‌های آینده در حوزه ایران‌شناسی و مطالعات تمدنی به کار خود پایان داد و اظهار امیدواری شد امکان برگزاری دومین کنفرانس در سال آینده شمسی فراهم شود.