محرم در لرستان؛ جایی که تاریخ، فرهنگ و ایمان در هم می‌آمیزند

خبرگزاری مهر - گروه استان‌ها: هنوز آفتاب کامل بالا نیامده است. در یکی از محله‌های قدیمی خرم‌آباد، چند مرد میانسال مشغول آماده کردن خاک هستند.

کمی آن‌طرف‌تر، نوجوانانی ظرف‌های آب و گلاب را جابه‌جا می‌کنند. صدای آرام دهل از دور شنیده می‌شود و پرچم‌های سیاه بر سردر خانه‌ها و تکیه‌ها در نسیم صبحگاهی تکان می‌خورند. این روایت روز عاشورا و آماده شدن شهر برای «گِل‌مالی» است.

این روزها شهر هنوز به شلوغی عاشورا نرسیده، اما نشانه‌های محرم همه جا دیده می‌شود. لرستان از همان روزهای نخست ماه، چهره دیگری به خود می‌گیرد؛ چهره‌ای که در آن خیابان‌ها، میدان‌ها، مساجد و تکایا به صحنه‌ای برای بازخوانی یکی از عمیق‌ترین روایت‌های مذهبی و تاریخی جهان اسلام تبدیل می‌شوند.

لرستان از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های آیین‌های عاشورایی ایران

در این استان، عزاداری برای امام حسین(ع) تنها برگزاری مراسمی آیینی نیست. محرم بخشی از حافظه جمعی مردم است؛ حافظه‌ای که از نسل‌های دور به امروز رسیده و در هر دوره با حفظ اصالت خود، بازتولید شده است. شاید به همین دلیل باشد که بسیاری از پژوهشگران، لرستان را یکی از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های آیین‌های عاشورایی ایران می‌دانند.

اینجا سوگواری فقط در حسینیه‌ها جریان ندارد؛ در کوچه‌ها، محله‌ها، بازارهای قدیمی و حتی در سبک زندگی مردم حضور دارد.

خانواده‌ها از روزها قبل برای پذیرایی از عزاداران آماده می‌شوند، هیئت‌ها خود را برای مراسم تاسوعا و عاشورا مهیا می‌کنند و نسل جوان در کنار ریش‌سفیدان، سنت‌هایی را زنده نگه می‌دارد که برخی از آن‌ها قدمتی چند صد ساله دارند.

محرم در لرستان، تلاقی سه عنصر مهم است؛ ایمان مذهبی، فرهنگ بومی و تاریخ کهن. نتیجه این پیوند، شکل‌گیری آیین‌هایی است که بسیاری از آن‌ها امروز نه‌تنها در حافظه مردم، بلکه در فهرست میراث معنوی کشور نیز ثبت شده‌اند.

از گل‌مالی که به نماد عاشورای لرستان تبدیل شده تا چهل‌منبر، سقاخانه‌های سنتی، طوق‌گردانی، نوای چمرانه و آیین‌های متنوعی که در شهرستان‌های مختلف برگزار می‌شود، همه و همه روایتگر پیوندی عمیق میان فرهنگ این سرزمین و مکتب عاشورا هستند.

محرم؛ فصل تجلی هویت فرهنگی لرستان

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان معتقد است آیین‌های عاشورایی استان تنها مراسم‌های مذهبی نیستند، بلکه بخشی از میراث فرهنگی و هویت تاریخی مردم این دیار به شمار می‌روند.

عطا حسن‌پور با اشاره به پیشینه این آیین‌ها به مهر می‌گوید مردم لرستان از روزهای پیش از آغاز محرم، فضای شهرها و محله‌ها را برای عزاداری آماده می‌کنند. تکیه‌ها برپا می‌شود، مساجد سیاه‌پوش می‌شوند و محلات برای میزبانی از دسته‌های عزاداری آماده می‌شوند.

به گفته وی، تنوع فرهنگی موجود در لرستان باعث شده هر منطقه جلوه خاصی از سوگواری را به نمایش بگذارد. از شرق تا غرب استان و از شمال تا جنوب آن، می‌توان نمونه‌های متفاوتی از آیین‌های عزاداری را مشاهده کرد که هر یک ریشه در تاریخ و فرهنگ همان منطقه دارند.

او معتقد است همین تنوع، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های محرم در لرستان است؛ تنوعی که در عین تفاوت‌های ظاهری، همگی بر محور عشق و ارادت به سیدالشهدا(ع) شکل گرفته‌اند.

وقتی «چمر» مردم را به سوگ فرامی‌خواند

یکی از جلوه‌های خاص عزاداری در لرستان، موسیقی آیینی و سوگ‌نواهایی است که از گذشته‌های دور در این سرزمین رواج داشته است.

حسن‌پور می‌گوید نوای چمرانه همواره نشانه آغاز سوگواری بوده و مردم را برای حضور در مراسم فرا می‌خوانده است. صدای دهل و سرنا در این آیین‌ها تنها یک موسیقی نیست، بلکه بخشی از مناسک عزاداری محسوب می‌شود.

در بسیاری از مناطق لرستان، هنوز هم با شنیدن این نواها، مردم راهی محل‌های عزاداری می‌شوند؛ سنتی که نشان می‌دهد چگونه موسیقی بومی در خدمت انتقال مفاهیم مذهبی قرار گرفته است.

گِل؛ زبان مشترک اندوه

اگر از هر ایرانی بخواهند تصویری از عاشورای لرستان را توصیف کند، احتمالاً نخستین تصویر، عزادارانی خواهد بود که سراسر وجودشان به گل آغشته شده است.

آیین گل‌مالی که در گویش محلی «خَره» نامیده می‌شود، یکی از مشهورترین آیین‌های عاشورایی کشور است و سال‌ها پیش در فهرست میراث معنوی ایران به ثبت رسیده است.

اما گل‌مالی صرفاً یک رسم ظاهری نیست. پژوهشگران مردم‌شناسی معتقدند گل در فرهنگ لرستان نماد نهایت اندوه، فروتنی و همدردی است. عزادار با گل‌آلود کردن لباس و چهره خود، تلاش می‌کند عمق سوگ و مصیبت را به شکلی نمادین به نمایش بگذارد.

از ساعات اولیه صبح عاشورا، هزاران نفر در شهرها و روستاهای استان در این آیین شرکت می‌کنند؛ صحنه‌ای که هر سال توجه عکاسان، مستندسازان و گردشگران مذهبی را نیز به خود جلب می‌کند.

چهل‌منبر؛ روایت حاجت و ارادت

در میان آیین‌های قدیمی خرم‌آباد، چهل‌منبر جایگاه ویژه‌ای دارد.

این مراسم که در فهرست آثار ملی نیز ثبت شده، در برخی محله‌های قدیمی شهر برگزار می‌شود و شرکت‌کنندگان با روشن کردن شمع و حضور در کنار منبرهای متعدد، ارادت خود را به اهل بیت(ع) ابراز می‌کنند.

کارشناسان مردم‌شناسی معتقدند چهل‌منبر یکی از آیین‌هایی است که علاوه بر جنبه مذهبی، پیوند عمیقی با فرهنگ محلی و باورهای اجتماعی مردم منطقه دارد.

هیئت‌هایی که قرن‌ها دوام آورده‌اند

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان می‌گوید یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد محرم در استان، استمرار برخی هیئت‌های عزاداری در طول چند قرن است.

حسن‌پور معتقد است بسیاری از هیئت‌های مذهبی خرم‌آباد از قدیمی‌ترین هیئت‌های کشور به شمار می‌روند و سابقه برخی از آن‌ها به چند صد سال قبل بازمی‌گردد.

به گفته او، هیئت تاریخی محله پشت بازار خرم‌آباد از قرن‌ها پیش تاکنون بدون وقفه به فعالیت خود ادامه داده و سنت‌های عزاداری را نسل به نسل منتقل کرده است.

وی تأکید می‌کند همین انتقال سینه به سینه باعث شده بخش مهمی از میراث معنوی لرستان همچنان زنده باقی بماند.

روز «تراش عباس»؛ آمادگی برای روزهای اوج سوگ

کارشناسان مردم‌شناسی از آیینی با عنوان «تراش عباس» نیز یاد می‌کنند که در برخی مناطق استان در روز هفتم محرم برگزار می‌شود.

در این روز عزاداران با اصلاح سر و صورت، استحمام و پوشیدن لباس‌های تمیز خود را برای ورود به روزهای اصلی عزاداری آماده می‌کنند.

این سنت اگرچه کمتر شناخته شده، اما همچنان در برخی مناطق لرستان زنده است و بخشی از فرهنگ محرم به شمار می‌رود.

از سقاخانه‌های بروجرد تا خیمه‌سوزان اشترینان

محرم در لرستان محدود به یک یا دو آیین خاص نیست.

در بروجرد، سقاخانه‌های سنتی همچنان یکی از کانون‌های مهم عزاداری محسوب می‌شوند و جمعیت زیادی را به خود جذب می‌کنند.

در اشترینان، آیین خیمه‌سوزان به یاد وقایع عصر عاشورا برگزار می‌شود.

در بسیاری از شهرها نیز آماده‌سازی خاک، گلاب و هیزم از روز تاسوعا آغاز می‌شود تا مردم برای آیین گل‌مالی روز عاشورا آماده شوند.

طوق؛ نشانه پایان یک روز پراندوه

بعدازظهر عاشورا در لرستان با آیینی به نام «طوق اشکس» همراه است.

در این مراسم، طوق‌ها و علم‌های عزاداری که با پارچه‌های رنگی و آینه تزئین شده‌اند، در میان دسته‌های عزاداری به حرکت درمی‌آیند.

این آیین در واقع پایان رسمی مراسم روز عاشورا را اعلام می‌کند و یادآور علم حضرت عباس(ع) در واقعه کربلاست.

شام غریبان؛ وقتی شهر در نور شمع فرو می‌رود

با غروب عاشورا، چهره شهر بار دیگر تغییر می‌کند.

هزاران نفر با شمع‌های روشن در خیابان‌ها، مساجد و تکایا حاضر می‌شوند و آیین شام غریبان را برگزار می‌کنند.

در برخی مناطق نیز با پخش نذورات ساده یا پاشیدن کاه بر سر عزاداران، یاد مصائب اهل بیت(ع) و اسیران کربلا گرامی داشته می‌شود.

سه هزار هیئت؛ سه هزار روایت از عشق

رئیس هیئت‌های مذهبی لرستان از فعالیت بیش از سه هزار هیئت مذهبی، فرهنگی، سینه‌زنی و زنجیرزنی در استان خبر می‌دهد.

حجت‌الاسلام روح‌الدین دریکوند به مهر می‌گوید این هیئت‌ها در طول سال فعال هستند، اما در دهه نخست محرم به اوج فعالیت خود می‌رسند.

به گفته وی، دسته‌های عزاداری در شهرها و روستاهای مختلف استان با حضور در معابر عمومی، تکیه‌ها و جایگاه‌های از پیش تعیین شده، مراسم عزاداری را برگزار می‌کنند و نقش مهمی در انتقال فرهنگ عاشورا به نسل‌های جدید دارند.

محرم؛ سرمایه اجتماعی یک سرزمین

کارکرد آیین‌های عاشورایی در لرستان تنها به بعد مذهبی محدود نمی‌شود.

این مراسم‌ها بستری برای تقویت انسجام اجتماعی، همدلی و مشارکت عمومی نیز هستند. در روزهایی که هیئت‌ها برپا می‌شوند، مرزهای طبقاتی و اجتماعی کمرنگ‌تر می‌شود و مردم در کنار یکدیگر برای برگزاری مراسم و خدمت به عزاداران تلاش می‌کنند.

همین ویژگی باعث شده محرم در لرستان نه تنها یک مناسبت دینی، بلکه سرمایه‌ای اجتماعی و فرهنگی برای حفظ هویت جمعی مردم باشد.

در لرستان، محرم تنها رویدادی در تقویم نیست؛ بخشی از زندگی مردم است. از گل‌مالی عاشورا تا شمع‌های شام غریبان، از صدای چمرانه تا حرکت طوق‌ها در عصر عاشورا، همه این آیین‌ها روایتگر تاریخی زنده‌اند که قرن‌هاست در این سرزمین جریان دارد.

شاید راز ماندگاری این سنت‌ها در همین باشد که مردم لرستان، عاشورا را نه فقط در مراسم و آیین‌ها، بلکه در حافظه، فرهنگ و زیست روزمره خود حفظ کرده‌اند. هر سال با فرا رسیدن محرم، این حافظه جمعی دوباره بیدار می‌شود؛ حافظه‌ای که با اشک، با نوای دهل، با خاک و با نام حسین(ع) زنده مانده است.