از سنج و دمام تا سینه‌زنی سنتی؛ آیین‌های منحصربه‌فرد عزاداری در بوشهر

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: ماه محرم که از راه می‌رسد، کوچه‌ها و محله‌های استان بوشهر رنگ و بوی دیگری می‌گیرد. صدای سنج و دمام در کوچه‌های قدیمی طنین‌انداز می‌شود، حسینیه‌ها و تکایا مملو از عزاداران حسینی می‌شود و مردم این دیار با آیین‌هایی ریشه‌دار و دیرینه، ارادت خود را به حضرت اباعبدالله الحسین (ع) و یاران باوفایش ابراز می‌کنند.

عزاداری در استان بوشهر تنها یک مراسم مذهبی نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی مردم این استان محسوب می‌شود؛ آیین‌هایی که نسل به نسل منتقل شده و همچنان اصالت خود را حفظ کرده‌اند.

از سینه‌زنی سنتی و سنج و دمام گرفته تا تعزیه‌خوانی، شمع‌زنی، حجله حضرت قاسم (ع) و گهواره حضرت علی‌اصغر (ع)، هر کدام جلوه‌ای از عشق و دلدادگی مردم این خطه به خاندان اهل بیت (ع) است.

تنوع آیین‌های عزاداری در بوشهر

محمد حیدری، از فعالان هیئت‌های مذهبی استان بوشهر، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به تنوع برنامه‌های عزاداری در استان اظهار کرد: عزاداری مردم بوشهر دارای ویژگی‌ها و جلوه‌های خاصی است که آن را از بسیاری نقاط کشور متمایز می‌کند.

وی افزود: سنج و دمام یکی از شناخته‌شده‌ترین آیین‌های عزاداری در استان بوشهر است که در روزهای منتهی به محرم و همچنین در ایام عزاداری اجرا می‌شود و فضای معنوی ویژه‌ای را در شهرها و روستاها ایجاد می‌کند.

حیدری ادامه داد: سینه‌زنی سنتی بوشهر نیز از دیگر آیین‌های شاخص این استان است که با شیوه‌ای منظم، حلقه‌ای و همراه با نوحه‌های خاص برگزار می‌شود و سال‌هاست به عنوان یکی از نمادهای عزاداری جنوب کشور شناخته می‌شود.

این فعال مذهبی با اشاره به دیگر برنامه‌های عزاداری گفت: زنجیرزنی، تجمع و حرکت هیئت‌های مذهبی در روزهای تاسوعا و عاشورا، آیین نعش‌گردانی، مراسم گهواره حضرت علی‌اصغر (ع)، آیین حجله حضرت قاسم (ع)، شمع‌زنی، شام غریبان و تعزیه‌خوانی از جمله برنامه‌هایی است که در نقاط مختلف استان برگزار می‌شود.

وی اضافه کرد: بانوان نیز نقش مهمی در برگزاری مراسم عزاداری دارند و بسیاری از هیئت‌های مذهبی ویژه بانوان در شهرها و روستاهای استان فعال هستند و برنامه‌های متنوع فرهنگی و مذهبی برگزار می‌کنند.

حیدری با بیان اینکه اطعام و توزیع غذای نذری یکی از جلوه‌های مهم عزاداری در استان بوشهر است، خاطرنشان کرد: در ایام محرم و صفر هزاران نفر از مردم و خیران در تهیه و توزیع نذورات مشارکت می‌کنند و این سنت حسنه همچنان با شور و شکوه ادامه دارد.

عزاداری در بوشهر؛ میراثی ریشه‌دار و ماندگار

حاج باقر باقری حقیقی، پیشکسوت تعزیه‌خوانی دشتستان، نیز در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به سابقه طولانی عزاداری در استان بوشهر اظهار کرد: عشق به اهل بیت (ع) در میان مردم این استان سابقه‌ای چند صد ساله دارد و بسیاری از آیین‌های عزاداری امروز حاصل انتقال سنت‌ها و باورهای مذهبی از نسل‌های گذشته است.

وی افزود: مراسم تعزیه‌خوانی در بسیاری از مناطق استان قدمتی طولانی دارد و در گذشته یکی از مهم‌ترین شیوه‌های روایت واقعه عاشورا برای مردم بوده است.

این پیشکسوت تعزیه‌خوانی با بیان اینکه عزاداری در بوشهر بخشی از هویت فرهنگی مردم محسوب می‌شود، تصریح کرد: هیئت‌ها، حسینیه‌ها و تکایا در طول سال فعالیت دارند اما در ماه‌های محرم و صفر به کانون اصلی فعالیت‌های مذهبی و اجتماعی تبدیل می‌شوند.

باقری حقیقی ادامه داد: مردم استان همواره تلاش کرده‌اند آیین‌های عزاداری را با همان اصالت گذشته حفظ کنند و این موضوع باعث شده بسیاری از سنت‌های قدیمی همچنان زنده بماند.

حفظ اصالت عزاداری‌های بوشهر

مهدی رضایی، دیگر فعال مذهبی استان بوشهر، نیز در گفت‌وگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: مردم استان بوشهر از گذشته‌های دور عشق و ارادت ویژه‌ای به سرور و سالار شهیدان حضرت امام حسین (ع) داشته‌اند و این محبت در تمام لایه‌های اجتماعی قابل مشاهده است.

وی افزود: نسل‌های مختلف مردم این استان در برگزاری مراسم عزاداری مشارکت داشته‌اند و همین موضوع موجب تداوم و پویایی آیین‌های مذهبی شده است.

رضایی با تأکید بر ضرورت صیانت از سنت‌های مذهبی گفت: اصالت عزاداری‌های بوشهر سرمایه ارزشمند فرهنگی و مذهبی استان است و باید برای حفظ و انتقال صحیح این میراث به نسل‌های آینده تلاش بیشتری صورت گیرد.

وی خاطرنشان کرد: نوحه‌ها، شیوه‌های سینه‌زنی، مراسم سنتی و سایر آیین‌های عزاداری بخشی از هویت تاریخی مردم استان هستند و حفظ این میراث نیازمند همکاری مردم، هیئت‌ها و دستگاه‌های فرهنگی است.

ثبت ملی آیین‌های عزاداری بوشهر

اهمیت و جایگاه آیین‌های سوگواری در استان بوشهر به اندازه‌ای است که بخشی از این میراث معنوی در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

مراسم عزاداری و سوگواری مردم استان بوشهر در آیین سوگواری شهادت ائمه طهارت (ع) به‌ویژه ایام ماه‌های محرم و صفر در فهرست آثار ملی ثبت شده است.

استان بوشهر تاکنون بیش از ۷۰ اثر ناملموس و معنوی ثبت ملی شده دارد که از این تعداد ۲۴ اثر مربوط به آیین‌ها و مراسم عزاداری محرم و صفر است. همچنین پرونده پنج اثر ناملموس دیگر مرتبط با این حوزه نیز برای ثبت در فهرست آثار ملی تکمیل شده است.

ثبت این آثار در فهرست ملی، امکان حفاظت ضابطه‌مند و قانونی از این میراث ارزشمند را فراهم می‌کند و زمینه انتقال بهتر این آیین‌ها به نسل‌های آینده را مهیا می‌سازد.

هیئت‌هایی با قدمت چند صد ساله

در شهرها و روستاهای مختلف استان بوشهر از دیلم در شمال تا عسلویه در جنوب، هیئت‌ها و حسینیه‌های متعددی فعالیت دارند و هر ساله میزبان عزاداران حسینی هستند.

بر اساس پژوهشی که توسط امید زاهد انجام شده، اگرچه نمی‌توان با قطعیت از نخستین حسینیه استان نام برد، اما اسناد و شواهد موجود نشان می‌دهد بسیاری از حسینیه‌های فعلی قدمتی مربوط به دوران قاجار دارند.

از جمله حسینیه‌های قدیمی استان می‌توان به حسینیه سالم‌خانی در برازجان، حسینیه حاج سیدمحمدرضا کازرونی در محله شنبدی بوشهر، حسینیه عبد امامی در گناوه، حسینیه خان در بندر ریگ، حسینیه یا ماتم آغا و ماتم شیخ احمد در بندر دیر، حسینیه میرزا در خورموج، حسینیه بحرینی‌ها در اهرم، حسینیه سادات در چاووشی و حسینیه اعظم روستای دورودگاه اشاره کرد.

در میان منابع تاریخی موجود نیز کتاب مرحوم سدیدالسلطنه از جمله آثاری است که اطلاعات ارزشمندی درباره حسینیه‌های قدیمی شهر بوشهر ارائه کرده است.

بیش از ۱۲۰۰ هیئت مذهبی در استان فعال هستند

مسئول تشکل‌های دینی اداره‌کل تبلیغات اسلامی استان بوشهر، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: استان بوشهر از دیرباز دارای پیشینه‌ای ارزشمند در برگزاری مراسم عزاداری بوده و سبک خاص عزاداری مردم این استان در سطح کشور شناخته شده است.

حسین ادیبی افزود: عشق و ارادت مردم بوشهر به اهل بیت (ع) موجب شده هیئت‌های مذهبی در سراسر استان نقش مهمی در ترویج فرهنگ عاشورا داشته باشند.

ادیبی با اشاره به آمار هیئت‌های مذهبی استان بیان کرد: در حال حاضر یک‌هزار و ۲۴۰ هیئت مذهبی فعال در استان بوشهر فعالیت دارند که نسبت به سال گذشته حدود ۱۰۰ هیئت افزایش یافته است.

وی ادامه داد: از مجموع هیئت‌های فعال استان، ۴۸۰ هیئت ویژه بانوان، ۱۶۰ هیئت نوجوانان و ۲۵ هیئت دانشجویی هستند که نقش مهمی در جذب و سازماندهی اقشار مختلف جامعه ایفا می‌کنند.

مسئول تشکل‌های دینی اداره‌کل تبلیغات اسلامی استان بوشهر تصریح کرد: بیشترین تعداد هیئت‌های مذهبی استان در شهرستان‌های بوشهر و دشتستان فعالیت دارند و در ایام محرم و صفر برنامه‌های گسترده‌ای برگزار می‌کنند.

ادیبی خاطرنشان کرد: مشارکت گسترده مردم، حضور نسل جوان و حفظ سنت‌های اصیل مذهبی از مهم‌ترین ویژگی‌های هیئت‌های مذهبی استان بوشهر است.

میراثی زنده برای نسل‌های آینده

آیین‌های عزاداری در استان بوشهر تنها مجموعه‌ای از مراسم مذهبی نیست، بلکه گنجینه‌ای ارزشمند از فرهنگ، هویت و باورهای دینی مردم این خطه به شمار می‌رود.

آیین‌هایی که طی دهه‌ها و بلکه قرن‌ها شکل گرفته و امروز نیز با همان شور و شکوه در کوچه‌ها، حسینیه‌ها و میدان‌های شهرها و روستاهای استان جریان دارد.

از سنج و دمام و سینه‌زنی سنتی گرفته تا تعزیه‌خوانی، حجله حضرت قاسم (ع)، گهواره حضرت علی‌اصغر (ع) و دیگر جلوه‌های عاشورایی، همه نشان‌دهنده پیوند عمیق مردم بوشهر با فرهنگ عاشورا است.

میراثی که حفظ و پاسداری از آن، افزون بر صیانت از یک سنت مذهبی، حفاظت از بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی استان بوشهر محسوب می‌شود.