اهمیت و پیامدهای سفر وزیر دفاع ارمنستان به ایران

یادداشت مهمان، احسان موحدیان: سفر وزیر دفاع ارمنستان به جمهوری اسلامی ایران در هفته گذشته در یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخی در سال‌های اخیر انجام شد. همزمانی این سفر با افزایش تنش‌ها میان ایران و آمریکا و نیز تداوم نگرانی های ایران در مورد آینده قفقاز جنوبی و احتمال برخی اقدامات علیه تهران از مرزهای شمال غرب کشور، اهمیت تحرکات دیپلماتیک و دفاعی کشورمان را دوچندان کرده است. این سفر را باید در چارچوب معادلات پیچیده‌ای تحلیل کرد که از یک‌سو به رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای در قفقاز بازمی‌گردد و از سوی دیگر به تلاش تهران و ایروان برای تثبیت یک توازن پایدار امنیتی در برابر فشارهای فزاینده قدرت های ثالث مربوط می شود. این قدرت های ثالث و در راس آنها آمریکا که تلاش دارند قفقاز را به یک زمین بازی ضدایرانی مبدل کنند، از هیچ تلاشی برای تخریب روابط ایران با همسایگان شمال غربی خود خودداری نمی کنند و در این شرایط حفظ سلامت و قوت این روابط سی و چندساله به رسیدگی و دقت نظر زیادی نیاز دارد.

جزئیات سفر و دیدارها

وزیر دفاع ارمنستان، سورن پاپیکیان، در اوج تنش‌های منطقه‌ای به تهران سفر کرد. او در این سفر با مقامات ارشد دفاعی و سیاسی ایران دیدار و گفت‌وگو کرد. وی شامگاه دوشنبه ۵ اسفند وارد تهران شد و بلافاصله برنامه فشرده‌ای از دیدارهای خود با مقامات عالی‌رتبه کشورمان را آغاز کرد . این سفر دو روزه در شرایطی انجام شد که رسانه‌ها و تحلیلگران منطقه‌ای توجه ویژه‌ای به آن داشتند.

مهمترین بخش از سفر پاپیکیان، دیدار با همتای ایرانی خود، سرتیپ پاسدار عزیز نصیرزاده، وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح ایران بود. این دیدار که در روز سه‌شنبه برگزار شد، هسته اصلی مذاکرات را تشکیل می‌داد . پاپیکیان همچنین با سرلشکر سید عبدالرحیم موسوی، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح دیدار و در خصوص همکاری‌های دفاعی و تحولات منطقه رایزنی کرد . اما شاید مهمترین ملاقات وی، دیدار با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران بود که نشان‌دهنده اهمیت ویژه این سفر از نگاه عالی‌ترین مقام اجرایی ایران بود . در تمام این دیدارها، گریگور هاکوپیان، سفیر ارمنستان در ایران، نیز حضور داشت .

در دیدار با سرتیپ نصیرزاده، طرفین ضمن اشاره به روابط تاریخی و عمیق دو کشور، بر توسعه همکاری‌های دفاعی به عنوان عاملی برای تقویت روابط دوجانبه و تضمین ثبات و امنیت منطقه‌ای تأکید کردند . نصیرزاده با اشاره به حساسیت تهران نسبت به دخالت قدرت‌های فرامنطقه‌ای، تصریح کرد: امنیت منطقه باید از طریق تعامل و همکاری میان کشورهای منطقه‌ای تأمین شود و تهران نسبت به دخالت کشورهای فرامنطقه‌ای حساس است. وی همچنین هرگونه تلاش برای تغییر ژئوپلیتیک منطقه را مردود دانست و بر لزوم حفظ تمامیت ارضی همه کشورها تأکید کرد .

در مقابل، سورن پاپیکیان با استقبال از مواضع ایران، نقش این کشور در تأمین امنیت و ثبات منطقه‌ای، به ویژه در امتداد مرزهای مشترک را ستود و تأکید کرد: ارمنستان هرگز منشأ و منبع هیچ تهدیدی برای همسایه تاریخی خود نخواهد بود و معتقد است ثبات ایران، ضامن ثبات کل منطقه است. وی همچنین بر اهمیت حل و فصل دیپلماتیک مسائل پیرامون ایران تأکید کرد.

سرلشکر موسوی نیز با بیان اینکه دو کشور دارای روابط دیرینه تاریخی همسایگی هستند، روابط و همکاری بین کشورهای منطقه را در امنیت و ثبات منطقه تأثیرگذار دانست و بر آمادگی کشورمان برای توسعه همکاری های نظامی با نیروهای مسلح ارمنستان تأکید کرد.

رئیس ستاد کل نیروهای مسلح افزود: در جنگ تحمیلی ۱۲ روزه با وجود آسیب‌ها و شهادت فرماندهان شجاع و دانشمندان دلسوز و مردم بی‌گناه، نیروهای مسلح به پشتیبانی مردم، دشمن را وادار کردند برای آتش بس التماس کند. ما در هیچ جنگی شروع کننده نبودیم و رویکرد ما در گذشته جلوگیری از توسعه دامنه جنگ و کاهش تلفات بود اما عملکرد آمریکا باعث شد تغییر رویکرد دهیم و این بار اگر اشتباه کند تلفات سنگینی به دشمن وارد خواهیم کرد و ملت و نیروهای مسلح ما اراده دارند تا آخر در مقابل نظام سلطه بایستند.

رئیس ستاد کل نیروهای مسلح با اشاره به روند تحولات در منطقه قفقاز جنوبی گفت: از روند توافق و صلح بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان قلباً خوشحال هستیم.

وزیر دفاع ارمنستان نیز اظهار داشت: امنیت و صلح در منطقه به نفع همه کشورهای منطقه است و ارمنستان از روند صلح آمیز حمایت و استقبال می کند. دو کشور ایران و ارمنستان دو همسایه متعهد طبیعی بوده و ثبات و خلل ناپذیری مرزهای دو کشور برای ما اهمیت حیاتی دارد.

دکتر مسعود پزشکیان رئیس جمهور نیز در دیدار با وزیر دفاع ارمنستان با اشاره به روند مطلوب همکاری‌های اقتصادی، عمرانی و کریدوری میان دو کشور، این همکاری‌ها را نشانه‌ای از اراده مشترک برای بهره‌گیری از ظرفیت‌های متقابل دانست و از حمایت و پشتیبانی دولت ارمنستان از فعالیت شرکت‌های ایرانی در این کشور قدردانی کرد.

رئیس جمهور با اعلام آمادگی جمهوری اسلامی ایران برای نهایی‌سازی «سند مشارکت جامع راهبردی» میان تهران و ایروان، خاطرنشان ساخت: به هر میزان که بتوانیم سطح روابط خود را در حوزه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی، حمل‌ونقل، انرژی و زیرساختی ارتقا دهیم، منافع دو کشور و دو ملت بیش از پیش تأمین خواهد شد. سیاست قطعی ما حمایت از صلح، ثبات و امنیت پایدار در منطقه است و به‌هیچ‌وجه به دنبال ناامنی و تنش نیستیم، چراکه هرگونه بی‌ثباتی به زیان همه کشورهای منطقه خواهد بود.

رئیس جمهور همچنین با ابراز خرسندی از توافق صلح میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان، این روند را گامی مثبت در جهت تحکیم امنیت و توسعه همکاری‌های منطقه‌ای توصیف کرد.

در این دیدار سورن پاپیکیان وزیر دفاع ارمنستان با اشاره به دستاوردهای همکاری‌های وزارتخانه‌های دفاع دو کشور در سال‌های اخیر، این تعاملات را ثمربخش ارزیابی کرد و افزود: همکاری‌های دوجانبه در حوزه‌های اقتصادی و حمل‌ونقل نیز با روندی مثبت ادامه دارد و این امر به استحکام هرچه بیشتر روابط کمک می‌کند؛ همکاری‌هایی که برای ارمنستان از ابعاد سیاسی و امنیتی نیز حائز اهمیت است.

سورن پاپیکیان سفر رئیس‌جمهور ایران به ایروان و توافق برای ارتقای روابط به سطح راهبردی را بسیار مهم ارزیابی کرد و جمهوری اسلامی ایران را همسایه‌ای مهم و اثرگذار برای کشورش خواند و ابراز امیدواری کرد مسایل و تحولات پیش‌روی جمهوری اسلامی ایران از مسیرهای دیپلماتیک و مبتنی بر گفت‌وگو پیگیری و حل‌وفصل شود.

دلایل اهمیت این سفر

سفر مذکور از چند جهت حائز اهمیت بود. نخست آنکه همزمان با افزایش تنش‌های ایران و آمریکا در منطقه خلیج فارس و غرب آسیا انجام شد. تهران در چنین شرایطی ثابت کرد که در عرصه منطقه‌ای تنها نیست و دارای شرکای فعال در حوزه ژئوپلیتیکی خود است. سفر وزیر دفاع یک کشور همسایه به تهران، پیامی روشن در حمایت از ایران و نشان‌دهنده اراده ایروان برای حفظ کانال‌های ارتباطی و هماهنگی‌های امنیتی در بحبوحه یک بحران بزرگ بود. اظهارات پاپیکیان مبنی بر اینکه ثبات ایران، ثبات منطقه را تضمین می‌کند، در این بستر معنای عمیقی پیدا می‌کند .ارمنستان نیز که هنوز توافق قطعی صلح با باکو را امضا نکرده و نمی تواند در مورد نیات این کشور و نیز ترکیه به طور قعطی مطمئن باشد، به دنبال متنوع‌سازی شرکای امنیتی خود است.

دوم آنکه قفقاز جنوبی در سال‌های اخیر به صحنه رقابت میان بازیگران مختلف تبدیل شده است: روسیه، ترکیه، چین، هند، اتحادیه اروپا و حتی آمریکا هر یک تلاش دارند نفوذ خود را تثبیت کنند. در چنین فضایی، ایران با تأکید بر اصل توازن و مخالفت با تغییر ژئوپلیتیک مرزها، سعی دارد مانع شکل‌گیری ترتیباتی شود که منافعش را تهدید می‌کند. آمریکا، قصد دارد برای دسترسی به آسیای مرکزی و مقابله با چین و روسیه، مسیر ترامپ را از خاک ارمنستان و در امتداد مرز این کشور با ایران ایجاد کند. تهران این طرح را تهدیدی جد̍ی برای امنیت ملی خود می‌داند، زیرا می‌تواند به حضور نظامی و امنیتی آمریکا در مرزهایش منجر شود. سفر پاپیکیان فرصتی برای ایران بود تا نهایت نگرانی و حساسیت خود را در این خصوص به بالاترین مقام دفاعی ارمنستان منتقل کند و پاپیکیان نیز در پاسخ، قاطعانه اعلام کرد که ارمنستان هرگز اجازه نخواهد داد خاکش منشأ تهدید علیه ایران شود . بنابراین، این سفر در مقطع کنونی پاسخی به نیاز هر دو طرف برای شفاف‌سازی و هماهنگی در مورد دو تهدید امنیتی بزرگ بود: جنگ احتمالی با آمریکا برای ایران و فشارهای ژئوپلیتیکی برای ارمنستان.

سوم آنکه استان سیونیک ارمنستان، که مرز مشترک ایران و ارمنستان در آن قرار دارد، به کانون اصلی تحولات در قفقاز پس از تصرف قراباغ توسط باکو تبدیل شده است. هرگونه تغییر در وضعیت این منطقه و به خصوص شکل گیری کریدور موسوم به ترامپ که ادامه مسیر کریدور جعلی زنگزور در خاک ارمنستان است، می‌تواند دسترسی زمینی ایران به قفقاز و اروپا را مختل کند. بنابراین، همکاری‌های دفاعی تهران و ایروان معطوف به پایداری امنیت در این استان و حفظ تمامیت مرزی ارمنستان و نیز گسترش رونق اقتصادی آن است.

درخواست‌ها و منافع متقابل

ایران و ارمنستان هر یک انتظارات و مطالباتی از دیگری دارند که در چارچوب منافع مشترک و نگرانی‌های امنیتی تعریف می‌شود.

در حوزه امنیتی، ارمنستان خواهان تضمین سیاسی و حمایت دیپلماتیک و عملیاتی ایران در برابر فشارهای باکو و آنکارا است. ایروان همچنین به دنبال دسترسی به فناوری‌های دفاعی، آموزش نظامی و تبادل اطلاعات است تا توان بازدارندگی خود را تقویت کند. ایران نیز از ارمنستان انتظار دارد که در برابر طرح‌هایی که به تغییر مرزها یا ایجاد کریدورهای فراملی بدون کنترل ارمنستان منجر می‌شود، مقاومت کند. تهران همچنین خواهان آن است که ارمنستان اجازه ندهد خاکش به بستری برای حضور یا نفوذ بازیگران متخاصم علیه ایران تبدیل شود.

در حوزه اطلاعاتی، دو کشور با تهدیدات مشترکی مواجه‌اند: حضور گروه‌های افراطی، فعالیت شبکه‌های قاچاق و احتمال نفوذ سرویس‌های اطلاعاتی خارجی. همکاری در این حوزه می‌تواند به تقویت ثبات مرزی و کاهش خطر بی‌ثباتی کمک کند.

در حوزه نظامی، منافع مشترک بر حفظ توازن قوا در قفقاز استوار است. صلح در قفقاز باید مبتنی بر متغیرهای واقعی قدرت باشد تا پایدار بماند. توازن مهم‌ترین مفهوم در این چارچوب است. اگر یکی از بازیگران به برتری قاطع دست یابد، احتمال بازگشت به درگیری افزایش می‌یابد. از این رو، همکاری‌های دفاعی ایران و ارمنستان را می‌توان تلاشی برای جلوگیری از برهم خوردن توازن دانست. سفیر ایران در ارمنستان همزمان با این سفر برگزاری رزمایش‌های مشترک نظامی دو کشور در آینده را حتی در مقیاس گسترده رد نکرد . این نشان‌دهنده عزم دو طرف برای ارتقای سطح همکاری‌های نظامی به منظور مقابله با تهدیدات مشترک است.

همکاری‌های اقتصادی و زیرساختی دو طرف نیز مهم است. وزیر دفاع ارمنستان در دیدار با رئیس‌جمهور پزشکیان، بر نهایی‌سازی سند جامع مشارکت راهبردی و توسعه همکاری‌ها در حوزه‌های انرژی، حمل و نقل و زیرساخت تأکید کرد .ایران به دنبال اتصال خود به بازارهای قفقاز و اروپا از طریق ارمنستان است و ارمنستان نیز برای رفع انزوای اقتصادی و انرژی خود نیازمند همکاری با ایران است.

نقاط اختلاف نظر

با وجود همگرایی‌های قابل توجه، تهران و ایروان در برخی حوزه‌ها تفاوت دیدگاه دارند. ارمنستان در سال‌های اخیر روابط خود را با اتحادیه اروپا و آمریکا گسترش داده و حتی در برخی چارچوب‌های همکاری نظامی با غرب مشارکت کرده است. این امر می‌تواند نگرانی‌هایی در تهران ایجاد کند، به‌ویژه در شرایطی که تنش با آمریکا افزایش یافته است. ایران که خود تحت شدیدترین تحریم‌ها و فشارهای غرب قرار دارد، مایل نیست همسایه شمالی‌اش به حیاط خلوت نظامی و امنیتی رقبای ژئوپلیتیکش تبدیل شود. در حالی که ایران از روابط نزدیک با ارمنستان حمایت می‌کند، عمق‌یابی این روابط با غرب می‌تواند در آینده به چالشی جدی در مناسبات دو کشور تبدیل شود.

در همین راستا، طرح کریدور ترامپ یک نقطه اختلاف عمده است. ایران این طرح را که با مدیریت آمریکا اجرا می‌شود، تهدیدی مستقیم برای امنیت ملی خود می‌داند. در مقابل، ارمنستان به دنبال راه‌های ارتباطی جدید در مرزهای شرقی و غربی خود است و این کریدور را فرصتی برای اتصال به بازارهای جهانی و کاهش وابستگی به روسیه می‌بیند. در عین حال مشخص نیست باکو و ترکیه در زمینه ارائه پیشنهاد همکاری اقتصادی و تجاری در قالب این کریدور صداقت دارند یا آن را به تله ای برای وابسته کردن ارمنستان به خود و سپس تشدید نفوذ سیاسی و اطلاعاتی و امنیتی خود در این کشور مبدل خواهند کرد. اطمینان‌بخشی پاپیکیان در تهران نشان می‌دهد که ارمنستان تلاش می‌کند تا از نگرانی‌های ایران بکاهد، اما اساس این پروژه و تبعات احتمالی آن همچنان به عنوان یک عامل تنش‌زا باقی مانده؛ به خصوص که ابعاد فنی و عملیاتی آن هنوز روشن نشده است.

گسترش روابط دیپلماتیک ارمنستان با اسرائیل و احتمال همکاری های دو طرف در حوزه های آموزش، فناوری و امور اقتصادی نیز موجب نگرانی و تعجب تهران است؛ به خصوص که اسرائیل همواره در زمینه تامین تسلیحات مورد استفاده باکو که در جنگ ۲۰۲۰ قراباغ علیه ارامنه به کار گرفته شد پیشتاز بوده و همواره مواضعی بر علیه منافع ملی ارمنستان اتخاذ کرده است. موضع ارمنستان در قبال رویه ضدایرانی صهیونیست ها و همچنین سطح روابط اقتصادی-امنیتی ایروان با تل‌آویو، همواره از سوی تهران با دقت رصد می‌شود و می‌تواند در شرایط بحرانی به یک نقطه تنش تبدیل شود

چشم‌انداز آینده

به نظر می‌رسد مناسبات دفاعی ایران و ارمنستان وارد مرحله‌ای جدید شده و نشان دهنده سطح جدیدی از مشارکت دو کشور است؛ مرحله‌ای که از سطح روابط نمادین فراتر رفته و ممکن است به همکاری‌های عملیاتی‌تر عمیق تر منجر شود. اگر این روند ادامه یابد، می‌توان انتظار داشت که همکاری‌های آموزشی، تبادل اطلاعات و حتی هماهنگی‌های راهبردی دو طرف نیز افزایش یابد.

با این حال، پایداری این همکاری‌ها به چند عامل بستگی دارد: تحولات داخلی دو کشور، روند مذاکرات صلح میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان، نقش روسیه در منطقه، و میزان فشارهای آمریکا. اگر توازن منطقه‌ای حفظ شود و طرفین بتوانند منافع متقابل را به‌درستی مدیریت کنند، این همکاری می‌تواند به الگویی برای ارتقای امنیت جمعی در قفقاز تبدیل شود.

در مجموع، سفر وزیر دفاع ارمنستان به ایران را باید اقدامی راهبردی در جهت تثبیت توازن قوا، جلوگیری از تغییرات ژئوپلیتیکی ناخواسته و تقویت امنیت مرزهای دو طرف دانست. این سفر نشان داد که در شرایط پرتنش کنونی، تهران و ایروان به درک مشترکی از ضرورت همکاری برای حفظ ثبات منطقه‌ای رسیده‌اند؛ همکاری که اگر بر پایه تلاش برای حفظ منافع ملی واقعی دو طرف، متغیرهای واقعی قدرت و احترام به حاکمیت ملی و مقابله با دخالت طرف های ثالث شکل گیرد، می‌تواند پیوندهای دوستی بین دو کشور را حفظ و تقویت کند.

صاحبنظران معتقدند صلح در قفقاز باید مبتنی بر متغیرهای واقعی قدرت باشد تا پایدار بماند. توازن مهم ترین مفهوم در این چارچوب است. همکاری های دفاعی ایران و ارمنستان معطوف به پایداری امنیت به ویژه در استان سیونیک و حفظ تمامیت مرزی ارمنستان است؛ یک رویکرد راهبردی دفاعی که منافع همه کشورهای منطقه را تامین می کند.

کارشناس ارشد مسائل قفقاز