ریاکاری‌های بنی عباس، تلاشی برای خوانش یک دوره مغفول تاریخ اسلام

به گزارش خبرگزاری مهر، آیین رونمایی از کتاب «ریاکاری‌های بنی‌عباس و شهادت امامان معصوم(ع)» تألیف فضل‌الله صلواتی، با حضور جمعی از استادان، پژوهشگران و علاقه مندان به حوزه تاریخ اسلام، چهارشنبه ۲۰ خردادماه ۱۴۰۵ در تالار حکمت مرکز همایش‌های بین‌المللی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.

در ابتدای این مراسم غلامرضا امیرخانی رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با اشاره به فعالیت‌های فرهنگی فضل‌الله صلواتی گفت: نوشتن درباره تاریخ بنی‌عباس کار دشواری است؛ زیرا که این دوران در جهان اسلام، دورانی باشکوه قلمداد می‌شود؛ تا حدی همسان با دوران امپراطوری رم در تاریخ اروپا.

او در ادامه با اشاره به نمونه‌هایی از روایت‌های تاریخی درباره خلافت عباسی افزود: البغدادی، مولف پرکار قرن ششم هجری قمری، کتابی دارد تحت عنوان «المصباح المضیء فی خلافه المستضیء» که در این اثر، مؤلف صرفاً به تعریف و تمجید از خلیفه مستضی پرداخته است و در آن، تصویری آرمانی از این خلیفه عباسی ترسیم می‌کند.

امیرخانی با بیان اینکه جنبه‌های تاریخی، فرهنگی و تمدنی بسیاری برای عباسیان برشمرده شده است، ادامه داد: بسیاری از آن‌ها ممکن است درست باشد، اما به هر حال بسیاری از این روایت‌ها دچار بزرگ‌نمایی است. اینجاست که در واقع تحقیق متکی بر اسناد و منابع دسته‌اول تاریخی، جنبه‌هایی مهم و نادیده‌شده از این دوران را نشان می‌دهد.

او با تأکید بر ضرورت انجام پژوهش‌های بیشتر درباره این دوره تاریخی افزود: دوره بنی عباس بسیار مهم و نیازمند به تحقیق بیشتر است. همچنان موضوعات مربوط به ائمه اطهار(ع)در این دوره، نسبت به آن دسته کارهایی که اهل سنت انجام می‌دهد، خیلی کمتر است و باید آثاری از این دست را قدر دانست.

امیرخانی در پایان سخنان خود با اشاره به چالش‌های تاریخ‌نگاری این دوره تصریح کرد: از دشواری‌های پرداختن به تاریخ بنی‌عباس، توجه به همه جوانب امر است؛ اینکه چگونه هم این دستاوردهای تمدنی در جهان اسلام را برشمرد و هم اینکه ظلمی که علیه خاندان اهل بیت(ع) و شیعیان مرتکب شدند را نشان داد. یقینا کتاب دکتر صلواتی گام مهمی برای انجام این کار مهم خواهد بود.

فضل الله صلواتی و پذیرش رنج تحقیق در تاریخ

در ادامه عبدالمجید معادیخواه پژوهشگر تاریخ اسلام به ایراد سخن پرداخت و با اشاره به دشواری‌های پژوهش تاریخی گفت: تاریخ و تاریخ‌نگاری عرصه‌ای دشوار و پر از سنگلاخ است که تنها مورخانی مانند فضل‌الله صلواتی می‌توانند عمق دشواری این عرصه را درک کنند. نگارش یک کتاب تاریخی با این حجم و گستردگی، به‌خصوص در این دوران، کار بسیار سختی است و از این جهت باید کار ایشان را ارج بگذاریم.

او با اشاره به جایگاه این اثر در گردآوری روایت‌های تاریخی مربوط به دوران بنی‌عباس افزود: این اثر را باید دایره‌المعارفی از آنچه در منابع ما ثبت شده است دانست؛ اثری که شامل افشاگری‌هایی درباره ظلم‌های بنی‌عباس علیه اهل بیت(ع) و شیعیان است.

معادیخواه با تأکید بر دشواری‌های استناد به منابع تاریخی بیان کرد: ما در تاریخ و تاریخ‌نویسی مشکلاتی داریم که منابع معتبر ما را قابل استناد نمی‌کند؛ مگر اینکه شخص بتواند رنج تحقیق و پژوهش را کاملاً قبول کند و اعتبار منابع و اطلاعات را به دست آورد.

این پژوهشگر تاریخ اسلام با انتقاد از کم‌خوانی کتاب‌های تاریخی در جامعه، درباره اهمیت جایگاه این اثر گفت: برای کسی که قصد داشته باشد بداند در منابع ما چه نکاتی درباره زندگی بنی‌عباس گفته شده و هم‌زمان بخواهد زندگی ائمه(ع) را مورد بررسی قرار دهد، کتاب «ریاکاری‌های بنی‌عباس» اثر جامعی است که به آگاهی تاریخی در جامعه ما کمک شایانی می‌کند.

وی در پایان، با بیان روایت‌هایی از تاریخ اسلام و دوران بنی‌عباس تأکید کرد: یکی از مهم‌ترین دشواری‌های مورخان این دوران، یعنی دوران بنی‌عباس، پیدا کردن منابع و روایت‌های متفاوت از آن دوران است و این امر ایجاب می‌کند تا منابع دیگر، غیر از منابع شیعی نیز دیده شود.

کم توجهی به تاریخ عباسیان از سوی محققان

رسول جعفریان رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران سومین استاد و سخنران حاضر در این نشست بود. وی با اشاره به کم‌توجهی به تاریخ عباسیان در میان محققان و مورخان شیعه گفت: تاریخ عباسیان در بین محققان و مورخان ما با کم‌توجهی مواجه بوده است. مسیر تاریخ‌نویسی در شیعه به گونه‌ای است که به‌طور کل عباسیان را نادیده گرفته است.

او با بیان اینکه این کم‌توجهی ریشه در شرایط تاریخی شیعیان داشته است، افزود: دلیل این امر واضح است؛ ما شیعیان اقلیتی بودیم که شرایط خاص خود را داشت. تاریخ در مذهب تشیع از نگاه امامان نگاشته شده است و توجه زیادی به خلفای بنی‌امیه و بنی‌عباس نداشته است.

جعفریان با اشاره به اهمیت کتاب «ریاکاری‌های بنی‌عباس و شهادت امامان معصوم(ع)» در پاسخ به این خلأ تاریخی بیان کرد: در این کتاب اطلاعات بسیار مفیدی درباره دوران عباسی با نگاه شیعی بیان شده است.

رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران با اشاره به اینکه مورخان امروز نگاهی دوگانه به خلافت عباسی دارند، ادامه داد: بخش عمده‌ای از تاریخ خلافت عباسی، تاریخ ایران است و به گونه‌ای با سلسله‌هایی مانند سامانیان و آل‌بویه گره خورده است. بدنه حکومت عباسیان، به‌خصوص وزیران آن، ایرانی بودند.

او با تأکید بر ضرورت پرهیز از نگاه یک‌سویه در تاریخ‌نگاری افزود: تاریخ عباسیان چیزی حدود ۵۰۰ سال را شامل می‌شود. به همین جهت ما وقتی با نگاه مذهبی تاریخ را می‌نویسیم، نباید نگاه سیاه و سفید به این موضوع داشته باشیم.

جعفریان در ادامه، درباره ویژگی‌های این اثر اظهار کرد: یکی از نکات خوب در کتاب «ریاکاری‌های بنی‌عباس»، استفاده از روش علمی و متدیک در تاریخ‌نگاری است. ما با اینکه در زمینه تاریخ‌نگاری همواره با ضعف روبه‌رو بوده‌ایم، اما این اثر به‌خوبی توانسته منابع و ارجاعات را در متن مشخص کند و این امر را باید از ویژگی‌های مثبت کتاب دانست.

او در پایان با تأکید بر ضرورت فاصله گرفتن از نگاه‌های متعصبانه در پژوهش‌های تاریخی گفت: ما باید بتوانیم در تاریخ‌نگاری نگاه‌های متعصبانه خود را کنار بگذاریم و تا حد امکان بتوانیم فارغ از این نگاه‌ها تاریخ را بنویسیم.

راهنمای شناخت ریاکاری سیاسی

محمدباقر انصاری رئیس مؤسسه بوستان کتاب نیز در این آیین با اشاره به جایگاه ناشر در معرفی آثار پژوهشی گفت: در جایگاه ناشر این اثر، خود را بسیار خوشبخت می‌دانم که در جمع استادان، پژوهشگران و علاقه‌مندان تاریخ و فرهنگ ایران، درباره کتابی درس‌آموز و سترگ سخن می‌گویم؛ اثری با عنوان «ریاکاری‌های بنی‌عباس و شهادت امامان معصوم(ع)» که حاصل سال‌ها تلاش علمی فضل‌الله صلواتی است.

او با تأکید بر اینکه معرفی این کتاب تنها به شرح ظاهر، فهرست و فصل‌های آن محدود نمی‌شود، افزود: پرسش اصلی این است که در این روزگار دشوار و پرآشوب که ایران جان، از هر سو در تیررس تازش‌های امریکا و رژیم صهیونیستی قرار دارد، چرا باید به سراغ کتابی رفت که از ریاکاری خاندانی در سده‌های نخستین اسلامی سخن می‌گوید. به باور من، دقیقاً به دلیل شرایط امروز، خواندن این کتاب یک بایستگی ملی و یک نیاز عینی است.

انصاری تأکید کرد: بنی‌عباس با شعارهای فریبنده و با جامه دین، دل ایرانیان خسته از ستم امویان را به دست آوردند، اما به محض آنکه بر اریکه خلافت تکیه زدند، نقاب از چهره برداشتند و در ستم بر فرزندان پیامبر(ص) و شیعیان، از بنی‌امیه نیز پیشی گرفتند.

رئیس مؤسسه بوستان کتاب ادامه داد: امروز آمریکا و اسرائیل نیز با همان شیوه اما با قالبی نو وارد میدان شده‌اند. با شعارهای دروغینی چون دفاع از حقوق بشر، آزادی و مذاکره برابر می‌خواهند اعتماد و امید را از ایرانیان بگیرند. اما ملتی که تاریخ خود را بداند و از ریاکاری دیروزشان عبرت گیرد، فریب شعارهای امروز را نخواهد خورد. از این منظر، این کتاب راهنمای شناخت ریاکاری سیاسی است؛ از آغاز شعارهای شیرین تا فرجام سقوط و نفرین تاریخ.

او با اشاره به نقش ایرانیان در مقابله با خلافت عباسی بیان کرد: یکی از ارزش‌های مهم این کتاب، توجه به نقش ایرانیان در افشای ریاکاری‌های بنی‌عباس و ایستادگی در برابر استبداد آنان است. نویسنده نشان می‌دهد که ایرانیان هرگز زیر بار ذلت خلافت فاسد عباسی نرفتند؛ از قیام‌های علویان و خرمدینان تا شکل‌گیری دولت‌هایی چون طاهریان، صفاریان، سامانیان و آل‌بویه.

وی در پایان گفت: باید این کتاب را خواند تا بدانیم بدانیم ایرانیان همواره الگوی مقاومت، آزادی و آزادگی بوده‌اند و فریب ریاکاران زمانه را نخورده‌اند. برای اینکه بدانیم امروز نیز در برابر دشمنان ایستاده‌ایم که همان روش بنی‌عباس را به کار بستند و تنها با بصیرت و همدلی می‌توان از این گردنه دشوار گذشت.

گرفتار بنی‌عباس ها و بنی‌امیه ها نشویم

فضل‌الله صلواتی، مؤلف کتاب «ریاکاری‌های بنی‌عباس و شهادت امامان معصوم(ع)» نیز درپایان این جلسه با قدردانی از حضور استادان و پژوهشگران، در توضیح شیوه تدوین اثر خود اظهار کرد: کار من در این کتاب، ارائه فهرست بوده است. اگر می‌خواستم درباره امام باقر(ع) به تفصیل بنویسم، باید اثری در ابعاد بحارالانوار فراهم می‌کردم و اگر می‌خواستم درباره بنی‌عباس به صورت کامل بنویسم، نیازمند مجلدات فراوان بود. از این رو کوشیدم مسیر مراجعه و تحقیق را برای اهل پژوهش نشان دهم.

وی پذیرش نقد را از عوامل مؤثر در مسیر پژوهشی خود دانست و بیان کرد: اگر در این مسیر توفیقی حاصل شده و اگر عالمان و اهل نظر این کار را تأیید کرده‌اند، به دلیل نقدهایی بوده که پذیرفته‌ام. همواره از صاحب‌نظران خواسته‌ام آثار مرا بخوانند و نقد کنند. از نقدها بهره برده‌ام و از سخنان استادان حاضر در این نشست نیز استفاده خواهم کرد.

صلواتی با خطاب قرار دادن نسل جوان و پژوهشگران افزود: من بخشی از مسیر را رفته‌ام و ادامه آن بر عهده شماست. هدف من این بود که آینده را ترسیم کنم و هشدار دهم که دوباره گرفتار بنی‌عباس و بنی‌امیه نشویم و آینده‌ای تیره پیدا نکنیم.

در پایان این آیین، از کتاب «ریاکاری‌های بنی‌عباس و شهادت امامان معصوم(ع)» رونمایی شد.