حلقه‌های گمشده اقتصاد صنایع دستی در شهر جهانی

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها، کوروش دیباج: تحلیل‌های ارائه‌شده در بخش دوم از میزگرد تخصصی خبرگزاری مهر «اقتصاد صنایع دستی اصفهان؛ از نشان‌های جهانی تا واقعیت‌های کارگاهی در شرایط بحران» نشان داد(مشروح کامل میزگرد را از اینجا بخوانید) که یکی از ریشه‌ای‌ترین موانع در مسیر توسعه این حوزه، فقدان نظام اطلاعاتی منسجم و داده‌های آماری قابل اتکا است؛ امری که عملاً سیاست‌گذاری‌های کلان را به تصمیم‌گیری‌هایی مقطعی و فاقد پشتوانه علمی تقلیل می‌دهد. در ادامه آن تحلیل‌ها، حاضران با تأکید بر فاصله عمیق میان سرفصل‌های دانشگاهی و تقاضای واقعی بازار، بر لزوم بازتعریف زنجیره ارزش با تکیه بر برندینگ، استانداردسازی و شناسنامه‌دار کردن آثار مهر اصالت یونسکو پافشاری کردند تا امکان گذار از بازارهای سنتی به پلتفرم‌های نوین فراهم شود.

اکنون در گام پایانی این واکاوی، محوریت مباحث به سمت آینده‌پژوهی توسعه این بخش و نقشه راه خروج از وضعیت انفعالی معطوف شده است. در این لایه از تحلیل، نقش‌آفرینی هم‌افزای نهادهای متولی از جمله شهرداری‌ها به عنوان دبیرخانه‌های اجرایی، میراث فرهنگی در مقام هماهنگ‌کننده حاکمیتی، و دانشگاه‌ها به عنوان پیشران‌های نوآوری بررسی می‌شود. هدف، تبیین چگونگی عبور از تصدی‌گری‌های زودهنگام دولتی و حرکت به سمت واگذاری‌های اصولی به بخش خصوصی توانمند است.

در پایان این بررسی، راهکارهای تحریک تقاضا در بازارهای داخلی و خارجی، به‌کارگیری دیپلماسی شهری و پیمان‌های خواهرخواندگی، توسعه نظام بسته‌بندی کاربردی و کاربرد ابزارهای حقوقی و گمرکی برای تسهیل مبادلات ارزی مورد تحلیل قرار می‌گیرد. متولیان امر و کارشناسان در این بخش تلاش می‌کنند تا نسخه پایدار برای بازگرداندن اصفهان به جایگاه واقعی خود در لیگ برتر شهرهای خلاق جهان، از طریق همگرایی میان اصالت هنری و عقلانیت اقتصادی ارائه دهند.

باید زنجیره کامل اقتصاد صنایع دستی را ببینیم

محمد عطریان، هنرمند و فعال صنایع دستی با اشاره به اینکه صنایع دستی اغلب تنها از زاویه تولید مورد توجه قرار می‌گیرد، می‌گوید: یکی از مشکلات اساسی این حوزه آن است که ما هنوز به صنایع دستی به‌عنوان یک زنجیره کامل اقتصادی نگاه نمی‌کنیم. در بسیاری از موارد تصور می‌شود اگر هنرمند بتواند محصول باکیفیت تولید کند، مسیر موفقیت به‌طور طبیعی طی خواهد شد؛ در حالی که در اقتصاد امروز تولید تنها یکی از حلقه‌های زنجیره ارزش است.

او ادامه می‌دهد: در کنار تولید، موضوعاتی مانند طراحی محصول، بسته‌بندی، برندسازی، بازاریابی و دسترسی به بازارهای جهانی اهمیت بسیار زیادی دارد. اگر هر یک از این حلقه‌ها دچار ضعف باشد، محصولی که با صرف زمان و مهارت فراوان تولید شده، ممکن است هرگز به بازار مناسب خود نرسد. متأسفانه در سال‌های گذشته توجه کمتری به این بخش‌ها شده و همین مسئله باعث شده فاصله میان کارگاه‌های تولیدی و بازارهای جهانی افزایش پیدا کند.

این هنرمند صنایع دستی تأکید می‌کند که امروز در بسیاری از کشورها صنایع فرهنگی با رویکردی کاملاً اقتصادی مدیریت می‌شوند. در این کشورها هنرمند در کنار مهارت هنری، به ابزارهای نوین فروش و بازاریابی نیز دسترسی دارد و نهادهای مختلف به‌صورت هماهنگ برای توسعه بازار فعالیت می‌کنند. در حالی که در ایران هنوز بسیاری از هنرمندان به‌صورت فردی و بدون پشتوانه حرفه‌ای تلاش می‌کنند آثار خود را عرضه کنند.

عطریان در ادامه می‌گوید: اگر قرار باشد صنایع دستی به یکی از پایه‌های اقتصاد فرهنگی کشور تبدیل شود، باید نگاه سیاست‌گذاری نیز تغییر کند. او پیشنهاد می‌دهد ایجاد مراکز تخصصی بازاریابی، توسعه پلتفرم‌های فروش آنلاین و حمایت از برندهای هنری می‌تواند گام مهمی در این مسیر باشد.

صادرات صنایع دستی نیازمند سیاست‌گذاری واقعی است

علی بردبار فعال حوزه صادرات دستبافته‌ها و صنایع دستی با اشاره به تجربه فعالیت در حوزه صادرات دستبافته‌ها و صنایع دستی می‌گوید: بازار جهانی برای صنایع دستی ایران وجود دارد و این مسئله بارها در نمایشگاه‌ها و تعاملات تجاری ثابت شده است. بسیاری از مشتریان خارجی به اصالت و کیفیت صنایع دستی ایران علاقه‌مند هستند و این محصولات را به‌عنوان کالاهای فرهنگی ارزشمند می‌شناسند.

او تاکید می‌کند: مسیر صادرات برای فعالان این حوزه هنوز هموار نیست. بردبار توضیح می‌دهد: پیچیدگی‌های گمرکی، مشکلات مربوط به نقل‌وانتقال مالی و نوسانات ارزی باعث شده بسیاری از صادرکنندگان با ریسک‌های جدی مواجه شوند. در چنین شرایطی طبیعی است که برخی از فعالان اقتصادی تمایل کمتری برای حضور در بازارهای خارجی داشته باشند.

این فعال حوزه صادرات دستبافته‌ها و صنایع دستی ادامه می‌دهد: در بسیاری از کشورها دولت‌ها صنایع فرهنگی را به‌عنوان بخشی از هویت ملی خود حمایت می‌کنند و برای توسعه صادرات آن برنامه‌های مشخصی دارند. اما در ایران هنوز چنین سیاست‌های منسجم و بلندمدتی در حوزه صنایع دستی شکل نگرفته است.

بردبار تصریح می‌کند: اگر سیاست‌های اقتصادی به‌گونه‌ای طراحی شود که صادرات صنایع دستی تسهیل شود، این حوزه می‌تواند سهم قابل توجهی در اقتصاد غیرنفتی کشور داشته باشد. او تأکید می‌کند که حمایت از صادرکنندگان، ایجاد زیرساخت‌های بازاریابی بین‌المللی و حضور مستمر در بازارهای هدف از جمله اقداماتی است که می‌تواند در این زمینه مؤثر باشد.

حفظ اصالت همراه با نوآوری

عباس شیردل هنرمند قلمزن و رئیس پیشین اتحادیه صنایع دستی اصفهان با اشاره به تجربه طولانی خود در هنر قلمزنی می‌گوید: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های صنایع دستی ایران اصالت و ریشه تاریخی آن است. بسیاری از هنرهایی که امروز در اصفهان تولید می‌شود، صدها سال قدمت دارند و همین مسئله به آن‌ها ارزش فرهنگی ویژه‌ای می‌دهد.

او می‌افزاید: حفظ اصالت نباید به معنای بی‌توجهی به تحولات بازار باشد. بازار جهانی امروز با گذشته تفاوت‌های زیادی دارد و سلیقه مصرف‌کنندگان نیز تغییر کرده است. بنابراین هنرمندان باید تلاش کنند در عین حفظ هویت سنتی آثار، به نیازهای جدید بازار نیز توجه داشته باشند.

هنرمند قلمزن و رئیس پیشین اتحادیه صنایع دستی اصفهان می‌افزاید: برای مثال در حوزه طراحی محصول می‌توان تغییراتی ایجاد کرد که باعث شود صنایع دستی در زندگی روزمره مردم کاربرد بیشتری پیدا کند. این مسئله نه‌تنها ارزش اقتصادی آثار را افزایش می‌دهد، بلکه باعث می‌شود نسل جوان نیز ارتباط بیشتری با این هنرها برقرار کند.

این هنرمند قلمزن همچنین بر اهمیت همکاری میان هنرمندان و طراحان صنعتی تأکید می‌کند و می‌گوید: چنین همکاری‌هایی می‌تواند به خلق محصولات نوآورانه و در عین حال اصیل منجر شود.

عناوین جهانی باید به فرصت اقتصادی تبدیل شوند

مجدالدین تاج رئیس اتحادیه صنایع دستی اصفهان با اشاره به جایگاه بین‌المللی اصفهان در حوزه صنایع دستی می‌گوید: کمتر شهری در جهان وجود دارد که همزمان عنوان شهر جهانی صنایع دستی و شهر خلاق را داشته باشد. این دو عنوان می‌تواند یک برند بسیار قدرتمند برای معرفی اصفهان در سطح جهانی باشد.

او می‌افزاید: استفاده از این ظرفیت هنوز به‌طور کامل محقق نشده است. تاج توضیح می‌دهد: اگر این عناوین با برنامه‌ریزی اقتصادی و تجاری همراه شود، می‌تواند به جذب گردشگران بیشتر و توسعه بازار صنایع دستی کمک کند.

رئیس اتحادیه صنایع دستی اصفهان همچنین به مشکلات اداری اشاره می‌کند و می‌گوید: بسیاری از هنرمندان برای انجام امور ساده اداری با فرآیندهای پیچیده مواجه هستند. کاهش این بروکراسی می‌تواند فضای فعالیت را برای هنرمندان و فعالان اقتصادی بسیار تسهیل کند.

دانشگاه باید به کمک اقتصاد صنایع دستی بیاید

علیرضا خواجه‌احمدعطاری،رئیس دانشگاه هنر اصفهان در این میزگرد با اشاره به نقش دانشگاه‌ها در توسعه صنایع خلاق می‌گوید: یکی از مشکلات اساسی این حوزه نبود آمار دقیق و اطلاعات قابل اتکا است. وقتی تصویر روشنی از وضعیت موجود نداشته باشیم، برنامه‌ریزی دقیق نیز دشوار خواهد بود.

او ادامه می‌دهد: دانشگاه‌ها می‌توانند با انجام پژوهش‌های کاربردی در حوزه بازار، طراحی محصول و اقتصاد هنر به حل این مسئله کمک کنند. به گفته وی، همکاری میان دانشگاه، هنرمندان و بخش خصوصی می‌تواند زمینه تولید دانش کاربردی را فراهم کند.

خواجه‌احمدعطاری تاکید می‌کند: آموزش نیز باید متناسب با نیازهای جدید بازار تغییر کند. دانشجویان رشته‌های هنری علاوه بر مهارت‌های سنتی باید با مفاهیمی مانند بازاریابی، مدیریت برند و تجارت بین‌المللی نیز آشنا شوند.

او ادامه می‌دهد: اگر چنین رویکردی در آموزش هنر شکل بگیرد، می‌توان نسل جدیدی از هنرمندان را تربیت کرد که علاوه بر خلاقیت هنری، توانایی حضور در بازارهای جهانی را نیز داشته باشند.

میراث فرهنگی حلقه اتصال هنرمندان و بازار

امیر کرم‌زاده، مدیر کل میراث فرهنگی استان اصفهان با اشاره به نقش میراث فرهنگی در حوزه صنایع دستی می‌گوید: این نهاد می‌تواند به‌عنوان یک محور هماهنگ‌کننده میان هنرمندان، بازار و بخش گردشگری عمل کند. صنایع دستی به‌طور طبیعی با گردشگری پیوند دارد و توسعه هر یک می‌تواند به تقویت دیگری کمک کند.

او ادامه می‌دهد: اصفهان به‌عنوان یکی از قطب‌های اصلی صنایع دستی کشور از ظرفیت‌های بسیار زیادی برخوردار است. بسیاری از رشته‌های هنری در این استان سابقه‌ای چندصدساله دارند و همین موضوع اهمیت حفاظت و حمایت از آن‌ها را دوچندان می‌کند.

کرم‌زاده همچنین بر ضرورت شناسنامه‌دار شدن محصولات صنایع دستی تأکید می‌کند و می‌گوید: این اقدام می‌تواند به افزایش اعتماد خریداران کمک کند. علاوه بر آن، شناسنامه‌دار شدن آثار می‌تواند از ورود محصولات تقلبی به بازار جلوگیری کند.

او می‌افزاید: توسعه بازارچه‌های تخصصی، برگزاری رویدادهای بین‌المللی و معرفی بهتر صنایع دستی در حوزه گردشگری از جمله اقداماتی است که می‌تواند به رونق این حوزه کمک کند.

صنایع دستی بخشی از آینده اقتصاد غیرنفتی

مهدی جمالی‌نژاد، استاندار اصفهان در این میزگرد با اشاره به اهمیت صنایع دستی در اقتصاد فرهنگی می‌گوید: این حوزه نه‌تنها بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی ماست، بلکه می‌تواند نقش مهمی در اقتصاد آینده کشور ایفا کند.

او ادامه می‌دهد: یکی از نکات امیدوارکننده در سال‌های اخیر ورود نسل جوان به عرصه صنایع دستی است. بسیاری از دانشجویان و جوانان علاقه‌مند به هنرهای سنتی وارد این حوزه شده‌اند و این مسئله نشان می‌دهد صنایع دستی همچنان زنده و پویاست.

جمالی‌نژاد تصریح می کند: اگر زیرساخت‌های لازم در حوزه صادرات، بازاریابی و بسته‌بندی فراهم شود، صنایع دستی می‌تواند سهم قابل توجهی در اقتصاد غیرنفتی داشته باشد.

او همچنین بر نقش دیپلماسی شهری تأکید می‌کند و می‌گوید: ارتباط با شهرهای خواهرخوانده و حضور در رویدادهای بین‌المللی می‌تواند به معرفی بهتر صنایع دستی اصفهان در سطح جهانی کمک کند.

از ظرفیت فرهنگی تا مزیت اقتصادی

مجموع مباحث مطرح شده در این میزگرد نشان می‌دهد که صنایع دستی اصفهان در نقطه‌ای حساس از مسیر توسعه خود قرار دارد. از یک سو این شهر با برخورداری از دو عنوان جهانی، تنوع گسترده رشته‌های هنری و پیشینه تاریخی غنی، ظرفیت بزرگی برای تبدیل شدن به یکی از قطب‌های اقتصاد فرهنگی در منطقه دارد. از سوی دیگر چالش‌هایی مانند مشکلات معیشتی هنرمندان، موانع صادراتی، ضعف در بازاریابی بین‌المللی و نبود زیرساخت‌های اقتصادی مناسب همچنان بر سر راه این حوزه قرار دارد.

آنچه از سخنان حاضران در این میزگرد برمی‌آید این است که آینده صنایع دستی اصفهان بیش از هر چیز به نحوه مدیریت این ظرفیت‌ها بستگی دارد. اگر سیاست‌گذاری‌ها به سمت تقویت زیرساخت‌های اقتصادی، توسعه بازارهای جهانی و حمایت مؤثر از هنرمندان حرکت کند، صنایع دستی می‌تواند به یکی از مهم‌ترین منابع درآمدی و اشتغال در اقتصاد غیرنفتی ایران تبدیل شود.

در غیر این صورت خطر آن وجود دارد که این ظرفیت فرهنگی بزرگ همچنان در حد یک عنوان افتخارآمیز باقی بماند، بدون آنکه بتواند تأثیر ملموسی بر زندگی هنرمندان و اقتصاد شهر بگذارد.