مأمن دو قرن دلدادگی؛ چراغ عزای حسین(ع) در این خانه روشن است

خبرگزاری مهر- مجله مهر: در کوچه‌های قدیمی تهران، جایی میان خاطرات شهر و تاریخ زنده پایتخت، بنایی قرار دارد که برای بسیاری از تهرانی‌ها تنها یک حسینیه نیست؛ بخشی از حافظه جمعی شهری است که نسل‌های مختلف در آن عزاداری کرده‌اند، نذر داده‌اند و آیین‌های مذهبی خود را به جا آورده‌اند. حسینیه سادات اخوی، یکی از قدیمی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین حسینیه‌های تهران، این روزها پس از انجام عملیات مرمت و احیا، بار دیگر آماده میزبانی از عزاداران حسینی شده است.

در آستانه ماه محرم، سکوت حاکم بر فضای تاریخی این بنا به تدریج جای خود را به تکاپوی آماده‌سازی مراسم می‌دهد. دیوارهایی که سال‌ها با تهدید رطوبت و فرسودگی دست و پنجه نرم کرده‌اند، اکنون نفسی تازه یافته‌اند تا همچنان میزبان سنتی باشند که بیش از یک قرن در این مکان استمرار داشته است.

از یک خانه قاجاری تا حسینیه‌ای ماندگار

تاریخ حسینیه سادات اخوی به روزگار قاجار بازمی‌گردد. روایت‌های تاریخی نشان می‌دهد خاندان سادات اخوی از چهره‌های شناخته‌شده تهران قدیم بوده‌اند. ریشه این خاندان به سیدحسن موسوی تقوی، مشهور به «اخوی اول» می‌رسد؛ شخصیتی که در دوران ابتدایی حکومت قاجار به دلیل خدمات اجتماعی و سیراب کردن رهگذران و کاروانیان به «سید سقا» شهرت یافت.

فرزند او، مرحوم سیدحسین موسوی تقوی، مورد توجه فتحعلی‌شاه قاجار قرار گرفت و لقب «اخوی» را دریافت کرد؛ لقبی که بعدها به نام این خاندان و یکی از شناخته‌شده‌ترین حسینیه‌های تهران گره خورد.

بنایی که امروزه با نام حسینیه سادات اخوی شناخته می‌شود، در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار ساخته شد. هرچند کاربری اولیه آن مسکونی بود، اما از همان ابتدا مراسم عزاداری امام حسین علیه‌السلام در آن برگزار می‌شد و به مرور به یکی از مراکز مهم آیین‌های مذهبی پایتخت تبدیل شد.

با ورود به مجموعه، نخستین چیزی که توجه را جلب می‌کند، ساختار معماری اصیل قاجاری آن است. میانسرا یا حیاط مرکزی، شاه‌نشین‌های شرقی و غربی، هشتی‌ها، ورودی‌های تاریخی و فضاهای پیرامونی، همگی نشان از بنایی دارند که برای میزبانی اجتماعات گسترده طراحی شده است.

اسناد تاریخی روایت می‌کنند که در دوره قاجار، اعضای خاندان سلطنتی نیز در مراسم این حسینیه حضور می‌یافتند. شاه و رجال در شاه‌نشین غربی مستقر می‌شدند و ملکه و بانوان در شاه‌نشین شرقی، مشرف به منبر و فضای مرکزی، مراسم را دنبال می‌کردند. در میانه حیاط نیز مردم و عزاداران گرد هم می‌آمدند و آیین‌های سوگواری را برگزار می‌کردند.

ویژگی مهم این حسینیه استمرار مراسم مذهبی در دوره‌های مختلف تاریخی است؛ سنتی که از دوران ناصرالدین‌شاه تا سال‌های بعد، حتی در دوره پهلوی، بدون وقفه ادامه یافته و این بنا را به یکی از نمادهای مذهبی تهران تبدیل کرده است.

رطوبت؛ تهدیدی برای یک میراث ارزشمند

با وجود جایگاه ویژه تاریخی و مذهبی، این بنای ارزشمند طی سال‌های اخیر با تهدیدی جدی مواجه شده بود. قرارگیری بنا در محیطی با رطوبت بالا و فرسودگی بخشی از تأسیسات، آسیب‌هایی را به ساختار ساختمان وارد کرده بود؛ آسیب‌هایی که در صورت بی‌توجهی می‌توانست خسارات جبران‌ناپذیری به این میراث تاریخی وارد کند.

بررسی‌های کارشناسی نشان داد که بخش مهمی از مشکلات بنا ناشی از رطوبت و نارسایی در سیستم دفع فاضلاب و تأسیسات زیرساختی است. همچنین برخی مداخلات غیرکارشناسی در دهه‌های گذشته، بخشی از نظم معماری مجموعه را تحت تأثیر قرار داده بود.

تلاشی برای حفاظت از بخشی از هویت تاریخی تهران

در همین راستا، سازمان نوسازی شهر تهران با بهره‌گیری از مشاوران متخصص حوزه مرمت، طرح حفاظت و احیای این مجموعه را در دستور کار قرار داد. اجرای عملیات مرمتی با هدف رفع آسیب‌های ناشی از رطوبت، بهبود شرایط زیرساختی و حفاظت از عناصر ارزشمند معماری بنا انجام شد تا این حسینیه بتواند جایگاه تاریخی و فرهنگی خود را حفظ کند.

مرمت حسینیه سادات اخوی را نمی‌توان صرفاً یک پروژه ساختمانی دانست. این اقدام در واقع تلاشی برای حفاظت از بخشی از هویت تاریخی تهران است؛ هویتی که در آن معماری قاجاری، آیین‌های مذهبی و خاطرات چند نسل از شهروندان در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.

محرم امسال در خانه قدیمی عزاداران

اکنون با پایان عملیات مرمتی، حسینیه سادات اخوی بار دیگر آماده میزبانی از عزاداران حسینی است. در آستانه محرم، این بنای تاریخی پس از عبور از روزهای دشوار فرسودگی و آسیب، دوباره به چرخه حیات فرهنگی و مذهبی شهر بازگشته است.

امسال نیز همچون سال‌های دور و نزدیک، درهای این حسینیه به روی عاشقان اهل‌بیت(ع) گشوده خواهد شد؛ بنایی که بیش از آنکه مجموعه‌ای از آجر و گچ باشد، بخشی از حافظه زنده تهران و روایتگر استمرار سنت‌های مذهبی در قلب پایتخت است.