چالش آب در تهران؛ مصرف غیرمتعارف، سدهای خالی و راهکارهای مقابله با آن

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: استان تهران، با جمعیتی که از ۱۵ میلیون نفر فراتر رفته، در مواجهه با یکی از شدیدترین چالش های آب در دهه‌های اخیر قرار دارد، سدهای پنجگانه تأمین‌کننده آب شرب پایتخت در وضعیت وخیمی هستند و حجم ذخیره آنها به سطوح بی‌سابقه‌ای کاهش یافته؛ کارشناسان می‌گویند این وضعیت نتیجه ترکیبی از خشکسالی طولانی، کاهش شدید بارندگی و مصرف بالای آب در میان مشترکان خانگی است.

سدهای تهران، ذخیره‌ای نزدیک به صفر

طبق آمار رسمی و تحلیل منابع آب، سدهای اطراف تهران – از جمله سدهای لتیان، امیرکبیر، لار، مملو و طالقان – حجم ذخیره‌ای بسیار پایین دارند که نسبت به سال گذشته به‌طور چشمگیری کاهش یافته است. بر اساس داده‌های منتشرشده، مجموع ذخیره این سدها تنها درصد بسیار کمی از ظرفیت خود را در اختیار دارند و در برخی موارد حتی به حدود ۳–۵ درصد رسیده‌اند. اگر بارندگی قابل توجهی رخ ندهد، این منابع ممکن است بی‌فایده شوند و تأمین آب پایتخت به مخاطره بیفتد.

بنا بر گزارش‌ها، بارندگی در سال‌های اخیر به شدت کمتر از متوسط بلندمدت بوده و این موضوع، که با پنج سال خشکسالی پیاپی همراه است، تأثیر عمیقی بر منابع آب سطحی و زیرزمینی گذاشته است. کاهش ۴۰ تا ۹۶ درصدی بارندگی نسبت به سال‌های گذشته، یکی از بارزترین نمودهای این بحران است.

مصرف آب و سهم هر خانوار

با اینکه منابع آب طبیعی تهران تحت فشار است، مسئولان صنعت آب می‌گویند الگوی مصرف خانگی یکی از عوامل اصلی تشدید بحران است، در حالی که معیار مصرف نرمال برای آب شرب در تهران حدود ۱۳۰ لیتر در روز به ازای هر نفر در نظر گرفته می‌شود، بخش قابل توجهی از شهروندان مصرفی بسیار بیشتر از این رقم دارد. برخی گزارش‌ها نشان می‌دهند درصد بالایی از مشترکان خانگی در سطوحی فراتر از الگوی متعارف مصرف می‌کنند و این فشار مصرفی باعث می‌شود منابع موجود سریع‌تر تخلیه شوند.

شرکت‌های آب و فاضلاب در تلاش هستند تا از طریق سامانه ۱۲۲ و طرح‌های نصب «کاهنده مصرف» مشترکان را نسبت به مصرف منطقی‌تر قانع کنند، تا کنون در تهران بیش از یک میلیون دستگاه کاهنده مصرف آب در منازل تعبیه شده که هدف آن کاهش مصرف غیرضروری و غیرمتعارف است.

مسئولان می‌گویند، هر خانوار خانگی در ماه می‌تواند تا حدود ۱۲ هزار لیتر آب را به‌طور منطقی مصرف کند، اما مصرف فعلی در بخش قابل توجهی از خانوارها از این مقدار فراتر می‌رود. این مصرف بیش از الگو، فشار بر شبکه توزیع آب و منابع را افزایش داده و همه مشترکان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

بهنام بخشی، سخنگوی آبفای تهران، در گفتگو با خبرنگار مهر اعلام کرد: میزان بارندگی استان تهران در پنج ماه نخست سال آبی جاری به کمتر از ۸۰ میلی‌متر رسیده؛ رقمی که فاصله قابل‌توجهی با شرایط نرمال دارد.

به گفته او، در یک سال آبی معمولی حدود ۲۸۰ میلی‌متر بارندگی مورد انتظار است و بر این اساس، استان با کسری قابل‌توجهی مواجه شده است.

بخشی تأکید کرد: ماه پایانی سال می‌تواند در مدیریت منابع آبی نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.

سخنگوی آبفای تهران با اشاره به افزایش مصرف آب در روزهای خانه‌تکانی گفت: شست‌وشوی حیاط، فرش، موکت و خودرو با شلنگ آب فشار زیادی به شبکه وارد می‌کند و شهروندان باید از این روش‌ها پرهیز کنند.

او همچنین یادآور شد، مصرف لحظه‌ای آب تهران در زمان تحویل سال گذشته به حدود ۵۸ هزار لیتر در ثانیه رسیده بود؛ رقمی که به گفته مسئولان، نگرانی‌هایی درباره پایداری تأمین آب در روزهای اوج مصرف ایجاد کرده است.

وی با بیان این که تقریبا ۹۰ درصد میزان ذخیره آب در سدکرج خالی است و سد لار حدود ۱ درصد آب دارد، گفت: سطح آب در سد لتیان بسیار پایین است.

بخشی اضافه کرد: سرجمع میزان ذخایر سدهای تهران با احتساب سد طالقان و سدهای پنج‌گانه ۱۲۷ میلیون متر مکعب است.

به گفته او الگوی مصرف ۱۳۰ لیتر برای هر شهروند در شبانه‌روز است، اما متاسفانه در حال حاضر سرانه مصرف در تهران به طور متوسط ۱۹۵ لیتر است، که با الگو فاصله دارد.

بخشی از شهروندان خواست با صرفه‌جویی و رعایت الگوی مصرف، به عبور کم‌تنش از روزهای پایانی سال کمک کنند.

کاهش نگران‌کننده ذخایر آبی تهران؛ حجم آب سدها به حدود یک‌سوم رسید

معاون بهره‌برداری شرکت آب منطقه‌ای تهران همچنین در گفتگو با خبرنگار مهر از افت قابل توجه ذخایر آبی سدهای تأمین‌کننده آب پایتخت خبر داد و اعلام کرد: میزان آب موجود پشت سدها در مقایسه با شرایط معمول، به حدود یک‌سوم کاهش یافته است؛ موضوعی که می‌تواند زنگ هشدار تازه‌ای برای مدیریت مصرف آب در ماه‌های پیش‌رو باشد.

راما حبیبی با اشاره به وضعیت منابع آبی استان اعلام کرد: حجم آب ذخیره‌شده در سدهای تهران به شکل محسوسی کاهش یافته و در حال حاضر تقریباً به یک‌سوم میزان معمول رسیده است.

به گفته او، تداوم خشکسالی، کاهش بارندگی‌ها و افزایش مصرف، از مهم‌ترین عوامل افت ذخایر سدها محسوب می‌شود؛ شرایطی که مدیریت مصرف آب را بیش از گذشته ضروری کرده است.

مسئولان حوزه آب تأکید می‌کنند ادامه این روند می‌تواند تأمین پایدار آب در ماه‌های گرم سال را با چالش روبه‌رو کند و از شهروندان خواسته‌اند با صرفه‌جویی و اصلاح الگوی مصرف، به حفظ منابع آبی کمک کنند. کارشناسان نیز هشدار می‌دهند که کاهش ذخایر سدها تنها یک مسئله مقطعی نیست و در صورت تداوم کم‌بارشی، نیاز به تصمیم‌های جدی‌تر در حوزه مدیریت منابع آب اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.

از سوی دیگر، شرکت آب و فاضلاب تهران به‌صورت مداوم بر پایداری شبکه آب‌رسانی کار می‌کند تا ناپایداری فشار و قطعی‌های شبانه کاهش یابد. اگرچه مسئولان بابت کاهش فشار شبانه از مردم عذرخواهی کرده‌اند، اما آن را چاره‌ای برای مدیریت کمبود منابع نامیده‌اند تا آب برای همه مناطق قابل دسترس باشد.

یکی از اقداماتی که برای مدیریت مصرف در پایتخت در حال اجراست، توزیع کاهنده‌های مصرف آب خانگی است، مشترکان می‌تواند با مراجعه به سامانه ۱۲۲ این دستگاه‌ها را برای منزل خود ثبت کنند و کارشناسان پس از بررسی در محل نصب را انجام می‌دهند تا مصرف در حد الگو نگه داشته شود.

چالش‌های ساختاری و اثرات تغییر اقلیم

کارشناسان منابع آب همچنین معتقدند که صرفه‌جویی فردی و نصب تجهیزات صرفه‌جویی کافی نیست و چالش‌های ساختاری و مدیریتی باید در دستور کار قرار گیرد. ترکیب کاهش بارندگی، افزایش دما، برداشت بی‌رویه از منابع زیرزمینی و توسعه مصرف بی‌رویه شهری باعث شده تهران در معرض خطر جدی قرار بگیرد.

تهران بخش بزرگی از منابع آب خود را از چاه‌های زیرزمینی تأمین می‌کند و برداشت بدون برنامه از این منابع، علاوه بر کاهش ذخایر، می‌تواند باعث فرونشست زمین و پایین رفتن سطح سفره‌های آب زیرزمینی شود، این پدیده در برخی مناطق شهری گزارش شده و مشکلات دیگری مانند نشست زمین، ترک‌خوردگی سازه‌ها و آسیب به زیرساخت‌های شهری را به دنبال دارد.

در تحلیل‌های رسانه‌ای وضعیت آب تهران، از آن به «روز صفر» نام برده می شود، روز صفر آبی مفهومی است، که به حالتی اشاره دارد که منابع آب شهری به حدی کاهش یابد که آب دیگر به شیرهای مصرف‌کنندگان نرسد و بحران آب جدی‌تر از همیشه شود. این واژه در گزارش‌های کارشناسی برای تهران نیز به‌عنوان یک سناریوی خطرناک مورد اشاره قرار گرفته است.

برخی گزارش‌ها حتی هشدار داده‌اند که اگر مصرف کاهش نیابد و منابع آب به‌طور قابل توجهی بازیابی نشود، تهران ممکن است در آینده‌ای نزدیک با شرایطی مواجه شود که کمبود آب به سطح بحرانی برسد.

چالش آب، علاوه بر تهدید منابع طبیعی و شبکه توزیع، پیامدهای اجتماعی و اقتصادی نیز دارد، کاهش آب تأثیر مستقیمی بر زندگی روزمره شهروندان، خدمات شهری، کسب‌وکارها و بخش‌های خدماتی مانند درمان و بهداشت دارد.

بسیاری از افراد مجبور شده‌اند از منابع جایگزین مانند تانکرهای آب، ذخیره‌سازی در مخازن و بطری‌ها استفاده کنند، که هزینه و زحمت بیشتری برای خانواده‌ها به همراه دارد.

این چالش همچنین نکته‌ای جدی برای برنامه‌ریزان شهری است. با ادامه روند کنونی پهنای جمعیت شهری افزایش یافته و تقاضا برای آب روزبه‌روز بیشتر می‌شود، در حالی که منابع آب محدود و کاهش‌یافته‌اند. این ناهماهنگی بین عرضه و تقاضا نیازمند راهکارهای بلندمدت، از جمله سرمایه‌گذاری در تکنولوژی‌های بازیافت آب، نمک‌زدایی دریا، مدیریت هوشمند مصرف و اصلاح سیاست‌های تخصیص آب است.

چالش آب در تهران پدیده‌ای پیچیده است که فراتر از مدیریت مصرف فردی است و با تغییرات اقلیمی، کاهش بارندگی، مصرف بالا و ضعف در مدیریت منابع آبی گره خورده است. مصرف غیرمتعارف، ذخیره پایین سدها و تهدید «روز صفر» آب، نمایانگر چالش بزرگی است که نیازمند اقدامات هماهنگ دولتی، مشارکت شهروندی و سیاستگذاری بلندمدت است تا آینده تأمین آب پایتخت تضمین شود.