روستای ریاب در آستانه جهانی‌شدن؛ سپرِ حفاظت برای بافت خشتی و قنوات کهن

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: در جنوب خراسان رضوی و در نزدیکی گناباد، روستای تاریخی ریاب مثل صفحه‌ای زنده از تاریخ کویر ایستاده است؛ جایی که گذشته هنوز در کوچه‌ها نفس می‌کشد و زندگی امروز، با احترام به میراث دیروز جریان دارد. ریاب روایتِ تمدنی است که در دل اقلیم سخت شکل گرفته و با صبوری، نظم و زیبایی به حیات خود ادامه داده است.

زیبایی ریاب از همان لحظه ورود، در یکپارچگی بافت خشتی و گِلی و خط آسمانی که با بادگیرها تعریف می‌شود، خود را نشان می‌دهد. معماری در این روستا صرفاً «ساختن خانه» نیست؛ یک دانش بومی برای سازگاری با گرما و خشکی است: بافت متراکم، گذرهای باریک، کوچه‌های پرپیچ‌وخم و ساباط‌ها که هم سایه می‌سازند و هم پناهی در برابر بادهای تند و خطرات طبیعی‌اند. ریاب نمونه‌ای کامل از «معماریِ هم‌ساز با اقلیم» است؛ ساده، دقیق و چشم‌نواز.

روح روستا اما در پیوند عمیق آن با آب معنا پیدا می‌کند؛ ریاب با منطق قنات و شیب زمین شکل گرفته و معماری‌اش با مسیر جریان آب هماهنگ است. حضور پایاب‌ها، حوض‌خانه‌ها و فضاهایی که آب را به قلب خانه می‌برند، نشان می‌دهد که در ریاب آب فقط یک نیاز نبوده، «عنصر سازمان‌دهنده زندگی» بوده است. این ارتباط کالبدی و فرهنگی با نظام قنات، ریاب را به یکی از ارزشمندترین نمونه‌های زیست‌پایدار در معماری کویر تبدیل می‌کند.

در کنار معماری، ریاب یک «میراث زنده» است؛ روستایی که آیین‌ها، گویش، صنایع‌دستی و مهمان‌نوازی هنوز در آن جاری است. از آیین‌های مذهبی و سنت‌های فصلی گرفته تا هنرهای دستی مانند بافتنی‌ها، و حتی پیشگامی در بوم‌گردی‌های سنتی، همه نشان می‌دهد این روستا ظرفیت تبدیل شدن به یک مقصد فرهنگی-گردشگری استاندارد را دارد؛ مقصدی که مردمش نه تماشاگر، بلکه بازیگر اصلی حفاظت و توسعه‌اند.

همین مجموعه ویژگی‌ها اصالت معماری خشتی، انسجام بافت تاریخی، پیوند با قنات و آب، میراث ناملموس و مشارکت جامعه محلی دلیل روشن ضرورت پیگیری ثبت جهانی ریاب است. ثبت جهانی می‌تواند سپری برای حفاظت در برابر نوسازی‌های ناهمگون، فرسایش اقلیمی و تهدیدهای تدریجی باشد و در عین حال، ریاب را در شبکه جهانی مقاصد روستایی قرار دهد؛ جایگاهی که شایسته روستایی است که توانسته از تاریخ خود «هویت، زیبایی و امکان توسعه پایدار» بسازد.

ضرورت ثبت جهانی روستای تاریخی ریاب

هادی محمدپور، نماینده مردم گناباد و بجستان در مجلس شورای اسلامی در گفتگو با خبرنگار مهر روستای تاریخی ریاب را از مهم‌ترین ظرفیت‌های گردشگری و میراثی خراسان رضوی دانست و با اشاره به پیشینه کهن این روستا اظهار کرد: استان خراسان رضوی به‌ویژه شهرهای کویری همچون گناباد و بجستان، دارای آثار ارزشمند، قنات‌های متعدد، کاروانسراها و روستاهای تاریخی است که همگی نشان‌دهنده فرهنگ و تمدن نیاکان این منطقه‌اند.

نماینده مردم گناباد و بجستان در مجلس شورای اسلامی گفت: ریاب با قدمت بالا، قنوات کهن و بافت سنتی ارزشمند، یکی از شاخص‌ترین جاذبه‌های گردشگری جنوب خراسان رضوی است.

وی با اشاره به سابقه شکل‌گیری بوم‌گردی در ریاب افزود: این روستا در سال‌های ۹۶ و ۹۷ از نخستین نقاط استان بود که اقدام به راه‌اندازی بوم‌گردی‌های سنتی در قالب مراکز فرهنگی کرد. ثبت ملی این روستا سال‌ها پیش انجام شده و طی چند سال اخیر، مدیرکل میراث فرهنگی استان و معاونت‌های مربوطه توجه ویژه‌ای به آن داشته‌اند.

محمدپور همچنین از قرار گرفتن ریاب در فهرست نامزدهای ثبت جهانی خبر داد و اظهار کرد: سال گذشته ریاب در میان ۵۰ کاندیدای کشور برای ثبت جهانی قرار گرفت. از استان خراسان رضوی سه روستا معرفی شده بود که ریاب نیز در میان آن‌ها قرار داشت. پیگیری‌های انجام‌شده، همراهی مجموعه استان و اقدامات مشترک با فرمانداری در هفته‌های گذشته سبب شده بخش زیادی از خواسته‌های کارشناسان میراث فرهنگی اجرایی شود.

نماینده مردم گناباد و بجستان در مجلس شورای اسلامی ابراز امیدواری کرد: با تکمیل این اقدامات، روستای تاریخی ریاب به‌عنوان یکی از جاذبه‌های گردشگری و توریستی جنوب خراسان رضوی در فهرست جهانی ثبت شود.

وی در ادامه با اشاره به مشارکت مردم گفت: ریاب از معدود روستاهایی است که تعداد قابل توجهی از اهالی آن به ایجاد بوم‌گردی و مراکز تفریحی علاقه‌مند شده‌اند و این موضوع اهمیت بالایی در توسعه گردشگری دارد.

محمدپور همچنین به جایگاه ادبی این روستا اشاره کرد و افزود: ریاب زادگاه ابومنصور ریابی، از شعرای بزرگ است و همین موضوع سبب مراجعه گردشگران و علاقه‌مندان به فرهنگ و ادب به این منطقه شده است.

نماینده مردم گناباد و بجستان در مجلس شورای اسلامی وجود قنوات تاریخی و بافت سنتی ریاب را از مهم‌ترین نشانه‌های قدمت طولانی این روستا دانست و گفت: این عناصر ارزشمند هویت تاریخی ریاب را شکل داده و باید برای حفظ و ثبت جهانی آن تلاش جدی‌تری انجام شود.

ریاب؛ تجلی شکوهمند معماری خاک و نبوغ ایرانی در مسیر ثبت جهانی

حمیدرضا محمودی قوژدی، رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد در گفتگو با خبرنگار مهر ضمن تشریحی جامع از وضعیت کالبدی و هویت تاریخی روستای ریاب، این منطقه را یکی از کامل‌ترین و سالم‌ترین نمونه‌های معماری کویری در شرق ایران توصیف کرد که توانسته است اصالت کالبدی خود را در گذر زمان با تکیه بر خشت و گل حفظ کند.

رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد با بیان اینکه معماران ریاب با استفاده هوشمندانه از مصالح بومی، بناهایی همساز با اقلیم گرم و خشک ساخته‌اند، بر یکپارچگی بصری خیره‌کننده در کل بافت تاکید و اظهار کرد: این سازماندهی فضایی به صورت درون‌گرا و با بافتی متراکم شکل گرفته است تا کمترین سطح تماس با آفتاب فراهم شود و وجود ساباط‌ها در کوچه‌های پرپیچ‌خم علاوه بر ایجاد سایه، نقش سازه‌ای در برابر زلزله و بادهای ۱۲۰ روزه ایفا می‌کند.

وی بیان کرد: خط آسمان این روستا با بادگیرهایی تزیین شده که فراتر از زیبایی، موتورهای محرک تهویه طبیعی هستند و هشتی‌های ورودی خانه‌ها نیز نشان‌دهنده تفکیک دقیق حریم خصوصی و عمومی در فرهنگ این منطقه است.

محمودی پیوند کالبد با نظام آب را از مهم‌ترین بخش‌های اصالت ریاب دانست و گفت: بافت تاریخی بر اساس شیب زمین و مسیر جریان قنات قصبه شکل گرفته و خانه‌های اعیانی همچون خانه سالاری‌ها، آب را از طریق حوض‌خانه‌ها و پایاب‌ها به قلب معماری کشانده‌اند.

رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد در ادامه به تشریح چیدمان مهندسی‌شده روستا در گذشته پرداخت و بیان کرد: این پیکره‌بندی برآیند دقیق امنیت، مدیریت آب و سازگاری با اقلیم است؛ به گونه‌ای که کوچه‌های باریک و بن‌بست‌های متعدد برای مهاجمان حکمی هزارتوی گیج‌کننده داشت و ساباط‌ها فضایی برای دیده‌بانی فراهم می‌کردند.

وی با اشاره به اینکه استخوان‌بندی روستا موازی با مسیر عبور آب قنات بوده است، بر رعایت سلسله‌مراتب بهره‌برداری از آب تاکید کرد و گفت: جهت‌گیری بناها عموماً رو به قبله طراحی شده تا در زمستان حداکثر تابش و در تابستان بیشترین سایه فراهم شود.

محمودی همچنین تصریح کرد: بافت تاریخی ریاب به دلیل هوشمندی در برنامه‌ریزی شهری و انتقال توسعه نوساز به خارج از محدوده تاریخی، دست‌نخورده باقی مانده و قلب تاریخی آن از تخریب‌های مدرن‌سازی در امان است.

رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد ابنیه‌ای همچون آب‌انبار، مسجد جامع، قلعه میانی و خانه علی‌پور را از نقاط عطف این بافت برشمرد و تاکید کرد: خانه علی‌پور به عنوان اولین اقامتگاه بوم‌گردی منطقه، الگویی کامل از معماری ایرانی با تزیینات نفیس دوران صفوی و قاجار است.

وی به دلایل ضرورت ثبت جهانی ریاب توسط سازمان جهانی گردشگری (UNWTO) پرداخت و آن را یک مقصد گردشگری زنده دانست که تمامی استانداردهای ۹گانه از جمله حفاظت از منابع فرهنگی، پایداری اقتصادی و مشارکت جامعه محلی را داراست.

محمودی معتقد است که ریاب با احیای صنایع‌دستی همچون پارچه‌بافی و گلیم‌بافی و ایجاد اشتغال برای جوانان، مدل موفقی از توسعه از پایین به بالا را ارائه داده است.

رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد همچنین به تداوم آیین‌های قدیمی در این روستا اشاره کرد و گفت: در حالی که برخی آداب روزمره تغییر کرده، اما آیین‌های مذهبی همچون نخل‌گردانی با همان صلابت قدیمی حفظ شده و سنت‌های فصلی مانند کف‌زنی در شب‌های چله و سحرخوانی در ماه رمضان همچنان به عنوان میراثی زنده، نسل جدید را به ریشه‌های تاریخی پیوند می‌زنند.

وی گویش مردم ریاب را گنجینه‌ای از واژگان پارسی کهن و فسیل‌های زنده زبانی توصیف کرد: به ویژه در حوزه اصطلاحات تخصصی نظام آبیاری و قنات، دایره‌المعارفی منحصربه‌فرد را در خود جای داده است.

محمودی قوژدی ساختار اجتماعی ریاب را بر پایه مشارکت و همبستگی توصیف کرد و یادآور شد: فضاهایی نظیر مظهر قنات، سکوهای پیرنشین در ساباط‌ها و هشتی خانه‌ها، کانون‌های تصمیم‌گیری جمعی و تعاملات اجتماعی بوده‌اند.

رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد با اشاره به نبوغ زیست‌محیطی اهالی در گذشته، به سیستم‌های سرمایش بدون سوخت و گرمایش از کف در حمام‌های تاریخی (گربه‌روها) اشاره کرد و گفت: استقرار زیرزمینی بناها و کاشت درختان سایه‌انداز در مسیر جوی‌ها نشان‌دهنده استانداردهایی از توسعه پایدار است که جهان امروز تازه در حال بازگشت به آن‌هاست.

وی همچنین تاکید کرد: مردم ریاب در طول تاریخ فراتر از کشاورز، تاجرانی هوشمند بوده‌اند که با مدیریت زنجیره ارزش، ثروت تولید می‌کردند و امروزه نیز جوانان روستا با مهاجرت معکوس و با استفاده از همان DNA تجاری و مهارت موروثی در مهمان‌نوازی، میراث خشتی را به مراکز تولید ثروت و گردشگری تبدیل کرده‌اند.

محمودی ضمن تاکید بر اینکه ریاب یک میراث زنده و تپنده است و نه یک پوسته خالی، به چالش‌های پیش‌روی این هویت تاریخی اشاره کرد و گفت: اگرچه ریاب امروز ایستاده است، اما حیات آن به مویی بند است که همانا جریان دائمی قنات و صیانت از زیرساخت‌های آبی در برابر خشکسالی‌های پی‌درپی و تغییرات اقلیمی است؛ چرا که با آسیب دیدن این رگ حیاتی، انگیزه زیست و فعالیت در روستا به مخاطره می‌افتد.

محمودی همچنین هشدار داد: فشار برای نوسازی‌های ناهمگون و ورود الگوهای معماری بیگانه می‌تواند خط آسمان یکدست و اصالت بصری روستا را مخدوش کند.

رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان گناباد بر این باور است که خطر تبدیل شدن سنت‌ها به پوسته‌ای نمایشی برای گردشگران و استحاله فرهنگی نسل جدید در اثر ارتباطات وسیع، از دیگر تهدیداتی است که باید با آموزش و برنامه‌ریزی هوشمندانه و ترویج گردشگری مسئولانه با آن‌ها مقابله کرد تا ریاب همچنان به عنوان نماد تمدنی که از تاریخ خود ثروت و عزت تولید می‌کند، در شبکه جهانی روستاهای برتر خوش بدرخشد.

ثبت جهانی ریاب، نقطه عطف ارتقای گردشگری ایران در سطح بین‌المللی است

کمال خانی، مسئول اقامتگاه سنتی و بوم‌گردی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: سازمان جهانی جهانگردی UNWTO در سال‌های اخیر موضوعی را تحت عنوان بهترین روستاهای جهانی گردشگری مطرح و هدف از این اقدام را پیشبرد نقش گردشگری در حفاظت از روستاها عنوان کرد. این سازمان شاخص‌هایی مانند دارا بودن منابع و جاذبه‌ها، ترویج و حفاظت از منابع، پایداری اجتماعی، پایداری زیست‌محیطی، پایداری اقتصادی، توسعه گردشگری و انسجام زنجیره ارزش گردشگری، حاکمیت و اولویت‌بندی گردشگری، زیرساخت و ارتباطات، سلامت، ایمنی و امنیت را برای ارزیابی روستاهای کاندید تعیین کرده است. این شاخص‌ها به زیرشاخص‌هایی تقسیم می‌شوند که دربرگیرنده اطلاعات جامعی از روستاهاست.

مسئول اقامتگاه سنتی و بوم‌گردی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان رضوی، افزود: انتخاب روستاهای جهانی در سال‌های گذشته منطبق با پژوهش دانشگاه تهران و معرفی صد و پنجاه روستا انجام شده و بیش از صد روستا وارد مرحله اولیه انتخاب شدند، سپس بر اساس شاخص‌های سازمان جهانی این تعداد کاهش یافت و در نهایت بر اساس ظرفیت اعلام‌شده برای هر کشور، هشت روستا به عنوان کاندیدای نهایی ایران انتخاب شدند. بر همین اساس و طبق اعمال شاخص‌های تعریف‌شده، بیش از بیست روستا ویژه سال‌های پیش‌رو اعلام شدند که این نتیجه و حاصل این همکاری علمی است.

وی ادامه داد: تاکنون پنج روستای کشور عزیزمان ایران در فهرست بهترین روستاهای جهانی ثبت شده که این دستاورد گواهی است بر توانمندی جوامع محلی، بالندگی اندیشه ملی و تحقق توسعه‌ای که بر فرهنگ، هویت و زیست‌بوم استوار است. روستای کندوان در آذربایجان شرقی، روستای اصفهک در خراسان جنوبی، روستای شفیع‌آباد در استان کرمان، روستای کندلوس در استان مازندران و روستای بندری واقع در جزیره قشم استان هرمزگان در سال‌های اخیر در این فهرست ثبت شده‌اند.

خانی در تشریح ظرفیت‌های ریاب اظهار کرد: روستای تاریخی ریاب شهرستان گناباد خراسان رضوی در بخش مرکزی و در مسافتی کوتاه از جنوب غربی شهر گناباد واقع شده و با مشهد مسافتی کمتر از سیصد کیلومتر فاصله دارد. این روستا که از قدیمی‌ترین روستاهای کاهگلی کشور محسوب می‌شود دارای هزار سال تاریخ مکتوب بوده و به قرون اولیه اسلامی مربوط است.

مسئول اقامتگاه سنتی و بوم‌گردی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان رضوی، افزود: ریاب دارای مجموعه‌ای از خانه‌های قدیمی بادگیردار، قلعه، حمام، مسجد، آب‌انبار و آرامگاه ابومنصور ریابی با معماری بسیار زیبا است و از جمله بافت‌های با ارزش باقی‌مانده در شهرستان بوده که ارزش تاریخی خود را حفظ کرده است. معماری خانه‌های آجری و گلی، قدمت بافت تاریخی روستا و نزدیکی به قنات قصبه گناباد که ثبت جهانی شده است، این روستا را به از مقاصد هدف گردشگری در ایران تبدیل کرده است. روستای ریاب به دلیل داشتن چند اقامتگاه بوم‌گردی در بین گردشگران شناخته شده و این روستا در اواخر دهه هشتاد هجری شمسی در زمره آثار ملی به ثبت رسیده است.

وی با اشاره به آثار و کارکردهای گردشگری روستایی گفت: برخی از مهم‌ترین مزایای گردشگری روستایی برای روستاییان و گردشگران شامل توسعه روستاها و ایجاد اشتغال و درآمد برای روستاییان، حفظ و گسترش فرهنگ بومی روستاها، کاهش مهاجرت روستاییان به شهرها، رسیدگی بیشتر به محیط‌های روستایی و بومی و ارتقای سطح کیفی امکانات روستاها، قرارگیری آثار تاریخی و فرهنگی در مرکز توجه و رسیدگی بیشتر به آن‌ها، بهبود کیفیت جاده‌های فرعی و سیستم حمل‌ونقل در روستاها، کاهش نابرابری فرهنگی بین ساکنان شهرها و روستاها، کسب تجربه‌های جدید سفر برای گردشگران، لذت از محیط آرام و پاکیزه خارج از شلوغی‌ها و آلودگی شهری، گسترش فرهنگ ساده سفر کردن و کاهش اضطراب‌های روزمره ناشی از سبک زندگی شهری است.

خانی تأکید کرد: حس آرامش و اصالت زندگی در روستای ریاب و پایبندی به آداب و رسوم و ارتباط نزدیک با طبیعت همچنین همکاری جامعه محلی ویژگی اصلی ریاب است.

مسئول اقامتگاه سنتی و بوم‌گردی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان رضوی، اضافه کرد: در گوشه به گوشه ایران زیبا، روستاهایی وجود دارند که هر کدام داستانی از همزیستی انسان با طبیعت، هنر معماری بومی و میراث فرهنگی غنی در دل خود جای داده‌اند. روستای ریاب به شایستگی نامزد بهترین روستاهای جهانی گردشگری شده که پس از انتخاب برای همیشه در تاریخ سرزمین ایران ثبت و نه تنها دستاوردی برای استان بلکه نقطه عطف ارتقای گردشگری ایران به سطح جهانی به شمار می‌آید.