مراتع؛ ریه های سبز و ستون فقرات امنیت زیستی و غذایی

گروه استانها- نوشین طهماسبی: مراتع و پوشش گیاهی ستون فقرات امنیت زیستی و غذایی کشور هستند.

مراتع فرش سبز کره خاکی هستند و یک نعمت الهی و خدادادی است که کمتر قدر آن را می دانیم ولی اتفاق هایی را رقم می زند که نبود آن فجایعی به بار می آورد که برای بشریت امکان زیست را در کره خاکی می گیرد.

مراتع به عنوان یکی از بزرگترین "جذب‌کننده‌های کربن" (Carbon Sinks) شناخته می‌شوند؛ گیاهان مرتعی با فتوسنتز، کربن را از اتمسفر جذب کرده و در خاک ذخیره می‌کنند که این امر مستقیماً با کنترل گرمایش جهانی در ارتباط است.

علاوه بر این، مراتع نقش بی‌بدیلی در چرخه آب دارند. پوشش گیاهی مرتعی مانند یک اسفنج عمل کرده و از فرسایش خاک جلوگیری می‌کند؛ این پوشش باعث می‌شود آب باران به جای جاری شدن سریع روی سطح، به لایه‌های زیرین نفوذ کند و سفره‌های آب زیرزمینی را تغذیه نماید.

همچنین، تنوع زیستی در مراتع، از حشرات ریز تا پستانداران بزرگ، زنجیره‌ای از حیات را مدیریت می‌کند که هرگونه آسیب به این پهنه‌ها، می‌تواند کل زنجیره غذایی منطقه را دچار فروپاشی کند.

اهمیت مراتع به حدی است که سازمان ملل سال ۲۰۲۶ را بعنوان «سال بین المللی مراتع و عشایر» نامگذاری کرد؛ رویدادی جهانی که با هدف افزایش آگاهی عمومی و جلب توجه دولت ها و نهادهای بین المللی به نقش حیاتی مراتع و جوامع مرتعدار در توسعه پایدار تعیین شده است.

در همین راستا شعار سال جهانی مرتع «حفاظت از مراتع ، صیانت از سرزمین برای دستیابی به اهداف سازمانی و حاکمیتی به منظور حفظ، اصلاح، احیا، توسعه و بهره برداری از مراتع» تعیین شده است.

۳۸۳ هزار هکتار عرصه مرتعی در سرزمین کوچک البرز

معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری البرز به تشریح وضعیت مراتع استان پرداخت و گفت: مراتع این استان سطحی بالغ بر ۳۸۳ هزار هکتار دارند که حدود ۷۵ درصد سطح البرز را پوشش می دهند.

«مهدی طیبی» با بیان اینکه مراتع استان در سه درجه طبقه بندی شده اند، افزود: مراتع درجه یک استان در شهرستان طالقان و جاده کرج- چالوس گسترده شده اند و مراتع درجه سه نیز در عرصه بیابانی شهرستان های نظرآباد و اشتهارد به وسعت ۴۵ هزار هکتار هستند.

وی تعداد بهره برداران دارای پروانه چرای مجاز از مراتع استان را سه هزار و ۸۹۸ نفر عنوان کرد و اظهار داشت: در استان ۳۲۲ سامانه مرتعی و ۲۱۰ هزار واحد دامی مجاز داریم که از سطح این مراتع تعلیف می کنند.

وی گفت: برای اینکه رویکردها و سیاست های حفظ و احیای مراتع در استان را اجرایی کنیم ۵ محور را دنبال می کنیم که اولین محور در مراتع البرز، ممیزی مراتع و ساماندهی بهره برداران و مدیریت چرا بوده و دومین محور نیز که بسیار مهم بوده و نیاز به همراهی بهره برداران دارد طرح تهیه طرح های مرتعداری است که یکی از موضوعاتی که نیاز به حفظ مراتع دارد.

طیبی با اشاره به اینکه اجرای طرح های مرتعداری به صورت تلفیقی و چندمنظوره است که با همکاری بهره برداران اجرا می شود، ادامه داد: یکی دیگر از محورها تخصیص اعتبارات خوب استانی برای بحث اصلاح و احیای مراتع است که با اجرای پروژه های بیولوژیک و بیومکانیک با توجه به شرایط اکولوژیک استان البرز انجام می شود.

وی اضافه کرد: در البرز دو اقلیم متفاوت در شمال و جنوب استان روبرو هستیم که در شمال استان اقلیم کوهستانی و سرد داریم که در شهرستان های طالقان و کرج و اقلیم بیابانی در جنوب استان نظرآباد و اشتهارد مستقر هستند.

وی با شاره به بارندگی های مناسب در سالجاری گفت: امسال خوشبختانه با توجه به بارندگی های خوبی که انجام شد مراتع پوشش گیاهی بسیار خوبی دارد و در کنار آن یکی از عوامل رشد و افزایش منابع آبی همین پوشش های گیاهی هستند که می طلبد دامداران به نحو احسن بر اساس پروانه های چرای صادر شده و با رعایت زمان و تعداد مجاز وارد مرتع شوند تا مراتع دچار آسیب و تخریب نشوند.

اجرای طرح های مرتعداری در ۱۱۰۰ هکتار از مراتع البرز

معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان البرز در ادامه به اجرای طرح های مرتعداری در سال گذشته اشاره کرد و گفت: در سال گذشته اقدامات بسیار خوبی داشتیم بطوریکه عملیات بیولوژیک در سطح ۵۰۰ هکتار و عملیات بیومکانیک شامل بذرکاری و بوته کاری در سطح ۶۰۰ هکتار از مراتع نظرآباد و چهارباغ اجرا شد.

وی افزود: همچنین احاله مدیریت طرح های مرتع داری در سطح ۶ هزار هکتار و تهیه طرح های مرتعداری در ۲۵ هزار هکتار و صدور و تمدید مجوز پروانه چرای دام و صدور و گواهی حمل و صادرات گیاهان دارویی انجام شد.

وی یکی از اتفاقات بسیار خوب در حوزه مرتع البرز را بحث ممیزی مراتع دانست و اظهار داشت: سال گذشته ۲۵۰۰ هکتار ممیزی انجام شد که امیدواریم امسال هم باقیمانده آن‌هم انجام شود تا مرتع فاقد ممیزی نداشته باشیم.

حوزه مرتع یکی از ضعیف ترین واحدهای کشور در حوزه اعتبارات

طیبی یکی از بزرگترین چالش ها در حوزه مرتع برای اجرای طرح ها را به لحاظ اعتباری دانست و گفت:به لحاظ اعتباری یکی از ضعیف ترین واحدهایی است که در سطح کشور و حتی سازمان منابع طبیعی برای آن تخصیص صورت می گیرد که متاسفانه میزان اعتبارات بسیار ناجیز است.

وی افزود: این در حالی است که ۷۴ درصد استان البرز را مراتع تشکیل می دهند که سهم البرز در سطح کشور ۴۴ صدم درصد می شود که با کمترین میزان اعتبار توانستیم فعالیت هایی را برای حفظ و احیای مراتع انجام دهیم که می طلبد در سازمان مدیریت و استانداری البرز کمک های شایانی به لحاظ اعتباری داشته باشند تا طرح ها رابتوانیم با کیفیت مناسبی اجرا کنیم.

طیبی دلیل آن را نگاه نامناسب مسئولان امر به این موضوع عنوان کرد و اظهار داشت: در حالیکه علاوه بر اینکه بحث امنیت اکوسیستم را در مراتع داریم دلیل اصلی و پایه امنیت غذایی نیز همین اکوسیستم های مرتعی هستند که متاسفانه اگر ارزش گذاری درست اقتصادی در مراتع اتفاق می افتاد شاید نگاه مسئولین به این موضوع تغییر می یافت.

وی بسیاری از اقدامات در حوزه مرتع را با کمک و مشارکت بهره برداران و خیرین دانست و گفت: سال گذشته با مشارکت بهره برداران و خیرین حدود ۸ هزار هکتار بذرکاری و بذرپاشی و قرق مراتع کمک گرفتیم.

حفظ مراتع راهکاری اساسی برای مقابله با بحران های طبیعی

معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان البرز نیز در ادامه بابیان اینکه ۶۰ تا ۶۵ درصد عرصه های کشور و نزدیک به ۷۵ درصد عرصه های استان البرز را مراتع تشکیل می دهند، گفت: این عرصه ها وقتی نادیده گرفته شده و حذف شوند و به جای آن گرد و غبار تصور شوند آن وقت است که امکان غذا و زیست را از ما می گیرد.

علی شهبازی افزود: به قدری موضوع مرتع برای دنیای امروز جدی است که با تغییر اقلیم، خشکسالی ها، فرونشست و سیل و زلزله و مخاطرات مختلفی گرفتار شده ایم که یکی از راهکارهای اساسی مقابله با آن ها پرداختن به موضوع مرتع و مرتعداری است.

وی اظهار داشت: مرتع و مرتعداری در دنیای امروز علم نوینی است که دستاوردهایی را در کنار تامین امنیت غذایی و امنیت زیستی را به ارمغان می آورد و نبود آن می تواند این دو مورد را از ما بگیرد.
مراتع در ایران یک میراث ملی از گذشتگان است.

شهبازی با بیان اینکه سال ۲۰۲۶ میلادی در دنیا سال جهانی مرتع و عشایر نامگذاری شده، گفت: در کشور ما هم از گذشته از مرتع به عنوان یک میراث ملی دیده می شود بطوریکه به بذرپاشی، اصلاح و احیای مراتع می پرداختند و آن را جزوی از زندگی خود می دانستند.

وی مرتع را جدای از حوزه آبخیز ندانست و افزود: مرتع، شهر، جنگل و کشاورزی همچون یک پازل در کنار هم حوزه آبخیز را تشکیل داده اند و در استان البرز و مراتع خشک و نیمه خشک بیش از ۷۰ درصد سطح استان را تشکیل می دهند.

تبدیل مراتع به بیابان با فاجعه ای غیرقابل جبران

معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان البرز در ادامه با بیان اینکه در البرز ۴۵ هزار هکتار بیابان داریم که ۳۵ هزار هکتار نقاط بحرانی هستند، گفت: این نقاط بحرانی هر ساله استان های البرز، تهران، قزوین را درگیر می کند و نزدیک ۲۵ میلیون نفر جمعیت را تحت تاثیر خود قرار می دهد.

وی افزود: نگاه نامهربانانه به حوزه مرتع جایی است که اگر ۳۸۰ هزار هکتار مرتع استان به بیابان تبدیل شوند با چه فاجعه ای روبرو خواهیم شد بطوریکه امکان تنفس و زندگی در حوزه فرسایش بادی گرفته می شود.

وی تصریح کرد: دنیا به این نتیجه رسیده که با توجه به تغییر اقلیم فرونشست و سیل و زلزله اگر در مقابل طبیعت گردن کشی کنیم دچار خسارات جبران ناپذیری می شویم و باید با آن همراهی کنیم و یکی از اجزای این سیستم بزرگ مراتع هستند که در کشور ما ۶۴ درصد و در البرز ۷۵ درصد سطح استان را تشکیل می دهد.

شهبازی افزود: این در حالی است که اعتبارات بسیار ناجیزی می دهند ولی یکی از ابزارها برای پرداختن به بحران های طبیعی،این مهم است حتی هر بوته در پوشش گیاهی به عنوان یک بند آبخیزداری برای جلوگیری از روان آب و فرسایش عمل می کند.

سخن پایانی

منابع طبیعی تجدید شونده (جنگلها و مراتع) ثروت ملی کشور محسوب می شوند که فقط به نسل حاضر تعلق نداشته، بلکه میراثی است که باید برای آیندگان باقی بماند.

منابع طبیعی، نقش زیربنایی برای اقتصاد کشور دارد و زمینهساز حرکت در جهت دستیابی به اهداف توسعه پایدار است.

اگر بخواهیم در آینده جامعه پایداری داشته باشیم، بایستی در جهت احیا و توسعه این منابع ارزشمند بیش از پیش بکوشیم.

نابودی جنگلها و مراتع، تصویری تاریک توأم با فقر، گرسنگی و آلودگی های زیست محیطی را از آینده ترسیم میکند.
منابع طبیعی برای همه نسلها در تمام عصرها خلق شده لذا حفظ این منابع برای نسلهای آینده باید هدفی بزرگ قلمداد شود .