آیین «طشت‌گذاری» سنتی ریشه‌دار در پاسداشت جوانمردی حسینی

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی: ایران، سرزمین تنوع فرهنگی و آیین‌های ماندگار است. در هر گوشه از این کشور پهناور، سنت‌ها و باورهایی جریان دارد که نشان‌دهنده هویت اصیل و تمدنِ غنی مردم ماست. این گستردگی فرهنگی بیش از هر زمان، در ایام سوگواری و عزاداری سالار شهیدان، حضرت اباعبدالله الحسین (ع)، تجلی پیدا می‌کند. به گونه‌ای که هر شهر و حتی کوچک‌ترین روستاهای این کشور، آداب و رسوم منحصربه‌فردی برای سوگواری و ابراز ارادت خود به ساحت شهدای کربلا دارند. از مراسم‌هایی چون نخل‌گردانی و تعزیه‌خوانی گرفته تا سنت‌های محلی مانند گل‌مالی و مشعل‌گردانی، همه نشان‌دهنده این حقیقت‌اند که ایران موزه‌ای زنده از هزاران شیوه عزاداری است. در این میان، برخی سنت‌ها به دلیل پیشینه تاریخی‌شان، به نمادی برای هویت فرهنگی یک منطقه تبدیل شده‌اند. آیین «طشت‌گذاری» که خاستگاه اصلی آن اردبیل است، یکی از اصیل‌ترین این آیین‌هاست. این مراسم با نام صفویان و ارادت ترکان شیعه گره خورده و فراتر از یک آیین مذهبی، میراثی ملی است که در حافظه تاریخی مردم ایران زنده مانده و امروز به عنوان یکی از شاخص‌ترین نمادهای سوگواری در فهرست آثار ملی ثبت شده است. در ادامه این گزارش، به بررسی ابعاد مختلف این آیین و ریشه‌های تاریخی آن خواهیم پرداخت.

طشت‌گذاری؛ آیین ورود به پیشواز ماه محرم

آیین «طشت‌گذاری» هرسال پیش از آغاز ماه محرم در روزهای بیست و هفتم تا سی‌ام ماه ذی‌الحجه در مساجد و حسینه‌های مختلف برگزار می‌شود. در این مراسم، طشت‌های مخصوصی که از جنس مس یا برنز هستند، توسط ریش‌سفیدان و بزرگان هر محله وارد مساجد می‌شوند. هنگام ورود طشت‌ها به فضای مسجد، حاضران به نشانه احترام از جای برخواسته و دسته‌های عزاداری و سینه‌زنی در مقابل آن‌ها با شعار «الدخیل یا ابوالفضل» به سوگواری می‌پردازند. پس از آن، بزرگان و ریش‌سفیدان با دور زدن دور در فضای مسجد، طشت‌ها را بر روی سکوی مخصوص خود قرار می‌دهند. در مرحله بعد، این طشت‌ها را با آبی که کوزه‌ها حمل شده است، پر می‌کنند. در حین انجام این مراحل، دعای مخصوص طشت‌گذاری که شامل عباراتی به زبان‌های فارسی، ترکی و عربی است، قرائت شده و نوحه‌هایی در رثای سالار شهیدان خوانده می‌شود. با پر شدن طشت‌ها از آب، رسماً مراسم عزاداری امام حسین(ع) آغاز می‌شود. این آیین، علاوه بر جنبه سوگواری و عزاداری به عنوان نوعی تجدید پیمان با آرمان‌های کربلا و ارادت به حضرت عباس (ع) شناخته می‌شود.

میراث ماندگاری که از صفویان به امروز رسیده

سابقه برگزاری آیین «طشت‌گذاری» به دوران صفویه بازمی‌گردد که علت این انتساب را می‌توان در چند عامل جستجو کرد. از جمله این دلایل، وجود طشتی در مسجد بازاران چاقوسازان اردبیل است که به این مراسم اختصاص دارد و گفته می‌شود متعلق به عصر شاه عباس است. داخل و لبه این طشت با نقش و نگارهایی از گیاه و ماهی تزئین شده و بر لبه آن عبارت «وقف نمود به حضرت عباس» به چشم می‌خورد. عامل دیگری که این را به صفویه منتسب می‌کند، این است امرای دوران صفوی، ترک‌زبان و شیعه بودند؛ به همین دلیل، متن کامل و قدیمی دعای طشت‌گذاری با استفاده از سه زبان فارسی، ترکی و عربی نگاشته شده است. همچنین، یکی از ویژگی‌های معماری مساجد اردبیل، وجود جایگاه‌ها و سکوهای خاصی برای قرار گرفتن طشت است که پس از روی کار آمدن حکومت صفویه ایجاد شده‌اند. این جایگاه‌های مخصوص معمولا در یکی از اضلاع دیوار و به صورت طاق ‌نما ساخته شده‌اند. در دوران قاجار، این مراسم تنها در مسجد جامع اردبیل برگزار می‌شد، اما بعدها به دیگر محله‌ها و شهرهای ترک‌زبان نیز راه یافت. در سال‌های اخیر، شاهد برگزاری این آیین در اکثر شهرهای آذربایجان، زنجان، بناب و تالش هستیم.

آب به دشمن بداد، آنکه به عالم سر است

آیین «طشت‌گذاری» برگرفته از اقدام سیدالشهدا(ع) در مواجه با سپاهیان حربن‌ریاحی برگزار می‌شود. در سال شصت هجری قمری، هنگامی که امام حسین (ع) و یارانشان در مسیر مکه به کوفه به منزلگاه چهاردهم رسیدند، خبر شهادت مسلم بن‌ عقیل و قیس بن مُسَهَر را می‌شنوند. امام در آن توقفگاه، به یاران خود دستور دادند تا مشک‌هایشان را از آب چشمه‌ای که در آن نزدیکی بود، پر کنند. همراهان که می‌دانستند در منزلگاه بعدی نیز چشمه‌ای پر آب وجود دارد، از علت این دستور بی اطلاع بودند، اما با این حال از امر امام اطاعت کرده و مشک‌ها را پر از آب کردند.

در میانه راه و پیش از رسیدن به دشت نینوا، حر بن ریاحی که از سرداران سپاه دشمن بود، با دو هزار سرباز در محلی به نام زباله (به معنی جایی که آب را در خود نگه می‌دارد) راه را بر کاروان امام حسین(ع) بست تا مانع حرکت ایشان شود. او از امام خواست که با یزید بیعت کند، اما با امتناع حضرت مواجه شد. در این هنگام، امام حسین(ع) با مشاهده آثار خستگی و تشنگی در چهره سپاهیان دشمن، علیرغم کمبود آب، دستور دادند که طشت‌ها را با آبِ مشک‌ها پر کنند تا هم یاران خودشان و هم سربازان حر و چهارپایان هر دو سپاه سیراب شوند. از آنجا که این واقعه در روز بیست و هفتم ذی الحجه رخ داده است، آیین «طشت‌گذاری» نیز در همین روز برگزار می‌شود تا یادبودی برای ایثار و فداکاری امام حسین(ع) باشد. این آیین پیوندی میان تاریخ، مذهب و فرهنگ ایجاد کرده و هر سال با شروع این آیین، نبض عزاداری‌های محرم در رگ‌های ایران می‌تپد.