هوش مصنوعی، مشاور تغذیه نیست

به گزارش خبرگزاری مهر، جام جم نوشت: شاید برای همین است که این روزها، نقش سیاستگذاری و برنامه‌ریزی دولتی برای اصلاح رفتارهای غذایی و ارتقای فرهنگ تغذیه سالم، بیشتر از هر وقت دیگری اهمیت پیدا کرده است؛ موضوعی که جام‌جم در گفت‌وگو با دکتر احمد اسماعیل‌زاده، مدیر دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، آن را بررسی کرده است.

رژیم غذایی ایرانیان با سایر مردم جهان چه تفاوت‌های قابل توجهی دارد؟

تفاوت اصلی در ترکیب مواد مغذی است. ایرانیان معمولاً مصرف بالایی از کربوهیدرات‌ها، به‌ویژه کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده مانند برنج سفید و نان معمولی دارند. این در حالی است که در بسیاری از کشورهای دیگر، سهم غلات کامل در وعده‌های غذایی بیشتر است.

از سوی دیگر، کیفیت چربی‌های مصرفی ایرانیان مطلوب نیست. یعنی گرچه میزان مصرف چربی‌ها از نظر کمیت بیش از حد نیست اما اغلب چربی‌ها از نوع اشباع‌شده یا ترانس هستند که آثار زیانباری برای سلامت قلب و عروق دارند. نکته سوم پایین‌بودن مصرف لبنیات در جامعه ایرانیان است‌؛ موضوعی که حتی پیش از گرانی‌ها هم وجود داشت و این روزها شدت پیدا کرده.

افزایش قیمت مواد غذایی مانند لبنیات و پروتئین چه پیامدهایی برای سلامت آینده جامعه دارد؟

مصرف لبنیات در ایران همواره کمتر از میزان توصیه‌شده بوده و با افزایش قیمت‌ها، این روند نزولی‌تر هم شده است‌؛ موضوعی که می‌تواند در آینده اثرات جدی بر سلامت عمومی بگذارد. بدیهی است کاهش مصرف لبنیات، جذب کلسیم را کم می‌کند و در نتیجه خطر پوکی استخوان، کوتاهی قد در کودکان و ضعف ساختار استخوانی در بزرگسالان را افزایش می‌دهد. علاوه بر این، کمبود پروتئین‌های حیوانی و شیر می‌تواند در بروز بیماری‌های مزمن و کاهش تراکم استخوانی نقش داشته باشد. به طور کلی، مصرف ناکافی لبنیات، یکی از تهدیدات واقعی سلامت نسل آینده ایران است.

در این بین متداول‌ترین خطاهای تغذیه‌ای ایرانیان چیست؟

یکی از مهم‌ترین اشتباهات فرهنگی در تغذیه ما، مصرف بیش از حد کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده است. استفاده زیاد از نان و برنج سفید، درکنارمصرف پایین سبزیجات، منجربه افزایش وزن، چاقی شکمی و بروزبیماری‌های مزمن مانندکبد چرب، دیابت نوع۲ وبیماری‌های قلبی-‌عروقی می‌شود.برای کاهش این خطرات بایدبه سمت مصرف نان کامل، برنج سبوس‌دار وغلات کامل حرکت کنیم. اگر این جایگزینی عملی شود، تا حد زیادی می‌توانیم از شیوع بیماری‌ها و چاقی جلوگیری کنیم.

چنین مسائلی چه تأثیری بر سوء‌تغذیه افراد می‌گذارد؟

آخرین آمار رسمی سوءتغذیه، به پیمایش سال ۱۳۹۶ مربوط می‌شود که درخصوص کودکان زیر پنج سال انجام شده بود. در آن زمان، حدود پنج درصد کودکان کشور دچار کوتاهی قد یا لاغری بودند اما از آن زمان تاکنون، پیمایش ملی جدیدی انجام نشده است اما از بهمن ماه امسال پیمایش تازه‌ای آغاز خواهد شد که تا پایان سال ادامه خواهد داشت. بالطبع نتایج نهایی این پیمایش، تصویر دقیق‌تری از وضعیت سوءتغذیه در کودکان و نوجوانان ارائه خواهد کرد.

به‌نظرتان نتایج بررسی‌های جدید چگونه خواهد بود؟

احتمالاً آمار افزایش اندکی خواهد داشت. چون طبیعتاً با دشواری‌های معیشتی فعلی و شرایط اقتصادی که امروز با آن روبه‌رو هستیم، بخشی از خانواده‌ها در تأمین مواد مغذی دچار محدودیت شده‌اند. البته وزارت بهداشت در سه سال اخیر برنامه‌های حمایتی قوی برای کودکان زیر پنج سال اجرا کرده است‌؛ از جمله ارائه مکمل‌های تغذیه‌ای و مداخلات هدفمند که می‌تواند تا حدی تأثیر مشکلات اقتصادی را خنثی کند اما به‌هرحال بایدنتایج پیمایش جدید راببینیم تادقیق‌ترقضاوت کنیم.

آیا برنامه مشخصی برای بهبود تغذیه ایرانیان تهیه شده است؟

البته که برنامه‌های متعددی از طرف وزارت کشور برای بهبود وضعیت تغذیه مردم در حال اجراست. خوب است بدانید کشور ایران، جزو معدود کشورهایی است که کارشناس تغذیه را در سیستم خدمات اولیه سلامت مستقر کرده. این کارشناسان در مراکز بهداشتی برای مادران باردار، کودکان و گروه‌های حساس مشاوره و خدمات رایگان ارائه می‌دهند؛ از جمله توزیع مکمل‌ها، آموزش تغذیه سالم و پایش رشد اما یکی دیگر از برنامه‌های مهم برای بهبود کیفیت وضعیت تغذیه کشور، طرح نان کامل است که در سه سال اخیر با جدیت دنبال شده تا به سرانجام برسد. طرح امنیت غذایی و کالابرگ حمایتی که به تازگی آغاز به کار کرده است هم با هدف تأمین مواد غذایی کافی و مغذی برای اقشار آسیب‌پذیر و با همراهی وزارت بهداشت، دنبال می‌شود.

ماجرای توزیع شیر رایگان در مدارس هم بخشی از این برنامه‌هاست؟

البته که همین‌طوراست چرا که هدف اصلی از اجرای طرح توزیع شیر رایگان در مدارس، فرهنگ‌سازی مصرف لبنیات به ویژه شیر، از دوران کودکی است. هدفی که خوشبختانه با تأمین کامل اعتبار برای این طرح محقق شده و در بیشتر استان‌ها، سه روز در هفته اجرا می‌شود. طرحی که آن‌قدر با اهمیت است که بودجه آن برای سال آینده هم در نظر گرفته شده تا با برطرف‌شدن چالش‌های پیش‌رو، مسیر اجرایی‌شدن در سال آینده، تسهیل شود. ضمن این‌که قرار است وزارت بهداشت تا پایان سال تحصیلی ارزیابی کند که این طرح چقدر در فرهنگ‌سازی مصرف لبنیات، افزایش مصرف کلسیم، بهبود رشد قدی و ارتقای سلامت استخوان کودکان مؤثر بوده است. برای سال آینده نیز بودجه مناسبی در نظر گرفته شده تا اجرای آن آسان‌تر و فراگیرتر شود.

اما در سال‌های اخیر، رژیم‌های غذایی متفاوت و متنوعی برای کاهش وزن در جامعه رواج یافته است؛ مناسب‌ترین رژیم برای کاهش وزن به‌نظر شما کدام است؟

رژیم غذایی مناسب، نه یک برنامه موقت است نه یک نسخه تجاری. آنچه واقعاً می‌تواند به‌عنوان رژیم غذایی، مؤثر و به دور از هرگونه آسیب و تهدیدی برای سلامت افراد باشد، اصلاح سبک زندگی است. در واقع افراد باید به‌جای دنبال‌کردن رژیم‌های پرهیاهو مانند کتو، فستینگ، کانادایی و… بر تناسب در مصرف غذا و فعالیت بدنی مداوم تمرکز کنند. تجربه نشان داده رژیم‌هایی که اسم‌های خاص دارند، معمولاً تجاری هستند، تأثیر چندانی در کاهش وزن ندارند، مبنای درآمدزایی دارند و فقط به کاهش سریع وزن توجه دارند، نه سلامت درازمدت! نباید فراموش کنیم بهترین روش کاهش وزن و سلامت بدن، خوردن همه‌چیز در حد نیاز و رعایت تعادل است.

این در حالی است که برخی افراد حتی از هوش مصنوعی برای رژیم غذایی کمک می‌گیرند. فکر می‌کنید این مسأله چه پیامدهایی می‌تواند داشته باشد؟

هوش مصنوعی شاید بتواند رژیم عمومی پیشنهاد کند اما درک ویژگی‌های فردی، سابقه بیماری‌ها و عادات تغذیه‌ای هر فرد را ندارد. رژیمی که کارشناس تغذیه تنظیم می‌کند، دقیقاً براساس سن، جنس، شاخص توده بدنی، سطح فعالیت و حتی شرایط روحی شخص است اما اغلب برنامه‌های مبتنی برهوش مصنوعی بر پایه رژیم‌های پرپروتئین یا کتو طراحی شده‌اند که تمرکز آنها روی عدد وزن است نه سلامت واقعی فرد. به همین دلیل در بلندمدت ممکن است باعث مشکلات متابولیک و گوارشی شوند.

در این میان، مصرف داروهایی که برای کاهش وزن در مراکزی مانند عطاری‌ها فروخته می‌شوند، چه پیامدهایی دارد؟

هیچ‌کدام از داروهایی که برای کاهش اشتها یا افزایش متابولیسم در عطاری‌ها عرضه می‌شوند مورد تأیید وزارت بهداشت نیستند. البته در کلینیک‌های تغذیه، برخی از داروهایی که در افزایش متابولیسم بدن تأثیر دارند یا کاهنده اشتها هستند و جذب مواد درشت‌مغذی را کاهش می‌دهند، توسط متخصص تجویز و توصیه می‌شوند اما این داروها مجوز سازمان غذا و دارو دارند و فقط در داروخانه‌ها عرضه می‌شوند نه عطاری‌ها! داروهایی که با دوز مشخص و براساس وضعیت پزشکی بیمار تجویز می‌شوند اما ترکیبات عطاری‌ها که اغلب ناشناخته‌اند، ممکن است شامل مواد محرک باشند و سلامت کبد، کلیه و سیستم عصبی را به خطر بیندازند.

تفاوت تغذیه در مناطق مختلف ایران

دکتر احمد اسماعیل‌زاده، به تفاوت‌هایی که در الگوی غذایی ایرانیان در مناطق مختلف کشور وجود دارد، اشاره می‌کند و می‌گوید: «یکی از برنامه‌هایی که در وزارت بهداشت داریم، تمرکز بر غذاهای بومی و محلی در اغلب نقاط کشور است. جالب است که در فرهنگ‌های غذایی در قومیت‌ها و مناطق مختلف کشور، تنوع غذایی بسیار متعددی وجود دارد. برای همین دنبال جمع‌آوری این تنوع فرهنگ غذایی رفتیم و این تفاوت‌ها در در قالب یک کتابچه، جمع‌آوری و تنظیم و منتشر کرده‌ایم تا همه مردم در نقاط مختلف کشور، بتوانند از آن استفاده کنند.»

آن‌طور که اسماعیل‌زاده توضیح می‌دهد در استان‌های بزرگ و برخوردار مانند یزد، اصفهان، آذربایجان‌ها، تهران و…وضعیت تغذیه مطلوب‌تر است اما در مناطق کم‌برخوردار نظیر سیستان‌وبلوچستان، خراسان جنوبی و هرمزگان، کمبود مواد مغذی بیشتر مشاهده می‌شود. او ادامه می‌دهد: «وزارت بهداشت در این مناطق دنبال تقویت برنامه‌های تغذیه‌ای، از جمله تدوین نقشه‌های تغذیه‌ای است تا به‌صورتی هدفمند، مداخلات تقویتی انجام شود. با این برنامه و در آینده نزدیک، معاونین بهداشتی وزارت بهداشت می‌توانند شاخص‌های تغذیه‌ای را به‌تفکیک استان‌ها و شهرها در اختیار داشته باشند تا مداخلات تغذیه‌ای به‌شکلی جدی‌تر اجرایی شود.»